نەستژەنیی دەیەم: هێمن موکریانی

نەستژەنیی نۆیەم: ئاشتی

پەتای پیاوچاکی و خۆسەلماندن¹

هیچ نووستووێک هەوڵ نادات بیسەلمێنێت نووستووە، جگە لەو کەسەی نەنووستووە و بە درۆوە خۆی دەکات بە نووستوو. چونکە کارێکی بەو خۆدزینەوە و نمایشە هەیە. ئەگینا ئەوەی نووستووە، ئێستا لە قووڵایی خەوندایە و چێژ لە خەونەکەی دەبینێت و پێویستی بە خۆسەلماندن نییە بۆ هیچ کەسێک! ئەوەی هەوڵ دەدات وای بسەلمێنێت نووستووە، نەنووستووە.

ڕاوی ددانپێدانانی ئەوانی تر مەکە

گەر بتەوێت بیسەلمێنیت مەلە دەکەیت، پێویستت بە هاتوهاوار نییە بڵێیت: «هۆ، خەڵکینە، تەماشام بکەن، مەلە دەکەم!». تۆ دەبێت بچیتە ئاوەکەوە و مەلەکە بکەیت، نەک من بکوژیت لەسەر ئەوەی باوەڕم پێت نەهێناوە کە مەلە دەزانیت. تۆ پێویستت بە ددانپێدانانی من نییە کە مەلە دەزانیت.

لە ڕاستیدا هەموو هەوڵی تۆ بۆ ددانپێدانانی من، تۆ لە چێژی مەلەکردنەکە دادەبڕێنێت. ئەگەر تۆ بۆ ددانپێدانانی من مەلە دەکەیت، پێشتر لێمت پرسی کە داخۆ من دەمەوێت تۆ مەلە بکەیت یان نا؟ پێشتر هیچ ڕایەکی منت وەرنەگرتووە، ئێستاش کە مەلەکە دەکەیت، ددانپێدانانی منت بۆ چییە؟ بۆ ئەوەی چێژ لە مەلەکردنەکەت ببینیت؟

ئەگەر تۆ بتزانیایە چێژ لە مەلەکردن وەربگریت، ئەوا هەر لە سەرەتاوە لەسەر ڕای من نەدەوەستایت. لە ڕاستیدا تۆ پێویستت بەوە نییە هیچ شتێک بسەلمێنیت، چونکە هەر ئەوەندەی ئەو دەرگایەت لە خۆت کردەوە، ئیتر نوقمی گێژاوێک دەبیت کە زۆر بە ئەستەم لێی دەردەچیت. کە ددانپێدانانی منت کردە ئامانج و منیش ددانم پێتدا نا، ئینجا دەبێت بچیت کەسێکی تر ناچار بکەیت ددانت پێدا بنێت، پاش ئەویش کەسێکی تر. کە بۆ هەمووشمانت سەلماند، پاشان چی؟ ئینجا دەبێت ئامانجێکی نوێ دیاری بکەیت و هەوڵ بدەیت دیسان هەموومان بە سەلماندنی نوێ بهەژێنیت.

تەمەن بەشی ئەم هەموو سەلماندنە ناکات!

بەڵام خەڵکی سەر زەوی ئێجگار زۆرن و تەمەن بەشی گەمەی ئەو هەموو سەلماندنە ناکات! هەموو ڕۆژێک کە سرووشت پێت دەبەخشێت، دەرفەتی چێژێکی نوێ و ژیانێکی نوێ و بیرکردنەوەیەکی نوێت پێ دەبەخشێت. کەچی تۆ هێشتا دوێنێ و پێرێت بە کۆڵەوەیە و بە شانازیشەوە دەتەوێت بۆ ئێمەی ئەمڕۆی بسەلمێنیت! ئینجا سبەینێش دەبێت ئەمڕۆ بخەیتە کۆڵت! پێرێ لە پێرێدا بە جێ بهێڵە و دوێنێ لە دوێنێدا و ئەمڕۆش لە ئەمڕۆدا.

پەتای خۆسەلماندن

ئەم دیاردەیە ناو دەنێم پەتای خۆسەلماندن. خودی ئەم پەتایە هۆی سەرەکییە بۆ تووشبوون بە پەتای پیاوچاکی کە کەمێکی تر باسی دەکەم. پەتای خۆسەلماندن بەو شێوەیە کار دەکات کە هەمیشە بە دوای سەلماندنی نوێدا دەگەڕێیت. بەڵام ئەم سەلماندنانە بە هەلی چێژبینینت لە ژیان و هەلەکانی ئەمڕۆت سەودا دەکەیت. ئایا بەهای هەلە نوێکەی ئەمڕۆ دەزانیت کە لە دوێنێ و ڕۆژانی پێشووتدا بە فیڕۆی دەدەیت؟ تۆ ئەم خۆسەلماندنەت بە ژیانی خۆت دەکڕیت کە ژیانیش لە کڕین نایەت.

هەرگیز هەوڵ مەدە بکەویتە گێژاوی خۆسەلماندنەوە، هاوڕێیەتیی هیچ کەسێکیش مەکە کە تووشی ئەو پەتایە بووە، چونکە ئەو پەتایە گواستراوەیە و دەشێت بۆ تۆش بگوازرێتەوە و ژیانت بە فیڕۆ بدات. چونکە هەمیشە وێڵی ئامانجی نوێی خۆسەلماندنی نوێ دەبیت.

ژیان ئامانجە

ئامانجی ڕەها لە ژیان ژیان خۆیەتی. هەر شتێکی تر کە دەیکەیت تەنها بۆ ئەوە بیکە کە چێژ لە ژیان ببینیت. هەر شتێک نەچووە خزمەتی ژیانەوە تووڕی بدە و فڕێی بدە، گرنگ نییە خەڵک چیت پێ دەڵێن.

سامان گەر لە خزمەتی ژیاندا نەبوو سامان نییە. موزیک، هۆنراوە، کار، نوستن، سەما، خواردن… تا دوایی، هەر کامێکیان لە خزمەتی ڕەنگدارکردنی ژیاندا نەبوون فڕێیان بدە بە کەڵک نایەن. نەکەیت ژیانت بکەیت بە قوربانی هیچ شتێک، هەموو شتێک بکە بە قوربانی ژیان، چونکە سرووشت تەنها ژیانی پێ بەخشیویت، ئەوانی تر لە چواردەورەوە وەرتگرتووە. نەکەیت سرووشت بە چواردەورت سەودا بکەیت، سرووشت نەمرە، چواردەورت نەپاون².

لە سەودای ژیاندا دوو (ملیۆن) جار بیر بکەوە

هەرگیز چێژی مەزنی ژیان لە پێناو خۆسەلماندندا بە فیڕۆ مەدە. کەس نابینیت بییەوێت بیسەلمێنێت تێرە، جگە لەو کەسەی برسییە و بە درۆوە خۆی تێر پیشان دەدات، چونکە کارێکی بەو نمایشە هەیە. ئەوەی تێرە ئێستا چێژ لە تێرییەکەی دەبینێت. ئەوەی پیانۆژەنی ڕاستینەیە ئێستا چێژ لە ژەندنەکەی دەبینێت. ئەوەی وێنەکێشی ڕاستینەیە ئیستا چێژ لە وێنەکێشانەکەی دەبینێت. تەنها ئەوانە هەوڵ دەدەن خۆیان بسەلمێنن کە ئەوە نین!

مەیسەلمێنە، ئەوە بە!

هەوڵ مەدە بیسەلمێنیت مرۆڤێکی چاکیت، مێردێکی باشیت، ژنێکی باشیت، ئەویندارێکی باشیت، خواناسێکی باشیت، وارگێڕێکی باشیت، هونەرمەندێکی باشیت و تا دوایی. ئەگەر باش بوویتایە هەرگیز پێویستت بە خۆسەلماندن نەدەبوو! خودی هەوڵدانت بۆ خۆسەلماندنت کە تۆ مرۆڤێکی چاکیت، مێردێکی باشیت، ژنێکی باشیت، ئەویندارێکی باشیت، خواناسێکی باشیت، وارگێڕێکی باشیت، هونەرمەندێکی باشیت و تا دوایی، بەڵگەی ئەوەن کە تۆ هیچ کامێک لەوانە نیت! چونکە ئەگەر ئەوە بوویتایە هیچ کێشەیەکت نەدەبوو و ئێستا ئەوە دەبوویت و چێژت لەو بوونە ڕاستینەیەت وەردەگرت. کە چواردەورەکەشت باوەڕیان پێ نەدەکردیت، بێمننەتانە لێیان دوور دەکەوتیتەوە.

لە دوای لوتکەوە بەرەو کوێ؟

ئەم هەوڵدانەت بۆ خۆسەلماندن دەتخاتە گەرداوی کێبڕکێی هەمیشەییەوە. تۆ کە لەگەڵ خۆتدا دەچیتە کێبڕکێوە هەموو هەوڵت بۆ ئەوەیە بگەیت بە لوتکە. بەڵام هەموو نەگبەتییەکانت دوای گەیشتنت بە لوتکە دەست پێ دەکەن، چونکە لە دوای لوتکەوە تەنها دابەزین هەیە! یان دەبێت لەوێدا خۆت بکوژیت، یان دەبێت داببەزیت! باشتر نەبوو هەر لە سەرەتاوە ئەم کێبڕکێ و بۆڕبۆڕێنەت نەکردایە؟

بێلا بارتۆک دەڵێت: «پێشبڕکێ بۆ ئەسپە نەک هونەرمەند!». ڕەنگە تا منداڵیت یان هەرزەیت، لەوانەیە پێشبڕکێ باش بێت، نازانم، بەڵام دڵنیام پیشبڕکێ بۆ مرۆڤی پێگەیشتوو قێزەونە. تۆ دەبوو ئێستا خۆتت بدۆزیایەتەوە و لە چاوی خۆتەوە بتڕوانیایە خۆت، نەک لە چاوی خەڵکانی ترەوە لە خۆتت بڕوانیایە. دەبوو ئێستا منت لەناو خۆتدا بدۆزیایەتەوە و پەروەردەی منەکەی ناو خۆت بدایە، نەک خەریکی بۆڕبۆڕێن ببیت.

دۆخی کێبڕکێباز

لەناو تۆوی کێبڕکێدا فریوخواردن و ئازارچەشتن و خۆپەرستی هەیە. ئەو مرۆڤەی بەردەوام بە شوێن کێبڕکێدا دەگەڕێت وردەوردە دەکەوێتە شەشپاڵووێکەوە: دیوێکی تووڕەییە، دیوەکەی بەرانبەری ئازارە، دیوێکی خەمخواردنە، دیوەکەی تری دڵەڕاوکێیە، دیوێکی تری خۆپەرستی و خۆفریودانە و بەرانبەری کێبڕکێبازییە.

تەنانەت لەوانەیە ئەم شەشپاڵووە بۆ چەندین دیوی تری یەک لە یەک تراژیدیتر پەرە بستێنێت. بە هۆی ئەم شەشپاڵووەشتەوە تووشی چەندین کێشە دەبیت و خەڵکانی تریش تووشی کێشە دەکەیت.

بەڵام ژیان بەم جۆرە جێگەی بەزەییە، تۆ پێویستت بەوە نییە لەو شەشپاڵووەدا پەنگ بخۆیتەوە و خۆت بەند بکەیت. مرۆڤ لەم دۆخەدا ناتوانێت هیچ ڕاستییەکی سرووشتی بێ شێواندنی شەش پەردەکەی دەوری خۆی ببینێت، چونکە ئەم مرۆڤە پەنگخواردووە لانیکەم لە شەش هاوێنەوە دونیا دەبینێت کە هەر یەکەیان وێنە ڕاستینەکانی چواردەور دەچەمێننەوە و دەیانشێوێنن.

ئەم باش نەبینینەش دەتخاتە ئەنجامدانی کارەسات دوای کارەسات. ئەو کاتەش هەر پاساوێک دەهێنیتەوە و بە هەر ڕستەیەک باسی خۆت دەکەیت، ئەو ڕستەیەش بۆت دەبێت بە پەردەیەکی تر و بە دەوری شەشپاڵووەکەتدا دەیپێچیت، تا وات لێ دێت ئەوەندە لە پەردەی پاساوەکانت و کێشەکانتدا خۆت قوماتە دەکەیت کە چیتر کەسە ڕاستینەکەی ناخت دەخنکێت. لەبەر ئەوەشی تۆ هەر لە سەرەتاوە چێژبینین و دڵخۆشیت بە شتەکانی دەرەوەی خۆت بەستووەتەوە، چیتر هەرگیز دڵخۆش نابیت و چێژیش لە هیچ شتێک نابینیت، چونکە وێنەی دەرەوە لەبەر چاوی ناختدا شێواوە.

من

بەڵام تۆ لەوە مەزنتریت، لەوە بەتواناتریت. هەر ئەوەندەی ددانت بەوەدا نا بە دوای مندا دەگەڕێیت و لەگەڵ خۆتدا ئاشت دەبیتەوە، ئیتر دەتوانیت وردەوردە ئەو قوماتانەت لێبکەیتەوە و چیتر لە ژێر پەردەی تووڕەیی و گلەییەکانت و خەمخواردن و ئازار و دڵەڕاوکێ و خۆفریودانەکانتدا خۆت نەشاریتەوە و هەموو ئەو ئاستەنگانە بشکێنیت.

بەڵام بۆ ئەم مەبەستە دەبێت وردەوردە لەبری تۆ، ئەو، ئێوە، ئێمە، ئەوان بێیتە سەر من، چونکە من گرنگترینە. هەر کەسێکیش هەر شتێکی تری پێ وتوویت، وا نییە و ئەویش نازانێت چی گرنگترینە. تۆ تەنها دەتوانیت شارەزایی تەواو لە مندا پەیدا بکەیت.

ئەگەر لەسەر شاخێکەوە خۆت هەڵبدەیتە خوارەوە، تەنها کەس کە لەگەڵتدا دێت منە. کە دەنوویت تەنها کەس من دێتە خەونەکانتەوە. تۆ لە ڕاستیدا هەموو ژیانت لەگەڵ مندا بە سەر دەبەیت. ئەگەر لە من تێنەگەیت و لەگەڵ منی ناو خۆتدا ئاشت نەبیت، ئێمە چاوەڕێی چ باشییەکت لێ بکەین؟ تۆ کە منی ناو خۆتت خۆش نەوێت، ناتوانیت ئێمەشت خۆش بوێت.

منی بکەر، نەک منی بەرکار

بەڵام تکایە کە وردەوردە دەچیتە سەر من، من بە بەرکار بە کار مەهێنە، بەڵکو با بکەر بێت. مەڵێ: «ئەوان مووچەکەیان نەدا بە من، بۆیە من دڵی ناخۆشە». تۆ لە مووچە گەورەتریت، تۆ لە لادێ و شار و هەرێم و وڵات و گەلەکەت گەورەتریت، تۆ لە کیشوەر و جیهانیش گەورەتریت. تۆ هەموو گەردوونیت ئەگەر زیاتریش نەبیت. خۆت بۆ هیچ شتێک بچووک مەکەوە.

منەکەی ناو خۆت بدۆزەوە و ئاشتی بکەوە و پێکەوە تێر چێژ لە ژیان ببینن. لەم جەستەیەی ئێستاتدا و لەم ژیانەی ئێستاتدا تەنهاوتەنها یەک جار دەژییت. بە ملیۆنان کیلۆمەتر لە چواردەوری ئەم هەسارەیە ژیان لە هیچ کوێیەک نییە. ڕەنگە لە دوورتر هەبێت، بەڵام لەم هەموو شوێنە مەزنەدا تەنها ئێرە ژیانی لێیە و تۆش ئەو کەسەیت کە ئەو هەلەت پێ بەخشراوە کە بژییت. بێکۆتا شت هەن کە ناژین و ئەو هەلەیان پێ نەدراوە، تەنها تۆ دەژییت. تۆ پەرجووی سرووشتیت، تۆ بەڵگەی ژیانیت، کەچی خۆت خۆتت بۆ شتانێکی بچووک بچووک کردووەتەوە و خۆت کردووە بە پاشکۆیان.

چرا بۆ تاریکی، نەک بۆ ڕووناکی

تۆ بە دەستی خۆت ناخۆشییەکانت هێناوەتە ناو منەوە، هەر تۆش دەتوانیت ئەو ناخۆشییانە لە من بکەیتەوە. چاوت لەسەر تۆ، ئەو، ئێوە، ئێمە، ئەوان لابدە. ئەوان لەچاو مەزنیی منی ناختدا هیچ نین. کە چراکەی ناخت داگیرسا هیچ تاریکییەک ناتوانێت بیکوژێنێتەوە، چونکە تەنها تاریکی لە ڕووناکی دەترسێت، چونکە هەمیشە ڕووناکی تاریکی لە ناو دەبات نەک بە پێچەوانەوە.

لەگەڵ خۆت ئاشت بە، ئەوجا ئاشتی ببەخشە

تۆ بێ دۆزینەوە و ئاشتکردنەوەی من بۆ هیچ کوێیەک هەنگاو مەنێ، هیچ چاکەیەک مەکە، هیچ چاکسازییەک مەکە. چونکە تۆ بەو منە خنکاوەتەوە هەموومان بە چاکەکانت دەخنکێنیت. چونکە تۆ خۆشەویستترین کەست کە منە خنکاندووە. بۆیە تکایە مەیە بۆ وێزەی ئێمەش.

تەماشا بکە، ئێستا هەموو جیهان بە دەست کۆمەڵێک کەسەوە دەناڵێنن کە هاتبوون بۆ ئەوەی کێشەکانمان چارە بکەن و چاکسازی بکەن و پێشمان بخەن. هاتبوون ئێمەیان خۆش بوێت. بە ئەوینی ئێمەوە هاتن، کەچی تەنها کێشەیان کەڵەکە کردووە. ئەو کات و ئێستاش هاتوون و هاتبوون تا فێری ئاشتیمان بکەن، بەڵام جارێ پێویستیان بەوەیە چل ملیۆن کەس بکوژن بۆ ئەوەی بەو ئاشتییە بگەن. ئینجا دەیانەوێت فێری خۆشەویستیمان بکەن، بەڵام جارێ دەبێت شەش ملیار کەس بخەسێنن و بیانکوژن تا خۆشەویستیمان فێر بکەن. بە منێکی پڕ لە ناکۆکییەوە دێن تا ئێمە کۆک بکەن.

جیهان دە هەزار ساڵە تووشی پەتایەکی کوشندەی پیاوچاکی بووە و ئێستا ئەرکمان ئەوەیە لەم پیاوچاکانە دوور بکەوینەوە. چونکە ئەم پیاوچاکانە بە منێکی ڕقاوی و داڕماو و نەخۆش و خنکاوەوە و بە ئەوینی ئێمەوە هاتن موژدەی بەهەشتی سەرزەمین و بنزەمینیان پێ داین، کەچی ڕق و خوێنڕشتن و پیاوکوژی و سنووریان لەگەڵ خۆیاندا هێنا. برا و برایان لە یەک کرد؛ شار و دێیان سووتاند؛ بیرمەندیان کوشت؛ منداڵیان کیمیاباران کرد؛ ژنی خەڵکیان لاقە کرد؛ مرۆڤیان لە فڕندا تواندەوە؛ بۆمبای ئەتۆمیان بەسەر خەڵکدا کرد؛ سەیرانکەریان کوشت؛ جلی ئاڵوواڵایان ڕەشپۆش کرد؛ پێکەنینان لە سێدارە دا؛ باوکان کچی خۆیانیان کوشت؛ برا تێزابی بە قاچی ڕووتی خوشکدا کرد؛ ئابروومەندەکان ژنیان بەردباران کرد… هێشتاش ماویانە کاولی بکەن.

چارە؟

منەکەی ناو خۆت بناسە و ئاشتی بکەوە و پەروەردەیەکی تەندروستی ژیاندۆستیی بکە، ئەو کاتە چراکەی ناخت دادەگیرسێت. کە چراکەشت داگیرسا، پێویستت بە سەلماندنی ڕووناکیی خۆت نییە، تەنها پیاسەیەکت بە گەڕەکە تاریکەکانی ئەواندا بەسە بۆ ئەوەی ئەوانیش بەر پێیان ڕووناک ببێتەوە و بەرەو ڕووناکی هەنگاو بنێن.

وەرن لە ئەمڕۆوە خۆمان لە پیاوچاکان ڕزگار بکەین.

لە ١٢ی تەممووزی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢ و ٢٢-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ئێستا لە پێداچوونەوەی ٢٠٢٥دا لەگەڵ هەندێک لە وتەکانی ئەم وتارەدا هاوڕا نەماوم. بە تایبەتی ئەو بەشەی دەڵێت: تۆ لە لادێ و شار و هەرێم و وڵات و گەلەکەت گەورەتریت، تۆ لە کیشوەر و جیهانیش گەورەتریت. تۆ هەموو گەردوونیت ئەگەر زیاتریش نەبیت». پێم وایە ئەم وتەیە هەڵەیە و تۆ گەورەتر نیت، بەڵام بۆ هەندێک لایەنی خۆت دەبێت خۆت لەپێشتر بیت، چون ئەگەر خزمەتی خۆتت پێ نەکرێت لەوە ناچێت خزمەتی لادێ و شار و هەرێم و وڵات و گەلەکەتت پێ بکرێت. باشترە بوترێت: «لە هەندێک دۆخدا دەبێت خۆت لەپێشتر بیت وەک لە لادێ و شار و هەرێم و وڵات و گەلەکەت». هاوڕای ئەوەش نەماوم کە دەڵێت: «تۆ بە دەستی خۆت ناخۆشییەکانت هێناوەتە ناو منەوە، هەر تۆش دەتوانیت ئەو ناخۆشییانە لە من بکەیتەوە». ئەم وتەیە ڕاست نییە، بە هەزاران ناخۆشی هەن لە دەرەوە بۆت دێن، نکۆڵییان لێ ناکرێت. بێگومان دەشێت کاردانەوەی تۆ وا بکات ئەو ناخۆشییانە بە جۆرێکی تر کاریگەری دابنێن، بەڵام مەبەستەکەم ئەوەیە کە مەرج نییە بە دەستی خۆت هێنابێتنە نێو خۆتەوە. ↩︎
نەپاو: بە ئینگلی mortal، واتە هەر شتێک کە بمرێت. لە زمانی خۆمانەییدا زیاتر وشە عەرەبییەکەی بۆ بە کار دەهێنرێت کە فانيیە. ↩︎

شۆکخوازی و شۆکپەرستی

شۆکخوازی و شۆکپەرستی¹

هەواڵ و ڕاپۆرتی هەموو کەناڵە مێدیاییەکان بە موزیکێکی دم دە دەگ پەپەپەپەگ بە پااااااام دەست پێ دەکات. لەگەڵ خوێندنەوەکانیشدا بەردەوامە و هەوڵ دەدات شۆک بیت.

ڕاپۆرت لەسەر ژیننامەی کەسێک دەکرێت کە سێ هەزار ساڵە مردووە: موزیکەکە هی جەنگە. ڕاپۆرت لەسەر دین دەکرێت: موزیکەکە هی جەنگە. ڕاپۆرت لەسەر خۆشەویستی: موزیکەکە هی جەنگە. ڕاپۆرت لەسەر پێکەنین: موزیک هی جەنگە. ڕیکلامی برنج: موزیک هی جەنگە. پەڕتووک: جەنگ. شەقام: جەنگ. دەنگدان: جەنگ. خۆشەویستی: جەنگ. خودا: جەنگ. شەیتان: جەنگ. شار: جەنگ. هاتن: جەنگ. چوون: جەنگ.

هەموو ئەم موزیکە قەبە و زل و زرمەزلێیانەش تەنها بۆ ئەوەن خەڵک تووشی شۆک بکەن و هەستی بەپەلە دروست بکەن. شۆکخوازیی و بەپەلەیی تا ئاستی پەرستن گەیشتوون. چیتر دەبێت بوترێت بەپەلەپەرستی و شۆکپەرستی و شۆکیزم و بەپەلەییزم. دەبێت هەموو شت مرۆڤ شۆک بکات، ئینجا بەهای پێ دەدرێت.

هەموو ئەم موزیکە زل و زەبەلاحانە نیشانەی ئەوەن کە بابەتەکە بچووکە و پووچە، بۆیە بە موزیکە زرموکوت و زەبەلاحەکە زل دەکرێن. دەنا بابەتی مەزن بێ موزیکی مەزنیش هەر مەزنە. ئەمە جگە لەوەی موزیکەکە لەگەڵ زۆربەی بابەتەکاندا نایەتەوە و موزیک لە ئاوازی جەنگ دەدوێت و دیمەن لە هەموو شتێکی تر و شۆک نابین.

دەبێت چیتر ئەم دیاردەیە نەهێڵین و ئەم بەپەلەپەرستێتییە بەپەلە لاببەین.

لە ١١ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٣ی ئاداری ٢٠٢١، ٢ی شوباتی ٢٠٢٢، ٢٤-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ↩︎

نەستژەنیی ٨

نەستژەنیی هەشتەم: ژیـ١ن

نەستژەنیی ٧

نەستژەنیی حەوتەم: بۆ مایسترۆ مۆریکۆنێ

ئیشا-ئوپانیشاد

ئوپانیشادەکان

دوێنێ دەستم کرد بە خوێندنەوەی ئەم پەڕتووکە، ئەگەرچی چوار بەشە، بەڵام تەنها بەشی یەکەمیم خوێندەوە. لەبەرئەوەی دەقەکانی ئاڵۆز بوون و بە ئاسانی نەمدەتوانی تێیانبگەم، ناچار دەقەکانم دەکرد بە کوردی تا زیاتر لە هەر وشەیەک ڕابمێنم و لە ئەنجامدا لە مەبەستەکە تێبگەم. بۆیە تەنها دەقی هۆنراوەکانم لە ئینگلیزییەوە بۆ کوردی وەرگێڕا نەک ڕاڤەکانیان. ئەمەش ئەنجامەکەیە. لە دەرفەتێکی تردا ڕاڤەکانیشی وەردەگێڕم. بەڵام با هیچ نەبێ ئەمەندە هەبێ.

بەشی یەکەم: ئیشا-ئوپانیشاد

وەرگێڕانی: نەوا موکرجی

٤-٥ی تەممووزی ٢٠٢٠

سروودی ئاشتی

ئۆم! ئەو (ڕەها نادیارەکە) گشتییەتییە، گشتییەتی (دیاردەییە دیارەکە) ئەمەیە: لە گشتییەتیی نادیارەوە گشتییەتیی دیار دێتە بوون. ئەگەرچی گشتییەتییە دیارەکە لە گشتییەتییە نادیارەکەوە پەیدا بووە، بەڵام گشتییەتییە نادیارەکە بە نەگۆڕیی دەمێنێتەوە.

ئۆم! ئاشتی! ئاشتی! ئاشتی!

یەکەم

هەموو ئەمانە، هەر شتێک لە گەردووندا بوونی هەبوو، دەبێ لە لایەن خوداوە بپارێزرێ، کە دەستبەرداری ناڕاستی بووی، چێژ لە ڕاستی ببینە. بێزوو بە سامانی کەسەوە مەکە.

دووەم

گەر کەسێک ئارەزوو دەکا سەد ساڵ لەم جیهانەدا بژی، ئەوا دەبێ کارما (کردەوەی چاک) بکا. دەبێ ئاوها بژیت، هیچ ڕێگایەکی تر نییە. بە کردنی ئەمە کارما (کاردانەوە و بەری کردەوەکانت) گڵاوت ناکا.

سێیەم

ئەوانەی خودیان لە ناو بردبێ، پاش بەجێهێشتنی لەشیان، دەچنە جیهانی (ئەسورا)کانەوە، کە بە نەزانی و نەخوێنەوارییەکی کوێرکەر داپۆشراوە.

چوارەم

ئەو، ئەگەرچی بێجووڵەیە، بەڵام لە ئاوەز خێراترە. هەستەوەرەکان هەرگیز ناتوانن پێشی بدەنەوە. چونکە ئەو هەمیشە پێشدەکەوێ. ئەگەرچی ناجووڵێ، بەڵام لەوانەش خێراتر گەشت دەکا کە ڕادەکەن. هەوای گشتگیر هەر بە ئەو هەموو بوونەوەران بە زیندوویی دەهێڵێتەوە.

پێنجەم

دەجوڵێ و ناشجووڵێ. دوورە و نزیکیشە. لەناو هەموو شتێکدایە و بێ هەموو شتێکیشە.

شەشەم

ئەو کەسەی هەمووان لەناو خوددا دەبینێ و خودیش لەناو هەموواندا دەبینێ، هەرگیز لە خود لانادا.

حەوتەم

ئەو کەسەی هەموو بوونەوەران وەک خود دەبینێ و تێدەگا، چۆن تووشی فریوخواردن و خەمخواردن دەبێ، کاتێ ئەو یەکێتییە لە هەموو شوێنێک دەبینێ؟

هەشتەم

خود ئابڵووقەدەری هەموو شتێکە، درەوشاوەیە، بێلەشە، بێخەوشە، بێ ماسولکەژێیە، پوختە، دەستی گوناهی بەرنەکەوتووە، هەموو شت دەبینێ، هەموو شت دەزانێ، سەراسیمەکەرە، خۆخۆبەدیهێنەرە، هەموو شتێکی بە جوانی لە پێناو ساڵانی تاتاییدا بەخشیوە.

نۆیەم

ئەوانەی نەزانی/کار دەپەرستن دەکەونە جیهانی تاریکییەکی کوێرانەوە، ئەوانەی زانین/باوەڕ دەپەرستن، بە شێوەیەک دەکەون، وەک بڵێی دەکەونە تاریکییەکی مەزنترەوە.

دەیەم

بە زانین/باوەڕ سەرێک بە دەست دێ، بە نەزانین/کار سەرەکەی تر. ئاوها لە دانایانەوە بیستوومانە کە ئەمەمان فێر دەکەن.

یانزەیەم

ئەو کەسەی هاوکاتی یەک زانین/باوەڕ و نەزانین/کار دەزانێ، لە ڕێی نەزانین/کارەوە بەسەر مردندا دەپەڕێتەوە و لە ڕێی زانین/باوەڕەوە بە نەمری دەگا.

دوانزەیەم

ئەوانەی دەرنەکەوتوو دەپەرستن دەکەونە جیهانی تاریکییەکی کوێرانەوە، ئەوانەشی دەرکەوتوو دەپەرستن، بە شێوەیەک دەکەون، وەک بڵێی دەکەونە تاریکییەکی مەزنترەوە.

سیانزەیەم

بە پەرستنی دەرنەکەوتوو سەرێک بە دەست دێ، بە پەرستنی دەرکەوتوو سەرەکەی تر. ئاوها لە دانایانەوە بیستوومانە کە ئەمەمان فێر دەکەن.

چواردەیەم

ئەو کەسەی هاوکاتی یەک دەرنەکەوتوو و دەرکەوتوو (یان ئەوەی دەکرێ لە ناو ببرێ) دەزانێ، لە ڕێی زانینی ئەوەیانەوە کە دەکرێ لە ناو ببرێ (دەرکەوتوو) بەسەر مردندا دەپەڕێتەوە و لە ڕێی زانینی هۆی یەکەمەوە (دەرنەکەوتوو) بە نەمری دەگا.

پانزەیەم

ڕوخساری ڕاستی بە خەپلەیەکی زێڕین شارراوەتەوە. ئەی پوشان (خودای درەوشاوە) ڕووت وە دەر بخە، بۆ ئەوەی منی ڕاستی-پەرست بتبینم.

شانزەیەم

ئەی پوشان! ئەی خۆر، تاقە گەڕیدەکەی ئاسمانەکان، ڕکێفکەری هەمووان، کوڕی پراجەپاتی، تیشکەکانت ڕابکێشەرەوە و درەوشانەوە سووتێنەرەکەت کۆ بکەرەوە. ئێستا لە ڕێی میهرەبانیتەوە تەماشای بەخشندەیی و شکۆداریی شێوەکەت دەکەم. من ئەو پوروشایەم (بریسکە) کە لەناو تۆدایە.

حەڤدەیەم

با هەناسەی ژیانم بۆ پرانای نەمر و گشتگیر بێ، با ئەم لەشەش تا دەبێ بە خۆڵەمێش بسووتێ. ئۆم! ئەی ئاوەز، کردەوەکانت بهێنەوە یاد! ئەی ئاوەز، بیهێنەوە یاد، کردەوەکانت بهێنەوە یاد! بیهێنەوە یادت!

هەژدەیەم

ئەی ئاگنی! لە ڕێگە ڕاستەکەوە بەرەو کامەرانیمان ببە. ئەی خودایە! تۆ بە هەموو کردەوەکانمان دەزانی، هەموو خراپەیەک و فریودانێکمان لەسەر هەڵبگرە. دووبارە و دووبارە کڕنووش و نزاکانمان پێشکەشی تۆ دەکەین.

****

لێرەدا ئەم ئوپانیشادە تەواو دەبێ.

نەستژەنیی ٦

نەستژەنیی شەشەم: هیپاتیا

نەستژەنیی ٥

نەستژەنیی پێنجەم: ئاوشڤیتس

نەستژەنیی ٤

نەستژەنیی چوارەم: ئەشا

نەستژەنی

نەستژەنی¹

خۆم وشەی نەستژەنیم داڕشتووە. نەستژەنی لە نەست و ژەن و پاشگری –ی پێک دێن. موزیکێکە ڕاستەوخۆ لەو چرکەیەدا لە نەستی ژەنیارەکەوە بژەنرێت. بە گریمانەی خۆم بەرانبەر improvisationی ئینگلی و اِرتجالی عەرەبییە. ئەگەرچی ڕەنگە پێشتر موزیککارەکان وشەی خۆژەنی و زۆر وشەی تریشیان بە کار هێنابێت، بەڵام من ئەم وشەیە دەدەم بەم جۆرە کارانەم و پێم وایە دەقاودەق پێناسەی موزیکەکەم دەکات، چونکە دەمەوێت ناوی جۆرە ژەندنەکەش هەر تایبەت بێت بەو ژەندنەی خۆم. بۆیە موزیکژەنانی تر ئازادن چ وشەیەکی تر بە کار دەهێنن، بەڵام نەستژەنی بەو پێناسەیەی سەرەوە هی منە و هەموو کەسێکی تریش ئازادە چۆنی دەوێت بە کاری بهێنێت.

نەستژەنی لە ژیانمدا

نەستژەنیی من خوو و نەریتێکی تایبەتیمە، کە باوەڕ ناکەم بتوانرێت لێم جیا بکرێتەوە. خودی بیرۆکەکە هەر لە سەرەتای منداڵیمەوە هەیە. چون لەوەتەی هەم بەشێکی گەورەی مێشک و بیرکردنەوەم، هاوشان لەگەڵ بیرکردنەوە بە زمانی ئاخاوتن و وێنەدا، بە موزیک و دەنگیش بیر دەکاتەوە. بەردەوام لە مێشکی مندا شەپۆلی موزیکی پارچەپارچە هەن، هەندێک جار درێژ، هەندێک جار کورت، هەندێک جاریش وەستانیان بۆ نییە.

جارجار هەندێک موزیکی تر بە خەیاڵمدا دێن کە هەمیشە داوای پەرەپێدانی زیاترم لێ دەکەن و داوام لێ دەکەن بیاننووسمەوە و زیاتر پێوەیان خەریک ببم. بەڵام ئەم جۆرەیان تەنها داوا دەکات وا بە شێواوی دەرببڕرێت. ڕەنگە دواتر شتیان لێوە وەربگرم و لە کاری موزیکیی ترمدا زیاتر پەرەیان پێ بدەم. هیچ یاسایەکی تر بۆ نەستژەنی نییە. ڕەنگە کاریگەریی موزیکێکی تر یان گۆرانییەکی تر لەو ڕۆژەدا نەستژەنییەکەم ئاراستە بکەن. بۆیە لەوانەیە جاروبار موزیکێکی تر خۆی لە ژەندنەکەمدا بتوێنێتەوە. ئەوەی لەسەرمە ئەوەیە ڕێگری لە هیچ وروژمێکی ژەندنەکەم نەکەم و بەر بۆ نەستم ئاوەڵا بکەم. هەرگیزیش هەوڵ نادەم هیچ نەستژەنییەکم بنووسمەوە، چون بە بڕوای من جادووەکە تەنها تایبەتە بەو چرکەیە و نووسینەوەش زۆری پێ دەچێت. بەڵام بێگومان ناهێڵم نەستژەنی ڕێ لەو کارانەی ترم بگرێت کە دەبێت بنوسرێنەوە.

زۆرترین ژانری موزیکی من

هەر لە سەرەتای دەستکردنم بە موزیک لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە بەردەوام و دەتوانم بڵێم هەموو ڕۆژێک نەستژەنیم کردووە. زۆربەی هەرە زۆریشیان تەنها بۆ خۆم بوون. هەندێک جار کە میوانێکم هاتووە نەستژەنیم بۆی کردووە، بەڵام ئەو جۆرە میوانانەم زۆر دەگمەنن. ڕاستییەکەش ئەوەیە لام خۆشترە کە بە ویستی کەسی ترەوە نەبەسترێمەوە. من چێژێکی زۆر لە نەستژەنی دەبین، لەوانەشە شێوەیەکی مێدیتەیشنی خۆم بێت یان کەناڵێکی تری دەربڕینم بێت. لە بواری موزیکیشدا ئەوەندەی نەستژەنیم کردووە ئەوەندە هیچ شتێکی ترم نەکردووە.

بەڵام ماوەیەکە ئەوە لە خەیاڵمدایە کە هەموو ڕۆژێک هەرچەند نەستژەنیم کرد، موزیکەکە تۆمار بکەم و لەگەڵ ئێوەدا بەشی بکەم و بڵاوی بکەمەوە. لەم جۆرە موزیکەدا دەشێت هەموو شتێک ڕوو بدات، هیچ یاسایەکی دیاریکراو نییە جگە لەوەی دەستم دەربڕی نەستمە و تەواو.

سوپاسگوزارم کە لە سەردەمێکدا دەژیم دەتوانم ئەم موزیکانە تۆمار بکەم و لە دوورەوە ئەم جادووەی بیرکردنەوەمتان لەگەڵدا بەش بکەم. لەوانەیە لەمەودوا زووزوو ڤیدیۆیەکی نەستژەنی لە یوتیوبەکەم بڵاو بکەمەوە.

سەبارەت بە ناونانی ئەم زنجیرە ژەندنانەش، ئەو ڕۆژە خەریکی هەر شتێک بووم و هەر وشەیەک یان شتێکی تر سەرنجم ڕابکێشێت، موزیکەکە بەو ناوەوە ناو دەنێم و ژمارەشیان بۆ دادەنێم. تەنانەت لەمەودوا بە ئینگلیش هەر هەمان ناوی کوردی بۆ ئەم موزیکانە دادەنێم بە ڕێنووسی لاتینیی کوردی جگە لە -یی کۆتایی کە لە ڕێنووسی ئینگلیزیدا î نییە Nestjeni.

لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢ی شوباتی ٢٠٢٢ و ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ و ٢٣-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. بە گوێرەی پێداچوونەوەی ٢٠٢٥ بڕێک تێڕوانینم گۆڕاوە، ئەویش لە ئەنجامی درێژەدان بە نەستژەنییدا بوو. ئەگەرچی نەستژەنیم دانابوو ئەوپەڕی ئازادیی تێدا بێت، بەڵام لە درێژەی ژەندندا هەندێک تایبەتمەندێتیی بۆ دروست بوو. لەوانە:
١. هەموو نەستژەنییەک ناوی هەیە.
٢. هەموو نەستژەنییەک تەنها بە یەک ئامێر بووە و ئەویش پیانۆ بووە.
بۆیە بەربوورە شیاوترە. دەتوانیت وتاری بەربوورە بخوێنیتەوە. بۆیە وشەی «بەربوورە» بە شیاوتر دەزانم بۆ ئەوەی بە دوایدا دەگەڕام. بەڵام با نەستژەنییش بۆ ئەم جۆرە بەربوورەیە هەبێت. واتە نەستژەنی جۆرێکی تایبەتی بەربوورەیە کە ناوی هەیە و تەنها بە ئامێرێک دەژەنرێت. دوای ئەم وتارەش وتارێکم نووسیوە بە ناونیشانی بۆڵەبۆڵێک لە بارەی نەستژەنی و تۆمارەوە. ↩︎

مەزنێتی لە ڕقدا نییە

مەزنێتی لە ڕقدا نییە[1]

لەسەر پێخەفەکەم ڕاکشاوم و دەخوێنمەوە، پەنجەرەکەمم بۆ هەواگۆڕکێ کردووەتەوە، ئەگەرچی هەوڵ دەدەم تیشکۆم لەسەر خوێندنەوەکەم بمێنێت، بەڵام هەرچەند دەنگێکی بەرز و ڕەق لە پەنجەرەکەمەوە دەبیستم بە بێدەنگی لە خۆم دەپرسم: «داخۆ فڕۆکەکانی تورکیا سلێمانیشیان بۆمبباران کرد؟ ئەمە کۆتاییەکەیە؟»

کاممان داوای ئەوەمان کردبوو بە کوردی یان بە تورکی یان بە نێری یان بە مێیی یان بە ڕەشی یان بە سپێتی یان و یان و یان….تد لە دایک ببین؟ تا کەی بەفیڕۆدانی هەلی بەنرخی ژیان لە شەڕ و ڕقی ئۆتۆماتیکیدا؟ تا کەی فێرنەبوون؟ تا کەی هەوڵدان بۆ سەپاندنی زاڵێتییەکی کاتی و بێواتا؟ بە دڵی خۆت پەڕتووکێکی مێژوویی هەڵببژێرە و دە لاپەڕەی لێ بخوێنەوە و فێر ببە کە هەرگیز هیچ زاڵییەک تاتایە نامێنێتەوە. زەوی موڵکی هیچ کەس نییە و موڵکی هەموو کەسە. تا کەی هەموو مرۆڤێکی سەر ئەم زەوییە پەلکێشی هەڵەکانی خۆتان دەکەن و دەیانکەن بە قوربانیی ئاگری ئەم ئیگۆیەتان کە بە هیچ شتێک دانامرکێتەوە؟ وێڵی مەزنێتین؟ مەزنێتی هەرگیز لە ڕقدا نییە و نەبووە و ناشبێت؛ مەزنی تەنهاوتەنها لە هونەری ژیاندایە و ژیانیش تەنیا بە خۆشەویستییەوە بەهای هەیە.

ئەگەرچی لەوە ناچێت سوودی هەبێت، بەڵام هەر بۆ بیرخستنەوە: تکایە فێر ببن، یەکترتان خۆش بوێت، یەکتر قبوڵ بکەن. ژیان دەرفەتێکی بەنرخ و دانسقەیە و یەک جار تاقی دەکرێتەوە، لە ڕق و کاولکاریدا بە فیڕۆی مەدەن. ئێستاش فەرموو داوەرییەکەی خۆتم لەسەر بدە!

[1] لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە؛ لە ٢٣ی ئاداری ٢٠٢١، ٢ی شوباتی ٢٠٢٢، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە.

هونەر و داهێنانی کوردی

هونەر و داهێنانی کوردی¹

چۆن وا بکەین هونەری کوردی نەشێوێت؟ چۆن برەوی پێ بدەین؟

باشە شیاوتر نییە پێشتر بپرسین کە خودی هونەری کوردی و داهێنانی کوردی کامەن و چین؟

من چواردە ساڵە خەریکی هونەرم. ئەگەرچی خولیای ترم زۆرە و تا ڕادەیەکیش ماخۆلانم هەیە، بەڵام هەمیشە هونەر چەقی خولگەکانم بووە و وەک هەسارەیەک بە دەوریدا سووڕاومەتەوە. ڕەنگە لە زۆربەتان زیاتر بەر پرس و دۆزی هونەری کوردی کەوتبم. چواردە ساڵە ئەم بابەتە لە سووچێکی مێشکمدا لە پڕۆسە و سۆراخدایە. دڵنیاشم لە زۆر پەنجەرەی ترەوە تەماشای ئەم بابەتەم نەکردووە و هێشتا کۆمەڵێک گۆشەنیگای جیاوازتر قەرزارم. بەڵام با ئەوەندەی خۆم دەیبینم لەگەڵتداندا بەشی بکەم. ئێوەش میهر بنوێنن و گۆشەنیگای خۆتانم لەگەڵدا بەش بکەن، تا بە هەموومان لە چەند گۆشەیەکی زیاترەوە بابەتەکە بپشکنین و بە ئامانجی نوێ بگەین.

هونەر سامانە

ئەوەندەی سەرنجم داوە، هەمیشە هونەری کوردی وەک سامان بینراوە. لە ڕاستیدا ئەمە چوواندنێکی زۆر چاکە و هەر ئەم چوواندنە یارمەتیمان دەدات باشتر لێی تێبگەین. بۆیە من هیچ دژی ئەوە نیم کە هونەر و داهێنانی کوردی وەک سامان ببینرێن. لێرە بە دواوە، بە فەرمانی گەل، هونەری کوردی بە سامان پێناسە کرا.

ئامانەتیی تۆ و سامانی هونەری کوردی

ئەگەر منداڵەکەت بهێنیت و پێی بڵێیت: ڕۆڵەی شیرینم، ئاگاداری سامانەکەم بە، لە ڕووی لۆجیکییەوە نابێت ئەو بزانێت سامانەکەت چییە و لە کوێیە و چەندە تا بتوانێت بیپارێزێت؟ کە تۆ نەتوت کامە سامانەکەتە و لە کوێدایە و چەندە، چۆن چاوەڕێی ئەو دەکەیت بیپارێزێت؟

کەواتە یەکەم کارمان دەستنیشانکردنی سامانەکە و شوێن و چییەتییەکەیەتی.

ئێستا گریمان سامانەکەمان دۆزییەوە چییە، ئەی پاراستنەکەی چۆن بێت؟ ئایا بە ڕاست پاراستنی سامان هەر تەنها ئەوەیە بە چەکێکەوە بە دیاریەوە بوەستیت و یەسیەم بکەیت؟ یان وردەوردە تێدەگەین سامانی سڕ و کڕ دانراو سامان نییە و بارگرانییەکە لەسەر شانمان؟ واتە بۆ پاراستنی سامان دەبێت بەشێکی بخەیتە گەڕ و بە کاری بهێنیت.

پاراستن و خستنەگەڕ

پاراستن تا ڕادەیەک وشەیەکی گۆیا و ڕوونە و تێدەگەین مەبەست لە چییە، لە خوارەوەش بە درێژی باسی دەکەم. بەڵام بۆ ڕوونکردنەوە: کاتێک دەڵێم خستنەگەڕ مەبەستم لە بەکارهێنانە. خستنەگەڕی سامان واتە کاراکردنی بەشێک یان هەموو ئەو سامانەی پارێزراوە.

بە ڕای من دەبوو وشەی گەڕووتن دابنرایە، لەسەر قاڵبی بزووتن. کردەکە خۆیشی هەر ئەوەیە، کە ئەو تەنە سڕە (لێرەدا سامانی سڕ) دەخەیتە گەڕ و بزووتن².

پاراستن و خستنەگەڕ دوو دیوی هەمان پڕۆسەن. خستنەگەڕ لانیکەم بە دوو شێوەیە: چێژین (چەشتن، چێژبینین، یان چێژلێبینین)، لەگەڵ زیادکردن (چەندجارەکردن).

بۆ نموونە هەزار دۆلارت لە سووچێکی ماڵەوە داناوە، تا ئەم کاتە هەوڵت داوە بیپارێزیت. بەڵام سەد دۆلاری لێ بە کار دەهێنیت بۆ خۆشیی خۆت، ئەمە چێژینە. چوار سەد دۆلاری دەخەیتە کارەوە و دەیخەیتە گەڕ (گەڕ: گەڕان) و کارا و چالاکی دەکەیت، بە ئامانجی ئەوەی سامانی ترت بۆ بهێنێتەوە. ئەمەی دووەمیان زیادکردنە، یان چەندجارەکردنە.

ئامانجیش لە پاراستن و خستنەگەڕ خڕکردنەوەی سامانی نوێ و داهێنانی نوێیە.

یەکەم: پاراستنی سامان

جەنگی سەرەکیی دوژمنانی کورد لەگەڵ کورددا جەنگی چاندییە. بوونی کورد وەک گەلێکی چاندمەند و شارستان کێشەی دوژمنانە.

من بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ ئەو تێڕوانینەدا کۆک نیم کە نەتەوەبوون تەنها بۆ ئابووریی سەربەخۆ تەسک دەکاتەوە. بەڵکو زمان و چاند و دونیابینی هێڵی جیاکەرەوەی نەتەوەن.

نەتەوەی خاوەنزمان، کە کورد یەکێکە لەوان، بیروبۆچوون و وێژە و هونەری نووسراو و دەربڕاوی خۆی هەیە. کوردیش لەمە بێبەش نییە، گۆرانی و هۆنراوە و بەیت و لاوک و چیرۆکمان بە کوردی هەیە و کەس ناتوانێت نکۆڵییان لێ بکات. ئەگەرچی هەندێک گونشێلی بێگانە زۆر حەز دەکەن ئەم سامانانە کەمبەها لە قەڵەم بدەن، بەڵام ئەوانە تیرۆژ دەبێژنەوە.

بێگومان کورد چاندی هەیە و بێگومانیش دەبێت چاندەکەی بپارێزێت. بەڵام لێرەدا تێنەگەیشتنێک هەیە: چاند واتە ڕابردوو، نەک ئەمڕۆ!³ یەکێک لە شوێنە سەرەکییەکانی تێنەگەیشتنەکەمان ئێرەیە، کە کەمێکی تر زیاتر ڕوون دەبێتەوە.

هەر شتێک بە زمانی کوردی و لە لایەن کوردەوە کرابێت، بە ناشیرین و جوانەوە، دەبێت بپارێزرێت، چونکە بەشێکن لە خەرمانی چاندی نەتەوەکەمان.

ئەی ئەوانەی پێشتر؟

لێرەدا پرسی دووەم سەر هەڵدەدات: ئەی ئەوانەی پێشتر؟ چونکە گەلان دێن و دەڕۆن، زەوی و پاوان (تێریتۆری teritory) دەمێننەوە.

بەشێک لەو خاکەی ئێستا ئێمە لەسەری دەژیین، ڕۆژێک لە ڕۆژان سەلجووقی، میدیایی، حیتی، میتانی، ڕۆمی، ئیلخانی، مەنگۆلی، هەخامەنشینی، گریکی، ساسانی، ئاشووری و چەندانی تری لەسەر ژیاوە. ئیتر بە داگیرکەری بووبێت یان بە ڕەسەنی. هەر یەکێک لەمانە شوێنەواری خۆی بە جێ هێشتووە. بۆیە دەبێت هەموو ئەم بارمتە ژیارییانەش بپارێزین، ئەگەریش بە دڵمان نەبن. گەر دەتەوێت ئایندە بەرانبەرت میهرەبان بێت، تۆش بەرانبەر مێژوو میهرەبان بە!

دووەم: خستنەگەڕ

چێژین

ناوی خۆی بە خۆیەوەیەتی: سامانی هەموو جیهان هی تۆ بێت، کە کراسێکی جوانی پێ نەکڕیت لە بەرتدا بێت، بۆ چیت چاکە؟ شەربەتێکی پێ نەخۆیتەوە بۆ چیت چاکە؟ بۆ منداڵەکەت؟ ئێ ئەوکات ئەویش یان هەموویت بۆ دەخوات و هەڵدەستێتە سەر پێ و دەکەوێتە سەر جادە، یان وەک تۆ ئەویش بۆ منداڵەکەی دادەنێت. منداڵەکەی ئەویش بۆ منداڵەکەی و ئاوها تا دێت هەر یەکە و بۆ یەکێکی تر دەژی. لە کۆتاییشدا کەس ناژی! بۆیە ئەو سامانەی هەتە دەبێت بەشێکی لە خۆشی و چێژی خۆت و چواردەورتدا بخەیتە گەڕ.

هەمان پرسیاریش سەبارەت بە هونەر هەیە. هەزار ساڵ عەلی مەردان و محەمەدی ماملێ و تاهیر تۆفیق و شەماڵ سائیب و مەزهەری خالقی و کاروان عوسمان و حەسەن زیرەکت هەبێت، کە چێژیان لێ وەرنەگریت، بۆ چیت چاکن لە سووچێکدا هەڵیانبگریت؟

بۆیە بەرنامەیەکی چاکە کە سوود لە سامانەکەت وەربگیرێت بە مەبەستی چێژین. چون چێژین ئەو جێیەیە کە ڕاستەوخۆ سامانەکە بەر خەڵک دەکەوێت. نە لە پاراستندا و نە لە زیادکردندا بەرهەم بەر خەڵک ناکەوێت. بۆیە دەبێت پەیوەندیی نێوان سامان و خاوەنسامان بە زیندوویی بهێڵرێتەوە، ئەویش لە ڕێی چێژینەوە.

بەختەوەریت و نەتزانیوە!

بیر بکەوە: لویسی شانزە و ناپۆلیۆن بۆناپارت و شا ڤیکتۆریا و چەندان کەسی زۆر پلەبەرزتر و ناودارتری جیهان ئەو تەنتەنەیەی تۆی ئەمڕۆیان نەبووە کە هەر لێی بەگلەییت!

هەر زۆر دوور لەمەوپێش نا، بەڵکو سەد و پەنجا ساڵ لەمەوبەر گەر حەزت لە گۆرانییەک بووایە دەبووایە بچوویتایە بگەڕایتایە بزانیت کەی کۆنسێرتێک دەکرێت ئەو گۆرانییەی تێدا نمایش دەکرێت و بلیتت ببڕیایە و چاوەڕێی ئەو ڕۆژەت بکردایە، پلانی ئەو ڕۆژەت دابنایە کە هیچی ترت نییە بیکەیت و نزات بکردایە شتێکی بەد لەو ڕۆژەدا ڕوو نەدات. لە کۆنسێرتەکەشدا یەک جار گۆرانییەکەت دەبیست. مەگەر زۆر زۆر دوای گوشاری چەپڵەڕێزانی زۆر گۆرانیبێژت ناچار بکردایە دووبارەی بکردایەتەوە.

دە ئێستا هەر دوای خوێندنەوەی ئەم نووسینە دەتوانیت ئامادەی کۆنسێرتێک ببیت. هەر ئەمڕۆ دەتوانیت سەد جار لەسەر یەک گوێ لە یەک گۆرانی بگریتەوە. هەر ئەمڕۆ دەتوانیت ئامادەی دوو ئۆپێرا ببیت.

بۆیە چی ڕێی لێت گرتووە چێژ لەوە ببینیت کە هەتە؟ کەس ناڵێت کە نوێ هات ئیتر نابێت کۆنەکان بمێنن، بەڵکو نوێ و کۆن هەموو دەچنە ڕیزی یەک. زۆر کەسی ژیر و ئاوەزمەند دەبینم بە کامی تێگەیشتنی خۆیانەوە وا دەزانن کە گۆرانیبێژێکی نوێ هات ئیتر حەسەن زیرەک دەسڕێتەوە! هێز نییە حەسەن زیرەک لە ناو ببات. بۆیە با دەستبەرداری ئەم دڵەڕاوکێ بێبنەمایانە بین.

زیادکردن (چەندجارەکردن)

ئەگەرچی لە سامانداریدا چەندجارەکردن یان زیادکردن واتە هەوڵدان بۆ ئەوەی بەوەی هەتە هی تر پەیدا بکەیت، بەڵام باشتر وایە هەر بە چەمکە گشتگیرەکەی سامان بڕۆین و ورد نەبینەوە بۆ نموونەکانی سامان.

بۆ ئەوەی لێم تێبگەن، نموونەی سامانی نەختینەیی دەهێنمەوە: ئەگەر تۆ سەد هەزار دۆلارت هەبێت، وەک ساماندارێک ئەرکەکەت ئەوەیە زیاتری بکەیت. بۆ نموونە بیکەیت بە دوو سەد هەزار دۆلار. ئەو سامانەی تر کە دێت، لە ڕووی چییەتییەوە هەر هەمان ئەوەیە کە هەتە، تەنها لە ژمارەدا زیاترە، ئەگینا پارەکە هەمان شتە لەگەڵ ئەوەی خۆت هەتە. لە جیهانی سامانداریدا ئەمە کێشە نییە، بەڵام ئەگەر لەگەڵ هونەردا بەراوردی بکەین: ئەو هونەرەی پێشتر هەتبووە، ئەگەر ئێستا هەمان شت دووبارە بکەیتەوە و بیکەیت بە دوو دانە، یەکێکیان زیادەیە، چونکە دەوڵەمەندی نەکردوویت. چونکە ئەی کوا داهێنان؟ کوا بونیادنان لەسەر ڕابردوو؟

کەواتە هونەر لە داهێنان و بونیادناندا لەگەڵ ساماندا جیاوازە. پارچە زەوییەکت هەبێت و بیکەیت بە دووان کێشە نییە، بەڵام بێیتەوە هەمان گۆرانیی سەد ساڵ لەمەوبەر دووبارە بکەیتەوە هیچ داهێنانێکی تێدا نییە. ئەگەر کاتی خۆی بە ئەمەگەوە لە گۆرانییەکەت بڕوانیایە کە هەتبوو و چاک بتپاراستایە، ئێستا پێویستت بە نوێکردنەوەی نەدەبوو! وەکو نوێشت کردەوە دەبوو نوێکارییەکت بکردایە، یان وەک ڕەگەزێکی داهێنان بۆ کارێکی نوێت بە کار بهێنایە.

ئەڵبەت هەمان وتە ئێستاش دەگرێتەوە، ئەوەی ئێستاش دەکرێت، دەبێت ڕۆژێک لە ڕۆژان نەوەکانی ئایندە بیپارێزن. بۆیە نوێکردنەوە بە مەبەستی چێژبینینی ڕووت نەبێت یان نوێکارییەک بۆ دەوڵەمەندترکردنی خەرمانی چاندی نەتەوەکە، هیچ واتایەکی تری نییە و بۆ پڕۆسەی بەردەوامیدان بە هونەر بەس نییە.

دەبێتە هی کێ و چۆن؟

دەتوانیت بڵێیت کام هۆنراوەیە کوردییە و کامە عەرەبییە. تەنانەت هۆنراوەیەکی نالی کە هەر بەو ئەلفوبێ کۆنە نووسراوە کە عەرەبی و فارسی و تەنانەت تورکیشی پێ نووسراوە، دەتوانیت جیای بکەیتەوە و بزانیت کە کوردییە. بەڵام کاتێک بە تایبەتی دێیتە سەر موزیک، چۆن دەستنیشانی دەکەیت؟ چۆن بزانین چی کوردییە؟ چ دەنگێک کوردییە و چ دەنگێک کوردی نییە؟

وەڵامی ئەم پرسیارە تا ڕادەیەک لە گۆرانیدا ئاسانترە. لەبەر زمانی بێژانەکە، کە کوردی بوو، ئیتر کوردییە! بەڵام ئەی لە موزیکی ڕووتدا؟ تەنها بەوەی ئامێر و پێکاری ژەندنەکە لە کورددا باو بووە، ئیتر کوردییە؟ لەبەر ئەوەی ژەنیارەکە کورد بوو، ئیتر کوردییە؟ ئەی ئەگەر پیانۆژەنێکی کوردی ساڵی ١٩٠٠ موزیکێکی یۆهان سێباستیان باخی ژەندبوو کە لە ١٧٥٠دا مردووە و ئەڵمانە؟ ئێستا ئەو موزیکە ئەڵەمانییە یان کوردییە؟

چۆن دەزانیت کوردییە؟

چۆن دەزانیت موزیکێک کوردییە؟ تەماشای پاسپۆرتەکەی دەکەیت؟ بەوەی جامانەی بە سەرەوەیە؟

لێرەدا دەبێت باسی چێژی پەسەندکراو و تەکنیکی دووبارەبووەوە بکەین. ئەوەی لای زۆر کەس بە کوردی دادەنرێت، لەبەر ئەوەیە کە ڕێژەیەکی زۆری کورد، بە تایبەتی نەوەکانی پێشوو، چێژی لێ دەبینن.

بۆچی بە کوردیی دەزانن؟ چونکە دەمێکە ڕەگەزێک لە ڕەگەزە پێکهێنەکانی موزیکەکە لەناو کورددا دووبارە دەکرێتەوە. واتە تەنها بەوەدا دەزانرێت کوردییە کە بە جۆرێک لە جۆرەکان دووبارەکەرەوەی بەشێکی کەم یان زۆری ئەوانەی کۆن بووە. بەڵام ئەگەر هەر کۆنەکان دووبارە بکەینەوە، ئەی کوا داهێنان؟

گریمان تێکەڵکردنی شێوازی موزیکی ١٩٨٠ لەگەڵ شێوازی موزیکی ١٩٠٠ لەپڕ پێناسەی داهێنانی بۆ کرا و لەناو کورددا بە داهێنان لە قەڵەم درا، ئەی بیست ساڵی تر چی بکەین کە ئیتر هەموو نۆ سەد و هەشتاکان و نۆ سەدەکان تێکەڵ کران؟ چونکە ئیتر ئەم جۆرە داهێنانە (لەسەر بنەمای تێکەڵکردن) سنووری هەیە و ڕۆژێک تەواو دەبێت.

گۆمەکە تا بێت قووڵتر دەبێتەوە!

ئێستا دەبینیت؟ بەرەبەرە وەڵامی ئەم پرسیارە قورستر و قورستر دەبێت.

ئەڵبەت ئەم هەموو قسانە ناکەم بۆ ئەوەی شتێکتان بۆ ڕوون نەکەمەوە. ئەوەی زۆربەی هاووڵاتییان تێیگەیشتوون کە پێناسەی هونەری ڕەسەنی کوردی دەکات، پێک هاتووە لە: دووبارەکردنەوەی کۆمەڵێک تەکنیک کە پێشتر زۆر باو بوون و بە کار هێنراون. ئەوەندە ئەو تەکنیکانە دووبارە کراونەتەوە کە چوونەتە یادگەی چێژ و یادگەی مێژوویی هەموومانەوە.

ئەم بیردۆزە بە هەمان شێوەی بیردۆزەکەی پاڤلۆڤ کار دەکات. تەکنیکێک یان زیاتر لە تەکنیکێک لە کات و کاری جیاجیادا ئەوەندە دووبارە دەکەیتەوە کە وردەوردە مۆرکی تۆ وەردەگرێت. ئەگەر یەکێک لەم سەردەمەدا بە شێوازی سێوە گۆرانی ببێژێت، تۆ هەر لە خۆتەوە لە من بە کورددتری دەزانیت، چونکە نازانیت و ناتوانیت شێوازی من دیاری بکەیت. زۆربەی موزیکدانەرە مەزنەکان ئەم ڕاستییەی شێوازناسی دەزانن، بۆیە موزیکەکانیان مۆرکی خۆیانیان پێوەیە.

سێ نموونەی تەکنیک

سێ نموونەی تەکنیکی دەهێنمەوە. ئەگەر لە زاراوەکان (وشەی تایبەت) تێنەگەیشتیت کێشە نابێت، تەنها لە پەیامەکە تێبگەیت بەسە:

نموونەی یەکەم: چۆن مۆتسارت لە ژەندنی تاکەوە دێتەوە بۆ تیپ؟

بۆ بەرچاوڕوونی (زانیاریی تەکنیکی):

کۆنچێرتۆ: concerto، لە موزیکی کلاسیکی ڕۆژئاواییدا ژانرێکی موزیکە، ئامێرێک (یان زیاتر) لەگەڵ تیپێکدا دەژەنێت. تیشکی سەرەکی لەسەر ئامێرە تاکەکەیە، نەک تیپەکە. واتە زۆرترین قورسایی موزیک بەر ئەو ئامێرە دەکەوێت.

کادێنزا: cadenza، لە جێیەکی کۆنچێرتۆدا هەموو تیپەکە لە ژەندن دەوەستن و تەنها ژەنیارە تاکەکە دەژەنێت، بەم جێیە دەوترێت کادێنزا. پاش ئەوەی ژەنیار لە تاکژەنیی (کادێنزا) خۆی تەواو دەبێت، تیپ بانگ دەکرێتەوە بۆ ئەوەی دیسان لەگەڵ ژەنیارەکەدا بژەنن.

تریل (یان ترێل): trill، (لەراندنەوە) ژەندنی دوو تۆنی تەکیەکی موزیکە بە خێرایی. بۆ نموونە چەند جارێک لەسەر یەک تۆنی دۆ و ڕێ بژەنیت، واتە تریل دەکەیت.

بێینەوە سەر نموونەکە

مۆتسارت لە کادێنزای کۆنچێرتۆکانیدا (ئەگەر هەڵە نەبم) هەمیشە بە تریل ئۆرکێسترا بانگ دەکاتەوە. واتە ژەنیارە تاکەکە لە کۆتایی موزیکە تاکژەنییەکەی خۆیدا بۆ ماوەیەکی درێژ تریل دەکات، بەرەبەرە تیپەکە بە ژەندن دێنەوە نێو موزیکەکە.

ئەگەر مۆتسارت یەک کۆنچێرتۆی هەبووایە، بە ڕێکەوت لەو کۆنچێرتۆیەدا بە تریل ئۆرکێسترای بانگ بکردایەتەوە، ئەمە نەدەبووە شێوازی مۆرکی مۆتسارت، چونکە شێواز لە دووبارەبوونەوەوە دەچەسپێت و دەناسرێتەوە.

نموونەی دووەم: چۆن بێتهۆڤن پەیژە دەگۆڕێت؟ (یەکێک لە ڕێگاکانی)

بۆ بەرچاوڕوونی (زانیاریی تەکنیکی):

پەیژە (مەقام): زنجیرە تۆنێکی دیاریکراوی دواییەکن، سەرەتا و کۆتاییان هەیە، موزیکیان لەسەر دەژەنرێت. هەر یەکێک لە تۆنەکان دەبن بە پلەیەکی پەیژەکە. بۆ نموونە دۆ، ڕێ، می فا، سۆل، لا سی، دۆ.

پەیژەگۆڕکێ: کردەی گۆڕینی پەیژەیەکی موزیکە بۆ پەیژەیەکی تر.

کۆرد: بە ئینگلی chord، سێ تۆنی جیاواز یان زیاتری موزیکن پێکەوە بژەنرێن. ئەم سێ تۆنە جیاوازە گونجاندنێکی دەنگیی دروست دەکەن. خودی وشەی کۆرد – chord لە ئەکۆرد – accordەوە ھاتووە بە واتای گونجان.

دیمینیشت: ناوی کۆردێکی موزیکە، لەم پلانەی پەیژە پێک دێت: تۆنی یەکەم، تۆنی سێیەمی گڕۆک (بیمۆل)، تۆنی پێنجەمی گڕۆک، تۆنی شەشەم.

بێینەوە سەر نموونەکە

بێتهۆڤن زۆربەی جار لە پەیژەگۆڕکێدا یەکەم هەنگاو کۆردێکی دیمینیشت دەهێنێت. دووەم هەنگاو نیوتۆنی پلەیەکیان دادەگرێت. سێیەم هەنگاو پەیژە دەگۆڕێت، بەڵام ئەم پەیژە نوێیە پەیژەیەکە کە ئەو تۆنە داگیراوەی هەنگاوی دووەم پێنجەمین تۆنی بێت و تۆنی زاڵی بێت.

ئەگەر بێتهۆڤن تەنها جارێک ئەمەی بە کار بهێنایە، نەدەبووە مۆرکی بێتهۆڤن.

نموونەی سێیەم: شۆپان چۆن ڕەزم بە کار دەهێنێت؟ (یەکێک لە ڕێگاکانی)

شۆپان زۆر جار فرەڕەزمی لە نێوان دەستی ڕاست و دەستی چەپی پیانۆکەیدا بە کار دەهێنێت. ئەمە بووەتە یەکێک لەو مۆرکانەی شۆپانی پێ دەناسرێتەوە.

جادووەکە لە دووبارەکردنەوەدایە!

کەواتە ئێستا تێدەگەین جادوو و نهێنیی مۆرک و شێواز دووبارەکردنەوەی تەکنیکێک یان زیاترە.

ئەی کەواتە چ شتێکی ئەوەندە دووبارە کردووەتەوە کە ئێستا بووە بە مۆرکی خۆی؟ پاشان کە زانیمان شتێکی ئەوەندە دووبارە کردبێتەوە، ئایا شیاوە ئەوەندەی تریش هەر دووبارەی بکەینەوە؟ ئەگەر بڕیار وایە هەر دووبارەی بکەینەوە، کەواتە تا کەی هەر وا بکەین؟

ئازادی و نوێگەری؟⁴

گریمان لەو ڕەگەزانەی باووباپیرانمان پێی ئاشنا بوون، قاڵبێکمان بۆ هونەری کوردی داڕشت. ئێستا کە قاڵبمان بۆ موزیکی کوردی داڕشت، ئایا هەست بە کۆتوبەندەکە دەکەیت؟ ئایا هەست دەکەیت لەگەڵ هەموو هەڵبژاردەیەکی نوێدا و کۆتێکی تر دەخرێتە قاچی هونەرمەندەکەوە؟ ئێ باشە ئەو هونەرمەندە دەتوانێت یەکەم جار ئەوەت بداتێ… ئەی دووەم و سێیەم و چوارەم؟ ئەی کە سبەی خۆی مرد، خوێندکارەکانی هەر هەمان چێشتت بۆ گەرم بکەنەوە؟ وەڕەس نابیت؟ ئایا ئەرکی هونەر هەر ئەوەیە کۆنت بۆ دووبارە بکاتەوە؟ کەواتە بۆچی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆن و مۆبایلەکانمان فڕێ نەدەین؟ خۆ هونەرمەندە نوێکانمان دەتوانن هونەرە کۆنەکانمان بۆ دووبارە بکەنەوە!

ئەڵبەت ئاگادارم کە چرکە بە چرکە و دێڕ بە دێڕ زیاتر وەڵامتان لەسەر قورستر دەکەم و زیاتر ناچارتان دەکەم بە هەموو بیروبۆچوونەکانتاندا بچنەوە. ئەم وروژاندنەی مێشکیشتانم لەم چرکەیەدا پێ خۆشە، چونکە چەندین ساڵە کەس مێشکمان ناوروژێنێت. بە تایبەتی ئەوەی لەم بوارەدا دەیبیستین کۆمەڵێک قسە و باوەڕی ئۆتۆماتیکین کە بوون بە دۆگما. کەسیش نازانێت خودی دۆگماکە چییە. داشنەنیشتووین بە کامی باوەڕەوە بڵێین: با وەک منداڵێک بێین و سەرلەنوێ لە سەرەتاوە فێر ببینەوە، چونکە ئەوەی دەمانزانی بەشی نیوەی ڕێکەمانی نەکرد.

لە ڕاستیدا لە موزیکی ڕووتدا بەر ئەو ڕاستییە دەکەویت کە موزیک سنووری نییە. زانستیش سەلماندوویەتی، چونکە موزیک بەرهەمی فیزیایە، فیزیاش سنووری نییە. هەموو مۆرکەکانیش پەیوەستن بە تاکەکەسەوە، نەک بە گەلێکی دیاریکراوەوە.

من بە هۆی چواردە ساڵ ئەزموونی موزیکەوە، بێگومان لە کەسێکی ئاسایی زیاترم بیستووە و مەودای چێژم ئاڵۆزتر و فراوانتر بووە. ئەگەر هەموو نەتەوەی کورد وەک من بوونایە، ئەو کاتە ڕازیکردنمان بە بەرهەمی هونەریی هونەرمەندانی تر سەختتر دەبوو و بەردەوام داوای کاری نوێتر و نوێگەرترمان لە هونەرمەندان دەکرد. بەڵام کاتێک چێژی هونەریی نەتەوەیەک تەنها بۆ زۆرینەی ئەو نەتەوەیە تەسک دەکەیتەوە، ئەو کاتە ناچاریت سازش لەسەر زۆر ڕەگەزی مەزنی هونەر بکەیت لە پێناوی ئەوەی زۆرینەی خەڵک لە هونەرەکە ڕازی ببن. ئەو کاتەش ئەو پرسیارە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە: خۆ زۆرینەی خەڵک بە پیاکێشان بە سەتڵەماستێک ڕازییە، ئیتر بۆچی خۆمان ماندوو بکەین و بە دوای نوێتردا بگەڕێین؟

دەشێت نەتەوەی کورد هەموو پێکەوە چێژ لە تەکنیکێکی دووبارەی موزیک وەربگرن و لەخۆوە بە کوردی پێناسەی بکەن، بێ ئەوەی موزیکەکە یەک وشەی کوردیی تێدا بێت. بەڵام ئایا تەنها لەبەر ئەوەی شتێک زۆر لێرە دووبارە دەکرێتەوە، دەبێت بە موڵکی تۆ؟ ئەگەر دەبێت بە موڵکی تۆ، ئەی ئەگەر بەیانی نەتەوەیەکی تر خوویان دایە ئەو دووبارەکردنەوەیەی تۆ؟ بچین بجەنگین؟⁵

هونەر پڕۆسەیەکی تاکەکەسییە⁶. سنوور کاری مرۆڤە و وەک خەریکە لێم تێدەگەن من دژی هەموو سنوورێکم، چونکە ئەگەر باوەش بە سنووردا بکەم سرووشت دڵم دەشکێنێت. بۆیە ڕۆژبەڕۆژ خۆم ڕادەهێنم لەگەڵ سرووشتدا هەماهەنگ ببم⁷.

هەموو دووبارەکردنەوەیەک و شێواز و مۆرکی موزیکی گەلان هی سەردەمانی پێشوون، ئەو کاتەی پەیوەندیی گەلان وەک ئەمڕۆ نەبووە. هەر یەکێک لە گەلەکانی سەر زەوی سووچێکی فیزیایان لە موزیکدا دۆزیوەتەوە و زیاتر تیشکیان خستووەتە سەر. بۆیەش دووبارەیان کردووەتەوە چونکە لەوە زیاتریان لێ نەزانیوە و زیاتریان نەدیوە⁸. بەڵام لەگەڵ زۆربوونی پێکار و کەرەستەی دروستکردن و تێکەڵاوبوونی زیاتری جیهاندا بەرهەمی جیاوازتر دروست دەبن.

ڕۆژێک لە ڕۆژان لەم دەڤەرەدا کەس نەیزانیوە گونجانکاری (هاڕمۆنی) بکات: دوو ژەنیار کە دانیشتوون ئاوێنەی یەک بوون و دووبارەی یەکیان کردووەتەوە، کە ئێستاش زۆر جار لە موزیکی کاڵوکرچدا هەمان دیاردە بە دی دەکرێت. ڕۆژێک لە ڕۆژان لە ئەوروپا کەس نەیزانیوە لە نێوان نیوتۆندا چارەکەتۆنیش هەیە و دەشێت بە کار بهێنرێت. ڕۆژێک لە ڕۆژان چ لەم دەڤەرەش و چ لە ئەوروپاش پەی بەو هەموو ڕەزمە جیاوازانەی ئەفەریقا نەبراوە.

سەردەمی نوێی جیهانی⁹

بە بڕوای من هونەرمەندی نوێی سەردەمی مرۆڤی نوێ ئەرکی ئەوەیە لە هونەری هەموو گەلێک بخوازێت و هونەری جیهانیی نوێ بسازێنێت. خۆبەستنەوە بەوەی تاهیر تۆفیق چیی کردووە بۆ ئەوەی تۆش تا ماویت دووبارەی بکەیتەوە بەفیڕۆدانی هەلی خۆبوونتە.

هەموو هەوڵدان بۆ دووبارەکردنەوەیەک سەربارێک دەسازێنێت. هەموو خۆبەستنەوەیەک بە چێژی پەسەندکراوی ناوچەکەتەوە گوریسێکی زبرە و لە مل و قاچی خۆتی دەئاڵێنیت. ئەگەر گەلەکەشت داوای لێت کرد، تۆ مەیکە. ئەوان تۆی نوێ بە چەکی کۆن سڕ دەکەن، چونکە زۆربەی مرۆڤ بە سرووشت حەزی لەوە نییە لە بەردەم شتی نوێدا تاقی بکرێتەوە.

تۆ مرۆڤ و هونەرمەندی ئەمڕۆیت، نەک هی دوێنێ. سبەیش هونەرمەندی خۆی دەبێت. تۆ ئەرکی ئەمڕۆت جێبەجێ بکە، هونەر زۆر لەوە گەورەترە بە سنووری گەلانەوە ببەسترێتەوە¹⁰: چۆن خۆر، مانگ، ئاسمان، ئەستێرە، با، هەوا، ڕووناکی…تد. بۆ هەموو مرۆڤەکانە بە یەکسانی، ئاوها موزیک و هونەریش هی هەموو کەسێکە بە یەکسانی. کە هونەرت بۆ تەنها یەک گەل تەسک کردەوە، ئەو کاتە دەبێت پۆلیسیشی بۆ دابنێیت.

ڕێک ئەوەشە کە ئێستا ڕووی داوە. ئەوەندەی پۆلیسی هونەر هەن، ئەوەندە هونەرمەند نین. ئەم پۆلیسانە خۆیشیان نازانن پارێزگاری لە چی دەکەن. ئەرکیان ئەوەیە لە هەر شتێک تێنەگەیشتن دایبپڵۆسن، تەنانەت چێژیش لەم داپڵۆسینە وەردەگرن.

ئەم پۆلیسانە ئەوەندە چێژ لە داپڵۆسین دەبینن و وا بە داپڵۆسین و سەرکۆنەوە ئالوودە بوون کە وای لێ هاتووە لە بیریان چووەتەوە بۆچی وا دەکەن! هەر بۆ نموونە: پار لە ڕۆژێکی دیاریکراودا گۆرانیبێژێک گۆرانییەکی بڵاو کردەوە کە لەپڕ هەموو فەیسبووک کەوتنە سەرزەنشت و جنێودان پێی. زۆربەی برادەرەکانم تەنانەت مافی کوردبوونیشیان لێی سەندەوە. کەچی هەمان ڕۆژ نەریمان بابان گۆرانییەکی نوێی بڵاو کردەوە، کەسێک باسی نەکرد!

ئێستا ئەگەر شتێکی تریش بڵێم دەڵێن ئەم هەموو لەوچەلەوچەی لەبەر خۆی کرد، بۆیە باسی ئەوە ناکەم کە خۆم لە هەمان ئەو ڕۆژەدا گۆرانیی وەرە بۆ لامم بڵاو کردەوە کە بەرهەمی چوار ساڵ کار و سیانزە ساڵ ئەزموونی موزیک و ساڵێک پڕۆڤەم بوو.

هونەر و داهێنانی مرۆڤ و سەردەمی نوێ¹¹

تەنها خۆت مەبەستەوە بە شێوازی باوی تەنها یەک گەلەوە¹². فێری شێوازە باوەکانی گەلەکەت بە، ئەگەر فێریان نەبیت هەڵەیت، کاریشیان تێدا بکە، بەڵام با هەموو کارەکانت تەنها لەو شێوازە سنووردارەدا نەبێت. با کارەکانت تەنها ئەرەبێسک نەبن، با تەنها بەلەدی نەبن، با تەنها کلاسیک نەبن، تەنانەت لەناو یەک کاردا با تەنها یەک شێواز نەبن.

هونەری هەموو گەلان پێکارێکن بۆ تۆ تا هونەرە نوێکەتیان پێ بونیاد بنێیت. هونەر لە جیهانی نوێدا دەبێت بەرەو جیهانیبوون هەنگاو بنێت. دەبێت هونەری نوێ سنووری گەل ببەزێنێت. دەبێت هونەری نوێ مرۆڤی گەلان فێری ئاشتی و هەماهەنگی بکات. خەمتان نەبێت، ئەوەی پێشوو پارێزراوە و لە ناوی نابەین، بەڵام مێژوو مێژووە و ئێستاش ئێستایە. هەر سەردەمە و هونەر و هونەرمەند و شێوازی خۆی.

داهێنان هیچ نییە جگە لە دۆزینەوەی شتێک کە پێشتر نەدۆزرابووەوە. تەنها ڕێگاشت بۆ دۆزینەوەی نوێ ئەوەیە بزانیت پێشتر چی دۆزراوەتەوە. بۆیە لە ڕابردوو بکۆڵەوە، کە ڕابردووەکەتت دی و زانیت چی نەکراوە، ئەو کاتە پردەکانت بسووتێنە و بەرەو ئایندە هەنگاو بنێ. بۆ یادکردنەوە و خۆشەویستی نەبێت بۆ دواوە نەگەڕێیتەوە، تۆ مرۆڤی دواوە نیت، تۆ هونەرمەندی دواوە نیت، تۆ هونەرمەندی سەردەمی خۆتیت. سەردەمی تۆش سەردەمی ئاوێزانبوونی جیهانە. ئێستا یاپان دوو کلیک لێتەوە دوورە، چی دەستی گرتوویت؟ هەموو گوریسەکانی کەلتوور و ڕەگەزپەرستی و سنووربازی لە قاچ و ملت بکەوە و بەرەو پێش بڕۆ. ئەگەر هێشتا لە ڕابردووەکەشت تێنەگەیشتوویت، لە ئێستا زووتر نییە لە ڕابردوو بکۆڵیتەوە، تا یەک و دوو و سێ نەدۆزیتەوە و نەزانیت هەن، ناتوانیت چوار بدۆزیتەوە.

هەموو هەوڵدانێک بۆ پاراستنی کەلتووری گەلەکەت شتێکی باشە. چێژبینینیشت لە هونەری گەلەکەت کارێکی تەندروست و پێویستە. بەڵام گوریسی ڕابردوو لە قاچ و ملی هونەرمەندەکانتان لێبکەنەوە، هونەرمەند دەبێت ئازاد بێت تا داهێنان بکات. ڕابردوو ڕابردووە، تا بۆتان دەکرێت تێیبگەن و لێوەی فێر ببن و پێی ئاشنا ببن، بەڵام تیایدا مەژین. چیتر کۆتوبەند لە هونەر و هونەرمەندەکانتان لێبکەنەوە و بە چەکوشی کۆن پەیکەری نوێ مەڕووخێنن.

ئێستا سەردەمێکی ترە و لەگەڵیدا ئاشت ببنەوە. گەڕان بە جیهاندا کارێکی خراپ نییە. دەرگاکان واڵا بکەن. ئەگەر لە شتێک تێنەگەیشتن کێشە نییە، بەڵام بە تێنەگەیشتن یەکسەر مەکەونە گەلەکۆمەکێکردن. ئێمە لە سایەی دەسەڵاتێکی بێکەلتووری سەر زەویی دایکی شارستانێتییەکانەوە هەموومان پەڕەوازەین و سەرلێشێواوین، بۆیە ئاساییە گەر جارجار هەڵە بکەین، ئاساییە ڕێ ون بکەین، ئێوەش کەمێک دەستبەرداری داپڵۆسین ببن تا جارجار ئاگادار بن کە هەر لەسەر ئەو شەقامەی یەکێکتان بە تۆمەتی ناشیرینی فەلاقە دەکرد، چەندین جوان تێپەڕ بوون و ئێوە لێیان بێئاگا بوون. ڕەنگە ئەگەر ئاوڕتان لێیان بدایەتەوە و گرنگیتان پێیان بدانایە زیاتریان بۆ بکردنایە و زیاتر هان بدرانایە.

لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٢، ١-٥ی ئاداری ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ئەو کاتەی ئەم وتارەم نووسی تا ڕادەیەک هەڵگری بیری چەپ و جۆرێکی تەسەوف بووم. ئێستانان بڕێک لە تێڕوانینم گۆڕاوە. لە دوایین پێداچوونەوەدا وتارێکم بە ناونیشانی پەیوەندیی هونەر و وارگێڕی نووسی، تا ڕادەیەک بەرپەرچی بەشێکی ئەم وتارەم داوەتەوە. لەوانەیە لە ئایندەدا زیاتریشی لە بارەوە بنووسم. ↩︎
تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): ئەم وشەیە و ئەم پەرەگرافەم لە پێداچوونەوەدا زیاد کرد. ↩︎
تێبینی (٥ی ئاداری ٢٠٢٥): نەخێر وا نییە، چاند پڕۆسەیەکی بەردەوامە. ئەوەی ئەمڕۆش دەکرێت هەر ئەمڕۆ دەبێت بە چاند. ↩︎
تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): ئەگەرچی ئەم بەشەی وتارەکە وتەی جوانی تێدایە و هەندێک لە وتەکانیش ڕاستن، بەڵام کێشەشی تێدایە و لەگەڵ هەندێک لە هەڵهێنجانەکاندا نەماوم. لە ئایندەدا لە وتارێکی نوێدا قسەی لەسەر دەکەم. هونەری کوردی فرەچەشنییەکی زۆر لەوە زیاتری تێدایە کە لە کاتی نووسینی ئەم وتارەدا (٢٠٢٠) وێنام دەکرد. ئەو کاتە پێم وا بوو کە ڕێی داهێنان لەسەر بنەمای موزیکی کوردی تەسکە، بەڵام ئێستا پێم وایە ڕێی داهێنان لەسەر بنەمای موزیکی کوردی ئێجگار فراوان و فرەچەشنە. ↩︎
وەڵام (١ی ئاداری ٢٠٢٥): بەڵێ، دەبێتە موڵکی نەتەوەکەت. بەڵێ، دەشبێت بایی ئەوەندە ئەو تەکنیکە بە خۆتەوە ببەستیتەوە کە ڕێ لە نەتەوەکانی تر بگریت ئاسان داگیری بکەن، بێ ئەوەی سوودی بۆ تۆ هەبێت. ↩︎
تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): بێگومان ئەم وتەیە ڕاستە. هونەر کاری تاکەکەسییە. بەڵام تاکەکانیش ئەندامی کۆمەڵگا و نەتەوەکەن. ئاوها کە تاکەکان نامێنن هونەری تاکەکان دەبنە موڵکی نەتەوەکە. بۆیە لە کۆتاییدا هونەری تاکەکەسیش دەبێت بە هونەری نەتەوەکە. ئەوەی ئەمڕۆ هی منە، سبەی دەبێتە موڵکی کورد و کوردستان. ↩︎
تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): ئەو کاتەی ئەم وتارەم نووسی کاریگەریی وێژمانی تەسەوفم لەسەر بوو. ئەم وتانەشم لە بارەی بێسنووری و شتەوە ڕەنگدانەوەی ئەو وێژمانەن لە هزرمدا. بەڵام لە ڕاستیدا سنوور تەنها کاری مرۆڤ نییە و دژی سرووشت نییە، سنوور بەشێکە لە سرووشت. زەوی خۆی سنووردارە، هەوا سنووری هەیە و لە جێیەکدا نامێنێت، کۆمەڵەی خۆر سنووری هەیە، دەریا سنووری هەیە. پاشان ئەگەر سنووریش نەبێت، هەر ئەم ئاڕگیومێنتە ڕاست نییە، چونکە بڵێیت و نەڵێیت مرۆڤ سنووری کێشاوە و دەوڵەتیان لەسەر بنەمای ئەم سنوورانە بونیاد ناوە و شتەکە بووە بە کەتوار و نەتەوەکان لەسەر بنەمای ئەو سنوورانە کار دەکەن. ئەو سنوورانە کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر ژیان و بەرهەم و مەرگی ملیاران کەس هەیە. بە نکۆڵیکردن لێیان هیچ چارە نابێت. تەنانەت بە نکۆڵیکردن لە سنوورەکان نەتەوەکەت دوا دەکەوێت، چون تازە تووشمان بووە بەو ڕکابەرییانەی لەسەر بنەمای ئەو سنوورانە هەن. ↩︎
تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): ئەم وتەیەش هەر لە تێڕوانینێکی نادروستەوە هاتووە. ئەم وتەیە گریمانەی ئەوە دەکات کە بەرهەمی نەتەوەکان (بۆ نموونە کورد) کەمە و فرەچەشنیی زۆری نییە. بەڵام وا نییە. ↩︎
تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): کێشەم لەگەڵ ئەم بەشەی وتارەکەمدا زۆرە. ئەو کاتە باوەڕم بە جیهانیبوون و شت هەبوو، ئەمڕۆ تێڕوانینم گۆڕاوە و پێم وایە ئەو کاتە هەڵە بووم. بەشی زۆری وتاری پەیوەندیی هونەر و وارگێڕی بەرپەرچی ئەم بەشەی ئەم وتارەمە. ↩︎
تێبینی (٢ی ئاداری ٢٠٢٥): ڕێک ئەم ڕستەیە یەکێکە لەو ڕستانەی ئێستانان کێشەی زۆرم لەگەڵی هەیە. لە وتاری پەیوەندیی هونەر و وارگێڕیدا ڕوونم کردووەتەوە کە ئەم وتەیە هەڵەیە. ↩︎
تێبینی (٥ی ئاداری ٢٠٢٥): هاوڕای بەشێکی ئەم بەشەش نەماوم. پێم وایە هەندێک تێڕوانینی هەڵەی تێدایە. هەندێک لەم کێشانەی لێرە خراونەتە ڕوو کێشەی وارگێڕیین، لەوێشەوە چارە دەکرێن، نەک لە هونەرەوە. شوێنێکیش نییە ناوی جیهانستان بێت، هەموو زەوی وڵات وڵاتە. ئەمە کاریگەریی وتەکانی ئۆشۆ (بەگوان ڕاجنیش) بووە لەسەر وتەکانم، کە ئێستانان پێم وایە هەڵە بووە و ئەوەی دەیڵێت لە خەیاڵدا ڕاستە، نەک کەتوار. هەر خودی دەستەواژەی «مرۆڤی نوێ» دەستەواژەیەکی ئۆشۆیە و ئەو کاتە باوەڕم پێی هەبوو، بەڵام ئێستا پێم وایە ئەو شتە ڕەنگە هەرگیز لەم دونیایەدا نەیەتە دی و بە دەردی ئێمەی کوردەوە نایەت. ئەوەش خەیاڵە و ڕاست نییە کە دەڵێم: «سەردەمی تۆش سەردەمی ئاوێزانبوونی جیهانە»، جیهان بە هیچ شێوەیەک ئاوێزانی یەک نەبووە. شیاوترە بڵێم پێویستە پێکار و کەرەستەی هونەری لە شوێنانی ترەوە بهێنین و هونەری خۆمانی پێ دەوڵەمەندتر و ئاوەدانتر بکەین. ئەگەر جیهانیش خۆی لە بەرهەمە نوێکان و کۆنەکانماندا دۆزییەوە ئەوە باشتر. پاشان بابەتی خۆشەویستیی نیشتمان و چاندی خۆت ڕەگەزپەرستی نییە، ئەمەش بیرێکی چەپانەی گەمژانەیە کە هەمبووە، هەموو خۆبوونێکم بە ڕەگەزپەرستی وەرگرتووە. ↩︎
تێبینی (٥ی ئاداری ٢٠٢٥): دیسان بڕێک لە تێڕوانینم گۆڕاوە. پێم وایە ئەو وتەیەی دەڵێت: «خۆت مەبەستەوە بە شێوازی باوی تەنها یەک گەلەوە» قسەی زۆر هەڵدەگرێت. بەڵام ئەو قسانە هەڵدەگرم بۆ وتارێک لە ئایندەدا دەینووسم. بە کورتی: ئەم وتەیەش دیسان لەو تێگەیشتنەوە هاتووە کە هونەری کوردیی بە تەسک بینیوە. ↩︎

گۆکول چاند موکرجی

گۆکول چاند موکرجی¹

گۆکول-چاند سەنکەر-چاند موکرجی، باپیرمە، واتە باوکی باوکمە. ساڵی ١٨٩٤ لە ناوچەی مانیکگۆنج لە دەککا لە دایک بووە. ئەگەرچی لە ناوچەی ناوبراودا شارۆچکەیەک هەیە هەر بە ناوی مانیکگۆنج، بەڵام ئایا باپیرم لە شارۆچکەی مانیکگۆنج یان ناوچەکە کامیان لە دایک بووە؟ ئەمەیان نازانم. ئەو سەردەمە دەککا سەر بە هیندستان بووە و لە ژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا بووە. ئێستا دەککا پایتەختی بەنگلادیشە.

خۆم باپیرمم نەدیوە. پێم وا بێت هەموو زانیارییەکانی هەر لە زاری خۆیەوە وەرگیراون، چ ڕاستەوخۆ بووبن، چ لە ڕێی باوکمەوە (کەمال موکرجی) بووبێت. من چەند جارێک لەگەڵ پوورمدا (شوکرییە موکرجی) دانیشتووم و سەبارەت بە باپیرم پرسیارم لێی کردووە. تەنانەت جارێکیان ویستم دیمانەیەکی لەگەڵ ساز بکەم و بە کامێراش تۆماری بکەین. بەڵام ئەمە هەرگیز ڕووی نەدا و پوورم لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

گەڕان بە دوای باپیرمدا

دەمێکە زانینی ڕەگوڕیشەی خۆمان خولیام بووە و حەزم کردووە زیاتر بزانم. تەنانەت بیرۆکەی ئەوەشمان هەبووە کە بە شوێنپێی باپیرمدا بگەڕێمەوە بۆ هیندستان و پاکستان و بەنگلادیش و بە دوای زانیاریی ڕەگوڕیشە و کەسوکارماندا بگەڕێم. تەنانەت لەگەڵ هاوڕێیەکدا بڕیار وا بوو ئەمە بکەین و هەمووشی بە فیلم تۆمار بکەین بۆ ئەوەی لە کۆتاییدا ببێت بە بەڵگەفیلمێک. بەڵام تا ئێستا ڕێک نەکەوتووە.

ساڵانی ڕابردوو هەموو وێنە و بەڵگەنامە و دۆسێکانی خێزانی خۆمانم کۆ کردەوە. لە بەڵگەنامە فەرمییەکان و پێکەوەنانەوەی چیرۆکەکانی ناو خێزانەکەمانەوە بەشی ئەوەندە زانیاریم کۆ کردەوە کە ڕاپۆرتێک لەسەر باوکم و باپیریشم بنووسمەوە.

منداڵیی موکرجی

گۆکول چاند ساڵی ١٨٩٤ لە مانیکگۆنج لە دایک بووە. ڕۆژ و مانگی لەدایکبوونی تا ئێستا نەزانراوە. ئەم زانیارییە لەسەر زۆربەی بەڵگەنامە فەرمییەکانی هەیە. هەموو ئەم بەڵگەنامانەم لەم ڕاپۆرتەدا هاوپێچ کردووە. دایکی ناوی سوگنی سادە یان سوگنی سادی بووە و ساڵی ١٨٥٠ لە دایک بووە. ئەم زانیارییەش هەر لەسەر زۆرێک لە بەڵگەنامەکانی هەیە. باوکی ناوی سەنکەر-چاند موکرجی بووە. ئەگەرچی بە ڕێنووسە عەرەبییەکە هەمیشە دەنووسرێت جاند، بەڵام بە دەسخەتی خۆی بە ئینگلی و لە ڕێی نووسراوە ئینگلییەکان و تەنانەت واژۆکەی خۆشیەوە دەتوانین بزانین کە چاند-ە نەک جاند.

ئەوەندەی باوکم زانیویەتی: باوکی گۆکول چاند (واتە سەنکەر چاند) پۆلیس بووە. بە هۆی کارەکەیەوە گواستراوەتەوە بۆ شاری گایا لە هەرێمی بیهار لە هیندستان. بۆیە گۆکول چاند هەر لەم شارە قۆناغەکانی سەرەتایی خوێندووە. گۆکول چاند گوایە نۆیەمین منداڵی خێزانەکەی بووە و لە هەمووان بچووکتر بووە. حەوت برا و خوشکێکی هەبووە. بەڵام من لەم زانیارییە دڵنیا نیم. چونکە ئێمە خۆشمان حەوت برا و خوشکێکین (جگە لە گوڵاڵە کە مردەزاو بووە) ڕەنگە چیرۆکەکانمان تێکەڵ بووبێتن. بەڵام (وێڕای نادڵنیاییم) دەشێت ئەوەی باپیریشم هەمان چیرۆک بێت. تا ئێستا ئەمە تەنها گێڕانەوەیە و با تا ڕۆژێک پشتڕاست دەکرێتەوە هەر وا بمێنێتەوە.

لە تاعوون ڕزگاری دەبێت

گوایە ئەو سەردەمەی گۆکول چاند منداڵ بووە، لە شاری گایا نەخۆشیی تاعوون بڵاوبووەتەوە و هەموو کەسوکارەکەی لە دەست داوە. بە دوای ڕاستی و دروستیی ئەم ڕووداوەدا گەڕام. بە گوێرەی گەزەتەی تەندروستیی هیندی – The Indian Medical Gazzette کە لە ئەیلوولی ١٩٤٩دا دەرچووە، لە لاپەڕە ٤٠٨دا ڕاپۆرتێک هەیە پڕۆفیسۆر ئێس. سی. سیڵ ناوێک نووسیویە، پڕۆفیسۆری پەتاناسی بووە. دەڵێت:

«شارۆچکەکە لە ساڵەکانی ١٩٠٠-١٩٠٣، ١٩٠٧-١٩٠٨، ١٩١١ و ١٩١٧-١٩١٨دا بە خراپی دووچاری تاعوون بووەتەوە.»

واتە ڕووداوەکە ڕووی داوە، بەڵام تا چەند دەتوانین پشتڕاستی بکەینەوە کە لە خێزانی باپیرم ڕووی داوە و هەموو ئەندامانی خێزانەکەی کوشتووە؟ ئەمەیان نازانم و لێکۆڵینەوەی پێویستە.

مەکارجی و سەکارجی

من چەند جارێک لە بارەی باپیرمەوە لە پوورە شوکرییەم پرسیوە. لەبەر ئەوەی لەم ڕاپۆرتەدا زۆر باسی ئەم پوورەم دەکەم، چون کچی کەسی ناوبراو بووە، با ئەوە بڵێم کە ئێمە و زۆربەی خەڵکان تەنها پێمان دەوت باجی. باجی چەندین جار ئەم چیرۆکەی وەک خۆی بۆ دووبارە کردوومەتەوە.

بەڵام نێوانی خۆمان بێت، من زۆر لە زانیارییەکانی ئەویش دڵنیا نەبووم. هەندێک جار هەستم دەکرد زانیارییەکانی ئۆتۆماتیکییانە و بێ پرسیار وەرگرتووە. چونکە دەیوت:

– خۆی دوو خێزان هەبوون، مەکارجی و سەکارجی…

ئینجا من هەمیشە پێکەنینم بەم قسەیە دەهات، بیرم دەکردەوە هیندستان ملیارێک خەڵکی تێدایە، دوو خێزانی چی؟! بەڵام وا بزانم درکەی مەبەست ئەوەیە کە دەشێت مانیکگۆنج لەو کاتەدا وا بووبێت، یان ئەو شارۆچکەیەی تیایدا لە دایک بووە وا بووبێت.

پاشتر مامۆستا عەبدوڵڵا کەریم ئەم زانیارییانەی کۆ کردبووەوە و لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێدا بڵاو کرانەوە. لە خوارەوە وێنەی کوردی و عەرەبییەکەی ئەو لاپەڕەیەی ڕۆژنامەکەم بڵاو کردووەتەوە.

مامۆستا عەبدوڵڵا لە ڕاپۆرتەکەی کوردستانی نوێدا دەڵێت: «تاعوون باوک و دایکی و چەند برایەکی کوشتووە.». چەند برای؟ چەندیان مان؟ ئەی خوشکەکەی؟ ئەمانە زانراو نین. ئەڵبەت من چاک دەزانم کە ئەم زانیارییانە لە پوورمەوە سەرچاوەیان گرتووە و مامۆستا عەبدوڵڵا لە خۆیەوە نەینووسیون. چونکە پوورم ئەم شتەی بە خودی خۆشم وتووە.

پاش مەرگی دایک و باوک و «چەند برایەکی» ڕۆیشتووەتە شاری پەتنا هەر لە هەرێمی بیهار. گوایە لە ماڵی خزمێکیان ماوەتەوە و ئەوانیش هەر زۆر هەژار بوون. بۆیە ناچار بووە هەر لە تەمەنێکی منداڵییەوە کار بکات.

یەکەم کاری ئەوە بووە (گوایە) لە فەرمانگەیەکدا بووە بە چاودێر، چ فەرمانگەیەک؟ نازانم. پاشان لەبەردەم پۆستەخانەی ناوەندیی شارەکەدا بووە بە سکاڵانووس. پاشان بووە بە جابیی ترام. تا ئێستا ناتوانم هیچ کامێک لەم زانیارییانە پشتڕاست بکەمەوە. بەڵام بەشکو لە ئایندەدا بتوانم.

سوپای بەریتانی و میسۆپۆتامیا

میسۆپۆتامیا

ئەو کاتەی ئەم ڕاپۆرتەم نووسی، نووسیبوم موکرجی نێرراوە بۆ عێراق. بەڵام کە سەیری دۆسێ بەریتانییەکانیم کردەوە، دەبینم لە هیچ کامێک لەو دۆسێیانەدا ناوی عێراق نەهاتووە، بەڵکو هەمیشە نووسراوە میسۆپۆتامیا، واتە (وڵاتی) نێوان دوو ڕووبارەکە. خۆیشتان دەتوانن سەیری بەڵگەنامە بەریتانییەکان بکەن کە لەگەڵ ئەم ڕاپۆرتەدا هاوپێچ کراون.

بەڵگەنامەی دەرچوونی کاتی لە خزمەتی سەربازی

ئەم سەرنجە زۆر گرنگە، چون ئێمە خەریکین بە نەزانی مێژوو بۆ عێراقێکی درۆیینە دروست دەکەین. واتە لە خۆمانەوە دوای ئەوەی بە زۆر دەوڵەتی ستەمکاری عێراق دروست کراوە، ئێمە پێش ئەو دروستکردنەش هەر بە ناوە نوێکەیەوە بانگ دەکەین.

ئەمە بۆ ئێران و تورکیا و سووریاش ڕاستە. هەر هەڵەیەکی گێڕانەوەشە. وەک وایە بڵێیت: پێغەمبەر موحەمەد خەڵکی سعودیە بووە. سعودیە لە ١٩٣٢ەوە پێی دەوترێت سعودیە. واتە هەڵەکە ئەوەیە کەسێتییەکی کۆنی نێو بەستێنی کۆن لە بەستێنی نوێوە سەیر دەکرێت.

تەنانەت لە تەواوی پەڕتووکەکەی مێجەر سۆندا (ئیڵای بانیستەر سۆن: دادوەری سەربازیی سلێمانی) بە ناونیشانی گەشتێک بۆ میسۆپۆتامیا و کوردستان لە بەرگی نادیاردا: To Mesopotamia and Kurdistan in disguise یەک جاریش ناوی عێراق نەهاتووە.

ناردنی موکرجی بۆ میسۆپۆتامیا

موکرجی لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا و لە ڕێکەوتی ٥ی شوباتی ١٩١٨دا پەیوەندی بە سوپای بەریتانییەوە کردووە. یەکسەریش لە شاری ڕاولپیندی (کە ئێستا پاکستانە) خراوەتە خولی ئامادەکارییەوە. لە ڕاولپیندی میکانیک و فیتەریی خوێندووە.

لاپەڕەی پێنجەمی مووچەنامەکەی. نووسراوە کە تەمەنی ٢٤ ساڵ بووە و پلەی سیپۆی هەبووە (سیپۆی واتە سەرباز)

پاشان نێرراوە بۆ وڵاتی نێوان دوو ڕووبارەکە. گوایە یەکەم جار ناردوویانە بۆ بەسڕە. بەڵام ئەمەیانم بۆ پشتڕاست ناکرێتەوە. بەڵام لە مووچەنامەکەیدا نووسراوە کە لە ٥ی ئاداری ١٩١٩ لە بەغدا مووچەکەی وەرگرتووە. لە ١ی ئایاری هەمان ساڵ لە کەرکووک وەریگرتووە. پاشان لە ئابدا لە بەغدا. پاشان بۆ ساڵی دواتر لە ١٠ی نیسانی ١٩٢٠ مووچەکەی لە سلێمانی وەرگرتووە. واتە ئەمە دەیسەلمێنێت کە شوێنکارەکانی: بەغدا، کەرکوک، بەغدا، سلێمانی بوون.

لاپەڕەی سێزدەیەمی مووچەنامەکەی. جوان لە دامێنەکەی ورد بەوە، دەبینیت ١٠ی نیسانی ١٩٢٠ لە سلێمانی مووچەی وەرگرتووە.

ڕێکەوتی هاتنی بۆ سلێمانی

نازانم ڕێکەوتی دیاریکراوی یەکەم ڕۆژی هاتنی بۆ سلێمانی کەی بووە. بەڵام ناڕوونییەک هەیە، کە ئەویش بەم جۆرەیە:

وەک وتمان، بە گوێرەی مووچەنامەکەی بێت، کە ئەمەیان بەڵگەنامەیەکی وردتر و ڕوونترە و زیاتر جێی متمانەیە، لە ١٠ی نیسانی ١٩٢٠دا لە سلێمانی مووچەی وەرگرتووە. مووچەی تۆمارکراوی پێش ئەوەش لە ١ی ئابی ١٩١٩ بووە لە بەغدا. واتە ڕێکەوتی هاتنی بۆ سلێمانی (بە گوێرەی ئەم بەڵگەنامەیە) دەکەوێتە نێوان ئابی ١٩١٩ بۆ نیسانی ١٩٢٠.

بەڵام مەیجەر ئێچ. ئەی. گۆڵدسمیث (یان گۆڵدویت/گۆڵدویذ) لە پەسننامەکەی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٢٢دا نووسیویە:

«جی سی موکرجی لە کەرتی سلێمانی لە ئاداری ١٩١٩وە تا ئەیلوولی ١٩٢٢ وەک شۆفێری ئوتومبێل و میکانیک دامەزرێنراوە».

پەسننامەی دووەم- مەیجەر ئێچ. ئەی. گۆڵدسمیث

جا ئەگەر بە گوێرەی ئەم پەسننامەیەی ئەم دادوەرە وارگێڕییەی بەریتانیا بێت، کەواتە موکرجی لە ئاداری ١٩١٩وە هاتووە بۆ سلێمانی. ئەمەش بە گوێرەی مووچەنامەکەی کەم ڕێی تێ دەچێت. چون ئەو هەم لە مانگی ٢ و هەم لە مانگی ٣ی ١٩١٩ لە بەغدا مووچەی وەرگرتووە. دواتریش لە کەرکووک، دواتریش دیسان لە بەغدا. ڕەنگە ئەم ئەفسەرە مەبەستی لەوە بێت کە: موکرجی کە لە ئاداری ١٩١٩وە وەک شۆفێر و میکانیک لە سوپای بەریتانیدا لە میسۆپۆتامیا دامەزرێنراوە، لە کەرتی سلێمانی کاری کردووە. کە ئەمەیان ڕاستە و ڕێی تێ دەچێت.

ئەوەی خۆم پێم وا بێت دروستترینە ئەوەیە کە گۆکول چاند موکرجی لە ئاداری ١٩٢٠دا هاتووە بۆ سلێمانی. لە مووچەنامەکەشیدا بەڵگەمان هەیە کە مانگی نیسانی ١٩٢٠ لە سلێمانی مووچەی وەرگرتووە. ئەمە جگە لەوەی بە گوێرەی ژمارە ١ی حەفتەنامەی پێشکەوتن، کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی نیسانی ١٩٢٠دا بڵاو کراوەتەوە، حکومەتەکەی مێجەر سۆن داوا دەکات گەنجی سلێمانی بێن بۆ فێربوونی شۆفێری و میکانیکی. کە ئەمە بە سەرپەرشتیی گۆکول چاند موکرجی بووە. بۆیە ئاداری ١٩٢٠ بەڵگەمەندترە وەک لە ئاداری ١٩١٩.

شاری سلێمانی چۆن باسی هاتنەکەی کردووە؟

بەشێک لەم یادنامانە ڕاستەوخۆ لە خۆی و لە باوکم وەرگیراون و لە پەڕتووکی شاری سلێمانیدا ئاماژەیان پێ دراوە. پەڕتووکی شاری سلێمانی لە نووسینی ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشەیە، لە بەشی ئوتومبێلچییەکاندا باسی باپیرم دەکات. ئەم بەشە بە ئاگاداریی باوکم نووسراوە.

بە گوێرەی ئەم پەڕتووکە لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩١٩دا بووە بە شۆفێری سەربازی نێوان سەربازگەی ڕەشید. ئەو کاتە بەم سەربازگەیە وتراوە ئۆردوگای هیندییە، یان بابولموعەززەم. لێرەدا دەقی نووسراوەکەی ناو پەڕتووکی ناوبراو دەهێنمەوە و وەک خۆی دایدەنێمەوە، بە هەموو هەڵەی ڕێنووسەکەیەوە:

دەقی نووسراوەکەی شاری سلێمانی:

لە ساڵی ١٩١٩ی زاینیدا ھەروەکو باسمانکرد مێجەڕسۆن بوو بە حاکمی سیاسی لە سلێمانیدا. ئەمیش دوو شۆفێری ھیندیی لەگەڵا بوو.. لەبەرئەوەی ئەم دوو شۆفێرە ئۆتۆمبیلەکانیان بە شکاوی لای تاسلوجە و کەندەکەوەوە بەجێ ھێشتووە نەیانزانیبوو چاکی بکەنەوە ھەردوکیانی بە دەست بەسەری ناردنەوە بۆ بەغدا وەداوای لێکردبوون کە ئۆتومبێل چییەکی زۆر باشی بۆ بنێرن بەمەرجێک میکانیکییەکی باش بێت وە ھەروەھا ئینگلیزییەکی چاکیش بزانێت.

ھەر لەم کاتەدا لاوێکی ھیندی میکانیکی زان ھاتبوە بەغداوە ھەموو ڕۆژێک بە فەرمانی عەسکەری لە ئوردوگای ھیندییەوە واتە (معسکر ڕشید) بە ئوتومبیلە عەسکەرییەکەیەوە دەچوو بۆ (باب المعظم). لەبەر ئەوەی کە ئەم لاوە زۆر بەڕەحم بوە لە رێگای خۆیدا ھەرچی پیرو مناڵ و ئافرەتێکی بەدی بکردایە، سواری دەکردن لەسەر ئەم کردارە لێپرسراوەکەی کە باش چاوەشێکی ئینگلیزی دڵڕەق دەبێت. ڕقی لێ ھەڵ دەگرێت. کەداواکەی مێجەرسۆن دێتە لایان. ئەم ئینگلیزە دڵڕەقە ئەو لاوە ھیندییە بانگ دەکات و پێی دەڵێت: ئەوا ناوی تۆی بەڕەحم درا بەو کاربەدەستانە کەبت نێرن بۆلای بێ ڕەحمێکی زۆر توند کە حاکمی شارێکە کە زۆر دوورە لە بەغداوە، ھەر بەم جۆرە پاش چەند ڕۆژێک (گۆگۆل جان مکورجی) دەکەوێتە ڕێ لە بەغداوە بەرەو شاری سلێمانی ئەو شارەی کە خۆشی ویست، ھەرگیز بەجێی نەھێشت، وەلەو رۆژەوەی کە ھات کە لە مانگی مارتی ١٩١٩ز یەوە مایەوە ھەتاکو رۆژی پێنجشەممەی ڕێکەوتی ١٨/١٢/١٩٨٠ کە وەفاتی کرد وە لە خاکی پاکی گردی سەیوان نێژرا…

…

ئینجا با باسی گەشتەکەی بکەین بۆ سلێمانی: بۆ ڕۆژی دووەم لە گەیشتنی کاک مکورجی بۆ سلێمانی (میجەرسۆن) گوێی لە ڤڕەڤڕی ئوتومبێلێک دەبێ وە لە پەنجەرەی ژووری دائیرەوە سەر دەردێنێت، یەکێک لە دوو ئوتومبێلەکەی خۆی دەبینێ سەری سوڕ دەمێنێت. دەنێرێت بەدوای مکورجیدا.. (مکورجی لەقەبی خێزانەکەیانە لە بەنکال) پێی دەڵێت: چۆنت ئەم ئوتومبێلە چاک کردەوە؟ پارچەکانیت لەکوێ بووە؟ لە وەڵامدا موکرجی دەڵێت لە پارچەی ئەویان ئەمیانم تەواوکردووە بەمیان ئەوی تریانم ڕاکێشا هەتا گەیشتمە مهندس خانە پاشان بە شێنەیی ئەویشیان چاک دەکەم.

سۆن – بەم وەڵامە زۆر دڵخۆش دەبێت فەرمان دەدا کە ڕێوشوێنێکی زۆرچاکی بۆ تەرخان بکەن. زۆر ڕێزی لێ دەگرێت.. بە هۆی توانایی مکورجی یەوە لەسەر فەرمانی حاکمی ناو براو بڕیار دەدرێت بە کردنەوەی دەورەیەکی شۆفێری بۆ یەکەمجار لە شاری سلێمانی لە بەهاری ساڵی ١٩٢٠ ز هەر بۆ ئەم مەبەستە جاڕ دەدرێت وە لە ڕۆژنامەی ئەو ڕۆژەی سلێمانی دا بڵاودەکرێتەوە. وردەوردە لاوانی شار خۆیان ناونووس دەکەن، روو دەکەنەمەڵبەندی دەورەکە کە لە مهندسخانە بوو…

دەرچوون لە خزمەتی سەربازی

بەڵگەنامەی دەرچوونی کاتی لە خزمەتی سەربازی دەریدەخات کە لە کۆتایی ١٩٢٠دا بڕیاری دەرچوون لە خزمەتی سەربازیی داوە، چووەتە نێو خزمەتی ژیارییەوە (مەدەنی). بە گوێرەی ئەم بڕیارەش ناتوانێت لەسەر ئەرکی بەریتانیا بگەڕێتەوە بۆ هیندستان. واتە بەریتانیا تێچووی گەڕانەوەی بۆ دابین ناکات. ڕێکەوتی بەکاربوونی ئەم بڕیارەش لە ١ی شوباتی ١٩٢١ەوەیە. موکرجی ئەو کاتە تەمەنی ٢٧ ساڵ بووە و ئەمەش لەسەر داوای خۆی بووە.

ئەم بەڵگەنامەیە نایسەلمێنێت کە بە تەواوی وازی لە بەریتانیا هێنابێت، بەڵکو دەیسەلمێنێت کە دوای خزمەتی سەربازی خزمەتی ژیاری (شارستانی/مەدەنی)ی کردووە. بەڵگەنامەیەکی تریشمان هەیە کە لەو کاتەی بەریتانییەکان سلێمانی بە جێ دەهێڵن ناچارن کەمکردنەوە لە کارمەندەکانیاندا بکەن و گۆکول چاندیش بەرکەوتووە. بۆیە ئەو کاتە ناچار بووە دەست لە کار بکێشێتەوە.

موکرجی و شێخی نەمر، پاشای کوردستان

گۆکول چاند موکرجی و پێشمەرگەکانی شێخ مەحموودی نەمر. باپیرم لە سێیەم کەسی ڕاوەستاوە لە چەپەوە.

موکرجی دوای وازهێنانی لە سوپای بەریتانیا بووەتە ئاشنای شێخ مەحموودی نەمر و حەپسە خانی نەقیب. شێخی نەمر و حەپسە خان خۆشیان ویستووە و ڕێزیان لێی گرتووە.

موکرجی ئوتومبێلەکەی خۆی پێشکەشی شێخی نەمر کردووە

چیرۆکە باوەکە بەو شێوەیەیە کە باپیرم ئوتومبێلەکەی خۆی پێشکەشی شێخ مەحموودی نەمر کردووە، ئەویش پارەکەی داوەتەوە. دواتریش شێخی نەمر هەر موکرجیی کردووە بە شۆفێری خۆی.

شێخ مەحموودی نەمر کە لێی پرسیوە: «ناوت چییە؟»، بیهێنە بەر چاوت پیاوێکی بەنگالی بە شێوەی گۆکردنی بەنگالییانە ناوی خۆی بڵێت:

– گۆکول چاند سەنکەر چاند موکرجی.

بۆیە دەبێت شێخ مەحموودی نەمر چەند جارێک لێی دووبارە کردبێتەوە. لە کۆتاییدا وتوویە: «ئەم ناوە بۆ من قورسە و تۆ لەمەودوا ناوت غەفوور هیندییە!». هەندێک جاریش پێیان وتووە غەفوورە ڕەش.

بە گوێرەی ئەو ڕێکەوتەی خاوەنشکۆ سمکۆ خانی شکاک هاتووە بۆ سلێمانی و (بە شایستەیی) پێشوازیی شایانەی لێ کراوە، ئەو ماوەیە باپیرم شۆفێری شێخی نەمر بووە.

ئوتومبێلەکەی لە کوێ بوو؟

چەندین جار ئەو قسەیە دەکرێت کە گوایە باپیرم ئوتومبێلەکەی خۆی داوە بە شێخ مەحموودی نەمر. بەڵام کەس نەیپرسیوە داخۆ باپیرم ئوتومبێلی لە کوێ بووە؟ هەر بە ڕاستی ئەو سەربازێک بووە و لە وڵاتێکی بێگانەوە هاتووە. ئەم ئوتومبێلەی لە کوێ بووە و کامە بووە و چۆن پەیدای کردووە؟

کەس هیچ ڕایەکی لەم بارەیەوە نەبووە. بەڵام من وای بۆ دەچم باپیرم دانوستانی لەگەڵ سوپای بەریتانیدا کردبێت. دانوستانەکە وەها بووبێت کە ئەوان ئوتومبێلی سەربازییەکەی بدەنێ، لە بەرانبەردا باپیرم لەوە خۆش بووە بەریتانیا تێچووی گەڕانەوەی بۆ هیندستان لە ئەستۆ بگرێت. چون ئەو سەردەمە بەریتانیا لە کوردستان تا ڕادەیەک شپڕێو و شپرزە بوون. هەر لە ناکاویش بڕیاریان داوە بکشێنەوە و ویستوویانە بە زوویی لەو ناوچەیە دەربچن. بۆیە ڕێی تێ دەچێت خۆیان خواخوایان بووبێت کە تفاق و دابینە زۆرەکەیان کەم بکەنەوە. واتە ئەوەی پێی دەوترێت لۆجستیک و سەپڵای لاین: ڕێڕەوی دابینکردن، بارسووکتر بکەن.

ئایا موکرجی فریادڕەسی شێخی نەمر بووە؟

جارێکیان کاک ئاسۆی عومەر سوارە (گیانی شاد بێت) بە خۆمی وت: «کە شەڕی دەربەندی بازیان بووە، شێخ مەحموود نەیتوانیوە دەستی بە ماڵەوەی بگات. باپیرت (گۆکول چاند موکرجی) چووە و هەموویانی هەڵگرتووە و بردوونی بۆ لای شێخ. تەنانەت شێخ مەحموود وتوویە: لەم هەموو کەللەزلەی لەگەڵمدان کەسێکتان نەبوو خەمێکی ماڵومنداڵەکانم بخوات، کابرایەکی هیندی نەبێت کە لەوسەری دونیاوە هاتووە؟».

لە کەسێکی تریشم بیست گوایە دوای برینداربوونی شێخی نەمر لە شەڕی دەربەندی بازیاندا باپیرم ئینگلەکانی فریو داوە و پێیانی وتووە: «شێخ مەحموود بەو لایەدا ڕۆیشتووە» و درۆی کردووە، ویستوویە گیانی شێخ ڕزگار بکات.

بەڵام من پێم وایە هەم چیرۆکی دووەم هەڵبەستراو بێت، هەم کاک ئاسۆش بە هەڵەدا چووە. چونکە شەڕی دەربەندی بازیان لە حوزەیرانی ١٩١٩دا ڕووی داوە. ئەو کاتە باپیرم هێشتا نەهاتووە بۆ سلێمانی.

بەڵام ڕەنگە ئەمە دوای ڕووخاندنی حکومەتی دووەمی شێخ مەحموود بووبێت لە ساڵی ١٩٢٣دا. واتە ڕەنگە ئەو کاتە بووبێت کە شێخی نەمر چووە بۆ جاسەنە لە سوورداش، نەک دەربەندی بازیان².

کاری موکرجی دوای گیرسانەوەی لە کوردستان

وا دیارە گۆکول چاند دوای حکومەتەکەی شێخ مەحموود ئوتومبێلی تازەی کڕیوە و لە هێڵی سلێمانی-کەرکووک، کەرکووک-هەولێر و کەرکووک-کفری خستوونیەتە کارەوە.

ساڵی ١٩٣٢ بڕوانامەی تەجەنوسی وەرگرتووە. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٣٦یشدا ڕەگەزنامەی شانشینی عێراقی وەرگرتووە.

لە کۆتایی ساڵی ١٩٦٨دا داوانامەیەکی پێشکەشی بەڕێوەبەرایەتیی هاتوچۆ کردووە، تیایدا لەبەر بەساڵداچوون و نەتوانین داوای کردووە مۆڵەتی شۆفێریی لێ وەربگیرێتەوە. ئاوها وازی لە کار هێناوە.

دینی موکرجی

لەسەر هەموو بەڵگەنامە عێراقییەکانی نووسراوە گوایە موسوڵمان بووە. بەڵام کەس لە خێزانەکەماندا هەرگیز باپیرمی نەدیوە هیچ نەریتێکی ئیسلامی جێبەجێ بکات.

دینی چی بووە و موکرجی واتا چی؟

من باوەڕ ناکەم باپیرم بە موسوڵمانی هاتبێت بۆ میسۆپۆتامیا، بەڵکو هیندۆس بووە. بەڵگەکانیشم هەر لە خودی ناوی خۆیدایە. چ گۆکول و چ چاند و چ سەنکەر و چ موکرجی هەموویان ناوی هیندۆسیین. گۆکول ناوی ئەو شوێنەیە کە خودا کریشنا لێی گەورە بووە. چاند هەر هیندۆسییە و واتە مانگەشەو، مانگ. دیارە گۆکول چاند واتە مانگەشەوی گۆکول یان مانگی گۆکول. سەنکەر (نەک سەنگەری کوردی) ناوێکی هیندۆسییە، ناوی خواوەندی هیندۆسی شیڤا-یە، بە واتای چاکەکار دێت. موکرجی کە بە ئینگلی چەندین ڕێنووسی هەیە، ئەویش ناسناوێکی هیندۆسیی کولین براهمینییە. موکرجی لە بنەچەدا وشەیەکی سانسکریتییە بە واتای مامۆستا، سەرکار دێت. هەموو خێزانی موکرجییەکانیش لە بنەچەدا سەر بە هەرێمی بەنگال و وڵاتی بەنگلادیشن.

موکرجی یان مکورجی یان مکرجی؟

براکانم هەموویان دەنووسن مکورجی. باوکم نووسیویە مکرجی. لەسەر پێناسی باری شارستانییەکانیشمان هەر مکرجییە. بەڵام من لە ٢٠١٩وە لە لایەن خۆمەوە کردم بە موکرجی، لەو کاتەشەوە هەرگیز مکورجی بە کار ناهێنم، چونکە پێم وایە هەڵەیە.

ژنەکەی دینی چی بووە؟

بەڵام بێگومان خەیرییە خانی سێیەم هاوسەری و نەنکی من موسوڵمان بووە. باوکم و پوورم (باجی) موسوڵمان بوون. ئێمەش لە لەدایکبوونمانەوە دینی ئیسلاممان لێ نراوە.

لە دینەوە بۆ باسی تر

جارێکیان پرسیاری دینی باپیرمم لە باجی (پوورم) کرد. وتی:

– ئێ خۆ لەسەر ڕەگەزنامەکەی نووسراوە کە موسوڵمانە.

وتم:

– ئەوەیان دەزانم. بەڵام ئایا هەر بە ڕاستی موسوڵمان بوو؟ تۆ قەت دیوتە نەریتێکی ئیسلامی بنوێنێت؟

بەڵام پوورم بە باسێکی تر وەڵامی دامەوە و وتی:

– جارێکیان بە کاری چاودێریی بەڕێوەبەرایەتیی پەروەردە چووم بۆ قوتابخانەیەک. بەڕێوەبەرەکە کە ناوی باوکمی بیستبوو و دەیزانی هیندییە، لێی پرسیم: «ست شوکرییە، ئەوە باوکت خەتەنە کراوە؟» منیش زۆرم پێ ناخۆش بوو. سەرزەنشتیم کرد و وتم: مامۆستا، زۆر ناشیرینە بۆ تۆ ئەو پرسیارە دەکەیت و شەرم لە خۆت بکە. ئینجا هاتمە دەرەوە و زۆر دڵم تەنگ بوو. زۆرم پێ ناخۆش بوو کە ئەو مامۆستایە ئەوەندە بێئەدەب بوو. خۆم نەگرت و بۆ ست (…)ی هاوڕێم گێڕایەوە. ئەویش وتی: «جا پێت بوتایە من چوزانم خەتەنە کراوە یان نا، لە ژنەکەت بپرسە، ئەو ڕەنگە بزانێت».

خێزانی موکرجی

گۆکول چاند موکرجی و خێزانەکەی — لە ڕاستەوە بۆ چەپ: شوکرییە موکرجی (باجی)، خەیرییە ئەیوب غەیوب، کەمال موکرجی، گۆکول چاند موکرجی، عەتێ فەرەج مەحموود (دایکم). منداڵەکە: ئاسۆ کەمال موکرجی لە ١٦ کانوونی یەکەم ١٩٦٧ە ساڵڕۆژی لەدایکبوونی ئاسۆیە. شوێنەکە خانووەکەی سابوونکەرانە.

ژنێکی هەڵتۆقیو

باپیرم گوایە سێ جار ژنی هێناوە. ژنی یەکەمی حەبە خان ناوێک بووە. بەڵام هیچ زانیارییەکم لەسەر ئەم خانمە نەدۆزیوەتەوە. کێ بووە؟ خەڵکی کوێ بووە؟ گرێبەستی هاوسەرگیری کوا؟ لەناو دۆسێکانیشدا هیچ بەڵگەنامەیەک لەسەر ئەم خانمە نییە. تەنانەت دایکم پێمی وت هەرگیز ناوی ئەم ژنەی نەبردووە و قەت باسی نەکردووە. پێم وایە ئەمە ڕاست نەبێت. ئەو سەرچاوەیەی ناوی ئەم خانمەی تێدا هاتووە چاوپێکەوتنەکەی مامۆستا عەبدوڵڵایە، کە ئەویش لە پوورمی وەرگرتووە. داخەکەم من لەمە زیاتر نازانم.

ئامینە خان

ژنی دووەمی (بە ڕای من یەکەمی) گۆکول چاند موکرجی ناوی ئامینە خان بووە. کچێکیان بووە بە ناوی سەبیحە. باپیرم و ئامینە خان جیا بوونەتەوە. پاشتر ئامینە خان شووی بە پیاوێکی تر کردووەتەوە بە ناوی یەحیا. وا دیارە کاک یەحیا تورکمان بووبێت و لە کەرکووک دانیشتوون. کاک یەحیا، سەبیحەی خستووەتە سەر ناوی خۆی. واتە پوورە سەبیحم بە فەرمی کچی باپیرم نییە، بەڵام لە ڕاستیدا کچی باپیرمە.

ئێمە بەم پوورەمانمان دەوت «پوورە سەبیح». وا دیارە لە ساڵی ١٩٢٥ لە دایک بووبێت. واتە دەبێت گۆکول چاند موکرجی لانیکەم لە ساڵی ١٩٢٤دا خاتوو ئامینەی هێنابێت.

خەیرییە خان

ژنی سێیەمی (بە ڕای من دووەمی) باپیرم ناوی خەیرییە ئەیوب غەییوبە. ئەم خانمە نەنکی منە. ئەگەرچی لەسەر پێناسەکەی و دەفتەی ڕەگەزنامەکەشی نووسراوە کە سەر بە فەرمانگەی کەرکوک-ە، بەڵام گوایە خەڵکی کفری بووە. دایکی خەیرییە خان ناوی فەهیمە ڕەسوڵ بووە. پێشتریش ڕەگەزنامەیەکی تری هەبووە کە پێی وتراوە ڕەگەزنامەی عوسمانی.

گۆکول چاند موکرجی لە ٢٥ی ئابی ١٩٢٥ لە کفری خەیرییە خانی مارە کردووە. لەسەر پێناسەکەی نەنە خەیرییە نووسراوە کە ساڵی ١٩١٣ لە دایک بووە و موسوڵمان بووە. ئەگەر وا بێت، کەواتە بە دوازدە یان سێزدە ساڵی شووی کردووە. بۆیە لەو باوەڕەدام هەڵەیەک لە ساڵی لەدایکبوونەکەیدا هەبێت.

بەری هاوسەرگیریی باپیرم و نەنکم دوو منداڵ بووە. ساڵی ١٩٣١ شوکرییە (باجی) لە دایک بووە. باوکیشم (کەمال) لە ساڵی ١٩٣٣ لە دایک بووە. ڕۆژ و مانگی هیچیان بە دروستی تۆمار نەکراون و هەر نووسراوە ١ی تەممووز.

ئەگەر بە دیوێکی تریشدا بیر بکەینەوە کە تا ١٩٣١ منداڵیان نەبووە، ئەوا لەوانەیە هەر بە ڕاستی باپیرم خەیرییەی لە تەمەنێکی وا منداڵییدا هێنابێت، بەڵام تا پێنج ساڵ دواتر منداڵیان نەبووبێت.

نەنە خەیرییە لە ١٣ی ئابی ١٩٨٤ لە سلێمانی و لە ماڵی خۆیان لە سابونکەران مردووە.

ئایا نەنکم تورکمان بووە؟

لەوانەیە نەنکم تورکمان بووبێت. بەڵام پوورم (کچەکەی) ئەمەی پشتڕاست نەدەکردەوە. دایکم و زۆر کەسی تریش دەڵێن کە نەنکم و پوورم تەنها بە تورکمانی لەگەڵ یەک دواون. بەڵام چەند جارێک لە باجیم پرسیوە: «نەنە کورد بوو یان تورکمان؟»، هەموو جارەکان دەیوت: «کورد بوو!، تورکمانی چی؟». تەنانەت جارێکیان زۆرم لێی کرد بڵێت تورکمان بوو، هەر نەیوت.

ئێ ئەگەر تورکمان نەبوون بۆچی بە تورکمانی دەدوان؟ باوکیشم هەر تورکمانیی زانیوە. ڕەنگە لەبەر ئەوە بە تورکمانی دوابێتن بۆ ئەوەی قسەکانیان لە دایکم بشارنەوە. ئەگەرچی دایکم (لەمانەوە) شتێک تورکمانی تێدەگات.

باجی کەسێکی نامۆ نییە بە ژیانم و کەم لەگەڵی نەژیاوم. ماوەیەکی زۆریش نەخۆش بوو و من خزمەتیم دەکرد. ساڵی ٢٠١٨ مرد، ئەو کاتە من سی و یەک ساڵ بووم. خۆم چاک باجیم بە بیر دێتەوە کە بە تورکمانییەکی ڕەوان قسەی دەکرد. باجی عەرەبی کوردییەکەشی ڕەوان بوون. بۆ نموونە ئەگەر بتوتایە «دەخەوم» تووڕە دەبوو، دەیوت: «ئەوە تۆ دۆمیت؟ قەرەجیت؟ بۆچی دەڵێیت دەخەوم؟ بڵێ دەنووم!».

جارێکیان ئەم باسەم لەگەڵ کاک نزاری برامدا ورووژاند. ئەو تێڕوانینێکی سەرنجڕاکێشی هەبوو. وتی:

– تورکمانی چی؟ تورکمان چیی کردووە لەو کاتەدا؟ ئەم کەسانە چینی ژێرەوەی کۆمەڵگا بوون. شەڕ و ناخۆشییان نەویستووە. لەگەڵ باوی خەڵکدا ژیاون. کە زانراوە تورکمان لەگەڵ عوسمانلیدا کێشەی نییە، ئەوانیش خۆیان لە کێشە بە دوور گرتووە و وتوویانە: «تورکمانین» تا تورک ژیانیان لێ تاڵ نەکەن.

خانووی غەفوور هیندی لە سلێمانی

موکرجی لە ساڵی ١٩٤٤ لە گەڕەکی سابوونکەران لە سلێمانی زەوییەکی کڕیوە و مۆڵەتی تەلارسازیی بۆی دەرهێناوە. ئەم پیاوە ئەوەندە بە ناوی غەفوور بەناوبانگ بووە کە لەوە ناچێت نە لە فەرمانگەی شارەوانی و نە لە فەرمانگەی تاپۆ داوای پێناسیان لێی کردبێت، چونکە ڕاستەوخۆ نووسیویانە غفور مکرجی.

بێگومان لە ڕووی یاساییەوە کەسێک نییە ناوی غەفوور هیندی یان غەفوور موکرجی یان غەفوورە ڕەش بێت، بەڵکو ئەمانە ناسناوی گۆکول چاند موکرجی بوون. بۆیە ئەو هەڵەیەی ئەو کاتە کراوە، کە ناوی یاسایی باپیرمیان نەنووسیوە، لە ساڵی ٢٠٠٥دا دوای بێنەوبردەیەکی زۆر چاک کرایەوە و خانووەکە خرایەوە سەر ناوی میراتگرەکانی باپیرم.

ماڵەکەی باپیرم بە تەنیشت ماڵی کرێی دکتۆر کامیل بەسیرەوە بووە.

تا ساڵی ٢٠١٩ش ئەم خانووەی سابوونکەرانمان مابوو. من لە مانگی ئاداری ٢٠١٩دا بە پیاوێکم فرۆشت بە ناوی کاک عەبدوڵڵا. ئەویش نۆژەنی کردووەتەوە و هێشتا خانووەکە بە پێوەیە.

باوکم لە ساڵی ١٩٧٠دا لە گەڕەکی عەلی ناجی، پشت مزگەوتی حاجی جەمال خانووێکی دروست کردووە و لەو کاتەوە لەو خانووەدا بووین. باپیریشم لەگەڵیاندا هاتووەتە ئەم خانووە و هەر لەم خانووەشدا مردووە. ئەم خانووەشمان لە ساڵی ٢٠١٦دا فرۆشت.

پیری و نەخۆشی

باپیرم لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە تووشی مایەسیری بووە. پاشتریش دڵی گەورە بووە (وەک نەخۆشی). پاشتر مایەسیرییەکەی بووە بە شێرپەنجە و ڕۆژبەڕۆژ باری تەندروستیی بەرەو خراپ و خراپتر چووە. تا لە ١٨/١٢/١٩٨٠ لە شاری سلێمانی و لە خانووەکەی عەلی ناجی پاش ململانێیەکی درێژ لەگەڵ نەخۆشیدا کۆچی دوایی کرد.

ئەو ڕۆژەی باپیرم مردووە باوکم لە بەغدا بووە و تەلەفۆنیان بۆی کردبوو. ئەویش داوای کردبوو نەنێژرێت تا خۆی دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی. گۆڕەکەی لە گۆڕستانی سەیوانە لە سلێمانی.

کەسێتیی گۆکول چاند موکرجی

باوکم (کەمال موکرجی) و باپیرم (گۆکول چاند موکرجی)

ئەگەرچی باوکم کەسێکی تووڕە و بەزەبر بووە، پووریشم هەر وا بوو، بەڵام باپیرم ئێجگار نەرمونیان و هێمن بووە. کەس نازانێت باوکم و پوورم تووڕەیی و زۆردارییەکەیان لە کوێوە هێناوە، چون هەموو ئەو کەسانەی ڕۆژێک باپیرمیان دیوە باس لە میهرەبانی و هێمنییەکەی دەکەن. تەنانەت دەڵێن نەنکیشم (خەیرییە خان) هەر ژنێکی هێمن و لەسەرخۆ و نەرمونیان بووە.

دایکم یەکێکە لەو کەسانەی بۆی گێڕاومەتەوە کە باپیرم پیاوێکی زۆر لەسەرخۆ و هێمن و ئاشتیخواز بووە. هەرچەند دەنگەدەنگێک ڕووی دابێت یەکسەر بە دیوی ئاشتیدا شکاندوویەتیەوە و هەمووانی ڕێک خستووەتەوە. دوو منداڵەکەشی ئێجگار خۆش ویستووە و هەرگیز لە هیچیانی نەداوە.

ئەوەش لەناو خەڵکی کوردستاندا زانراوە کە باپیرم زۆر بووک و زاوای بە ئوتومبێلی خۆی گواستووەتەوە و بەشداری خۆشی و ناخۆشییەکانی خەڵک بووە.

تا ئێستا تەنها یەک چیرۆکی تووڕەبوونی باپیرمم بیستووە. ئەویش بەم جۆرە بووە: جارێک ئاسۆی برامی بە ساوایی بە باوەش لەگەڵ خۆی بردووەتە دەرەوە و پیاسەی ناوشاری پێ کردووە. سواری پاسێک بووە. بەڵام هەر کە لە ناودەرگاکەدا بوون شۆفێرەکە نائاگادارانە دەرگاکەی داخستووەتەوە و قاچی ئاسۆ بووە بە دەرگاکەوە. باپیریشم تووڕە بووە.

پوورم لاسایی کوردییە شێوەگۆ بەنگالیییەکەی ویی دەکردەوە و دەیوت: «باوکم دەیوت: ئەی، سەکبابە کاچی ئاسۆ شکانی، سەکباب نەوەستا!».

دەبێت ئەم ڕووداوە لە ساڵی ١٩٦٧ یان ١٩٦٨دا بووبێت، چون ئاسۆی برام لە کۆتایی ١٩٦٦دا لە دایک بووە.

حەزی لە کەری و خواردنی تیژ بووە

باپیرم حەزی لە خواردنی بەهاراتاوی (هەزوێڵە) بووە. بە تایبەتیش زۆر حەزی لە بیبەر (چیلی) بووە. براکانم دەگێڕنەوە کە لە ساڵانی دوایی تەمەنیدا باوکم لەبەر نەخۆشییەکەی بیبەر و خوێی لێ قەدەغە کردووە. دایکم دەڵێت هەندێک جار بە دزییەوە دەهات و بیبەری دەخستە گیرفانیەوە و بە دزیی باوکمەوە خواردوویەتی.

دایکم دەڵێت خواردنی ئەو بەجیا بوو و نە ڕۆن و نە خوێ و نە بەهاراتی تێدا نەبووە. ئەویش هیچ حەزی لەم خواردنە نەبووە. حەزیشی لە ماسیی سەلەمۆن بووە. هەرچەند ماسیمان کڕیوە ئەو بە جیا ئەوەی خۆی جیا کردووەتەوە و کردوویە بە کەری و سووری کردووەتەوە.

چۆن لە کەسێتیی باپیرم تێگەیشتووم؟

من پێم وایە باپیرم کەسێکی خۆخۆشەویستکەر بووە. لەسەر بیروباوەڕ دژایەتیی کەسی نەکردووە. هیچیش بە لایەوە گرنگ نەبووە بە موسوڵمان لە قەڵەم بدرێت یان بە هیندۆسی. کە هەمووانی دیوە موسوڵمانن، ئەویش لەگەڵ دینی باوی خەڵکدا ڕۆیشتووە.

تەنانەت هیچ لای گرنگ نەبووە خەڵک بە ناوی خۆشیەوە بانگی نەکەن. هیچ کێشەیەکی نەبووە کە شێخ مەحموودی نەمر ناوی ویی گۆڕیوە و کردوویە بە غەفوور هیندی.

تەنانەت کە بیرم لێ کردووەتەوە، باپیرم کەسێکی زۆر ئاشتیخواز بووە. ئەو لە ناوجەرگەی هەموو جەنگاوەر و تەواوی جەنگی جیهانییەکاندا بووە، کەچی تفەنگی لە دژی کەس هەڵنەگرتووە. لە سوپای بەریتانیدا شۆفێر و فیتەر بووە. نە بۆ هیندستان جەنگاوە، نە بۆ بەریتانیا، نە بۆ عێراق. ڕەنگە دژی جەنگ بووبێت.

گۆکول چاند موکرجی حەزێکی زۆری لە خزمەتکردنی خەڵک بووە. دڵسۆزی کاری خۆی بووە و لێنەگەڕاوە ئەم دڵسۆزییەش هەر وا بێ تۆمارکردن بڕوات، ئەوەتا لەو سەردەمەدا پەسننامەی (نامەی پشتگیری و گەواهیدان)ی بە زۆربەی سەرکارەکانی خۆی نووسیوە.

ئایا زانیاریی زیاتر هەیە لە بارەی موکرجییەوە؟

تا ئێستا، کە ئاداری ٢٠٢٥ە، جگە لەوەی لەم ڕاپۆرتەدا باسی دەکەم هیچ زانیارییەکی ترم لەسەر باپیرم نییە. جارێکیان لە باجیم پرسی:

– باشە تۆ چەندین ساڵ لەگەڵ ئەم پیاوەدا ژیاویت کە پڕ بووە لە چیرۆک، بۆچی پرسیاری زۆرت لێی نەکرد؟

وتی:

– باوکم زۆر قسەی نەدەکرد. بە تایبەتیش باسی کەسوکاری خۆی نەدەکرد. بەڵام هەندێک جار کە بەتەنیا دادەنیشت مەیی دەخواردەوە دەستی دەکرد بە گریانی بەکوڵ و بە حەسرەتەوە بۆ کەسوکارەکەی دەگریا. چەندین جار هەر هەوڵم داوە لەو کاتانەدا لێی دەربهێنم بزانم چی ڕووی داوە؟ چی بووە؟ بەڵام هەرگیز وەڵامی نەدەدامەوە و هیچی باس نەدەکرد. هەر دەیوت: هیچ!

چەند سەربردەیەک لە بارەی موکرجییەوە

موکرجی و تاگۆر

دەوترێت گوایە گۆکول چاند ئاشنایەتیی لەگەڵ ڕابیندرەنات تاگۆر هەبووە. تاگۆر یەکێکە لە ناودارترین هۆنەرە بەنگالییەکان. واتە هاونەتەوەی باپیرمە. بەڵام تاگۆر لانیکەم ٣٢ ساڵ لەو گەورەتر بووە.

چیرۆکەکە بەو شێوەیەیە کە لە ڕێی کارەکەیەوە، کە جابیی ترام بووە، جارێک لەگەڵ تاگۆردا بەرەو کشمیر چوون. وا دیارە یەکبینینەکەیان ڕێکەوت بووبێت.

بەڵام لەوەی کە باپیرم هەواداری تاگۆر بووە، ئەمەیان تا ڕادەیەکی زۆر دڵنیام. چونکە تەنانەت پوورم (باجی) هەندێک هۆنراوەی تاگۆری ئەزبەر بوو و هەندێک جار بۆی دەوتمەوە. پوورم دەیوت ئەو دێڕانە لە باوکیەوە فێر بووە هیی تاگۆرن. داخەکەم هیچ کامێک لەمانە تۆمار نەکران و ئێستاش ناتوانم بە هیچ شێوەیەک بیانناسمەوە کامە کامە بوون.

زەوییەکانی باپیرم

باسێکی تر هەیە گوایە مامی باپیرم نامەیەکی بۆ باپیرم نووسیوە و داوای لێی کردووە بگەڕێتەوە بۆ هیندستان بۆ دابەشکردنی زەویوزار و میراتی. بەڵام باپیرم بەوەش نەگەڕاوەتەوە.

من گومانم لەم زانیارییە هەیە، میراتیی چی؟ ئەو لەتاو هەژاری هەڵهاتووە، کام میراتی؟ پاشان مامی لە کوێ هەواڵی زانی؟ لە کوێ زانی ئێستا لە کوێ نیشتەجێیە؟ کە دەیانزانی برازاکەیان لەوێیە، بۆچی ڕۆژێک سەردانێک ڕووی نەدا؟ پاشان ئەو نامەیە کوا؟ بۆیە من زۆر باوەڕ بەم زانیارییە ناکەم. ئەم زانیارییەش هەر هی پوورم بوو، خۆم ئەم باسەم لە پوورم بیستووە و مامۆستا عەبدوڵڵا کەریم لێی بەرپرس نییە.

بەڵگەنامەکان

بەڵگەنامەی یەکەم: مووچەنامەی سەربازی هیندی

دەفتەرێکی بچووکە، بە هەردوو بەرگەکەیەوە ١٩ لاپەڕەیە. لە سەرەوە دوو لاپەڕەم لێی نمایش کردبوو. لە خوارەوەش دەتوانیت بە پی دی ئێفەکەیدا بگەڕێیت، یان کلیک لەسەر ناونیشانەکە بکە، دەتوانیت دایبگریت.

بەڵگەنامەی دووەم: پەسننامەی سەرهەنگ سی. دانیەڵ

لە کانوونی دووەمی ١٩٢١دا نووسراوە. واتە سەرەتای ساڵی ١٩٢١.

دەقی ئینگلییەکە:

To all whom it may concern.

This is to certify that S-rank 05204 G.C. Mukerji has been with this unit under my command for the last twelve months, and during that time he has carried out his duties to my entire satisfaction.

C Daniell captain.

RASC.

O.C. 953 MG Coy.

South Gate.

Baghdad.

دەقەکەی بە کوردی

کانوونی دووەم ١٩٢١

بۆ لایەنی پەیوەندیدار.

ئەمە بەڵگەنامەی ئەوەیە کە سیپۆیی ژمارە ٠٥٢٠٤ جی. سی. موکرجی لە ماوەی دوانزە مانگی ڕابردوودا لە ژێر فەرمانی مندا لەم یەکەیەدا بووە، لە ماوەی ئەو کاتەدا ئەرکەکانی تا پلەی کامی پەسەندیم ڕاپەڕاندووە.

سەرهەنگ: سی. دانیەڵ

ئاڕ. ئەی. ئێس. سی. (لەشکری سوپای خزمەتکاری پاشایی)

ئۆ. سی. ٩٥٣ ئێم. جی. کۆی.

دەروازەی باشوور.

بەغدا.

بەڵگەنامەی سێیەم: پەسننامەی مەیجەر ئێچ. ئەی. گۆڵدسمیث (یان گۆڵدویت)

لە ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٢٢ نووسراوە.

دەقی ئینگلییەکە:

To whom it may concern.

G.C. Mukerji has been employed in Sulaimani Division as Motor Driver and Mechanic from March, 1919 to September, 1922, when the British were evacuated. Most of his work has been with Ford Cars of which make he has a thorough knowledge. He has always taken a great interest and pride in his machine and is one of the best Indian Drivers I have ever seen driven by. He is honest, sober, hard working and reliable. I can thoroughly recommend him to anyone requiring a good driver and mechanic.

I have used him for training other drivers.

A. Goldsmith Major, (hard to read)

Political Officer, Sulaimani (at Baghdad)

Dated 30^th Sept.,22.

دەقەکەی بە کوردی

بۆ لایەنی پەیوەندیدار.

جی. سی. موکرجی لە کەرتی سلێمانی لە ئاداری ١٩١٩وە تا ئەیلوولی ١٩٢٢ وەک شۆفێری ئوتومبێل و میکانیک دامەزرێنراوە، کاتێک بەریتانییەکان چۆڵیان کردووە. زۆربەی کارەکانی لەگەڵ ئوتومبێلی فۆڕددا بووە کە زانیارییەکی زۆری تیایاندا هەیە. هەمیشە خولیایەکی زۆر و شانازییەکی زۆری بە ئوتومبێلەکانیەوە پیشان داوە و یەکێکە لە هەرە باشترین شۆفێرە هیندییەکانی کە هەرگیز بینیومن. کەسێکی ڕاشکاوە، هۆشیار و بەئاگایە، دڵسۆزە لە کارەکانیدا و متمانەپێکراوە. بە تەواوی پێشنیازی دەکەم بۆ هەر کەسێک کە پێویستی بە میکانیک و شۆفێرێکی باش هەبێت. بۆ مەشقپێکردنی شۆفێرەکانی تر بە کارم هێناوە.

مەیجەر دەبلیو. جی. گۆڵدسمیث (یان گۆلدویت، یان گۆڵدویذ، دڵنیا نیم)

ئەفسەری وارگێڕی، سلێمانی (لە بەغدا)

ڕێکەوتی ٣٠ ئەیلوول ١٩٢٢

بەڵگەنامەی چوارەم: پەسننامەی جێدار ئێچ. ساندێرس

لە ٢٢ تشرینی یەکەمی ١٩٢٢ نووسراوە

دەقی ئینگلییەکە:

TO WHOM IT MAY CONCERN.

G.C. Mukerjee has been employed as Principal Motor Driver to the Political Officer Sulaimani from March 1919 to September 1922. During this period he has worked to my entire satisfaction and I have never had any complaint to make regarding his work.

He has devoted himself with zeal and energy to the performance of his duties. He is painstaking and diligent. He is a first class Motor Driver, capable of undertaking all running repairs and is a good mechanic.

I have no hesitation in recommending him to any one who desire a first class driver. He leaves the Civil Administration through no fault of his own but owing to the unavoidable reduction of staff consequent upon the recent withdrawal from Sulaimani.

Sanders

Late Superintendent, Mechanical Transport, Sulaimani

Baghdad, the 2^nd October ’22.

دەقەکەی بە کوردی

بۆ لایەنی پەیوەندیدار.

جی. سی. موکرجی لە ئاداری ١٩١٩وە تا ئەیلوولی ١٩٢٢ وەک شۆفێری سەرەکیی ئەفسەری وارگێڕیی سلێمانی دامەزرێنراوە. لەم ماوەیەدا بە کامی ڕەزامەندیی من کاری کردووە و هەرگیز هیچ گلەییەکم لە کارەکانی نەبووە.

بە پەرۆشی و وزەوە خۆی بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی تەرخان کردووە. کەسێکی ورد و کۆڵنەدەرە. شۆفێرێکی پلە هەرە نایابە، دەتوانێت هەموو چاککردنەوەیەکی بەگەڕخستن جێبەجێ بکات و فیتەرێکی چاکە.

بێ هیچ دوودڵییەک پێشنیازی دەکەم بۆ هەر کەسێک کە شۆفێرێکی پلە نایابی بوێت. بێ سووچی خۆی یەکەی ژیاری (شارستانی) بە جێ دەهێڵێت بە هۆی کەمکردنەوەی کارمەندانەوە کە لە ئەنجامی کشانەوە لە سلێمانیی ئەم دواییانەوە ڕووی داوە کە ناتوانین خۆمانی لێ لابدەین.

ئێچ. ساندێرس

چاودێری پێشوو، بەشی گواستنەوەی میکانیکی، سلێمانی

بەغدا، ٢٢ تشرینی یەکەم ١٩٢٢

بەڵگەنامەی پێنجەم: پەسننامەی جەی. بۆرتن

لە ٢٣ تشرینی دووەمی ١٩٢٣ نووسراوە

دەقی ئینگلییەکە:

23/11/1923

During the last twelve months G.C. Mukerji has been employed by me on many occasions. He is a very good driver and always keeps his car in excellent running order.

Bortan Lt.

I.A.S.C.

Re: Supplies, Kingerban

دەقەکەی بە کوردی

کنگربان

٢٣/١١/١٩٢٣

لە ماوەی دوانزە مانگی ڕابردوودا، جی. سی. موکرجی لە زۆر بۆنەدا لە لایەن منەوە دامەزرێنراوە. شۆفێرێکی زۆر باشە و هەمیشە ئوتومبێلەکانی لە نایابترین شێوەی کاراییدا دەهێڵێتەوە.

جێدار: جەی. بۆرتن

ئای. ئەی. ئێس. سی. (لەشکری سوپای خزمەتکاری هیندی)

بۆ پێداچوونەوە: بەشی تفاق، کنگربان

بەڵگەنامەی شەشەم: بەڵگەنامەی دەرچوونی کاتی لە خزمەتی سەربازی

ڕێکەوتی دەرچوونی لەسەر نەنووسراوە، بەڵام ڕێکەوتی بەکاربوونەکەی لە ١ی شوباتی ١٩٢١ەوەیە.

بەڵگەنامەی حەوتەم: بڕوانامەی تەجەنوس

لە ٢٢ی ئایاری ١٩٣٢دا دەرکراوە. دوو دیوە. ئەوەی دەیبینن هەردوو دیوەکەیە لە یەک دیودا.

بەڵگەنامەی هەشتەم: تیانووسی ڕەگەزنامە

لە ٢٩ی نیسانی ١٩٣٦دا دەرکراوە. بە هەردوو بەرگەوە ١٤ لاپەڕەیە. لە خوارەوەش دەتوانیت بە پی دی ئێفەکەیدا بگەڕێیت، یان کلیک لەسەر ناونیشانەکە بکە، دەتوانیت دایبگریت.

بەڵگەنامەی نۆیەم: تیانووسی کەسێتی

لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢دا دەرکراوە. بە هەردوو بەرگەوە ١٦ لاپەڕەیە. لە خوارەوەش دەتوانیت بە پی دی ئێفەکەیدا بگەڕێیت، یان کلیک لەسەر ناونیشانەکە بکە، دەتوانیت دایبگریت.

بەڵگەنامەی دەیەم: داوانامەی موکرجی بۆ دانەوەی مۆڵەتی شۆفێری

بەڵگەنامەی یازدەیەم: مۆڵەتی بیناکردن

لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤ دەرکراوە. سەرنج بدە نووسراوە غفور مکرجی

بەڵگەنامەی دوازدەیەم: بڕوانامەی ڕەگەزنامەی عێراقیی خەیرییە ئەیوب غەیوب

بڕوانامەی ڕەگەزنامەی خەیرییە ئەیوب غەیوب

بەڵگەنامەی سێزدەیەم: گرێبەستی هاوسەرگیریی گۆکول چاند موکرجی و خەیرییە ئەیوب غەیوب

دوو دیوە، بەڵام ئەوەی ئێوە دەیبینن هەردوو دیوەکەیە بە یەک دیو. لە ٢٥ی ئابی ١٩٢٥دا دەرکراوە.

بەڵگەنامەی چواردەیەم: ڕاپۆرتی کوردستانی نوێ لەسەر موکرجی

گۆگۆڵ چاند موکورجی هندستانی بوو بە غەفوور هیندی سلێمانی. نووسینی عەبدوڵڵا کەریم مەحموود. لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ ژمارە ١٧٠٦ی ڕێکەوتی ٢٧/٩/١٩٩٨ بڵاو کراوەتەوە.

بەڵگەنامەی پازدەیەم: ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی ئیتتیحاد لەسەر موکرجی

هەمان سەرچاوەی دووەم بە وەرگێڕانی عەرەبی، وەرگێڕانی کاوەی حاجی عەزیز. لە ڕۆژنامەی ئیتتیحاد ژمارە ٣٠٨ ڕێکەوتی ٥/٣/١٩٩٩ بڵاو کراوەتەوە.

ابن الهند گوکول چاند مكرجي اصبح غفور هندي ابن السليمانية

پەڕاوێزەکان

١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ و ڕۆژانی پێشووی نووسیومە. لە ١٩-٢٢ی ئاداری ٢٠٢٥ پیایدا چوومەوە و ڕێکم خست و باشترم کرد. ↩︎
شێخی نەمر دوو جار حکومەتی پێک هێناوە. جاری یەکەم لە مانگی یازدەی ١٩١٨دا بووە. مێجەر نوئێل یاوەری وی بووە. نوئێل نوێنەری بەریتانیا بووە لە کوردستان. حکومەت پێک هێنراوە و شێخ مەحموود بە فەرمی وەک حوکمداری کوردستان ناسێنراوە. مێجەر نوئێل زۆر بە ڕاشکاوی لەگەڵ دامەزرانی دەوڵەتی کوردستانی سەربەخۆدا بووە و لەگەڵ کورددا هاوسۆز بووە و هەوڵی فێربوونی کوردیشی داوە. بەڵام نوێنەرەکانی بەریتانیا لە دوای ئەو وا نەبوون و نەیانویستووە کوردستان سەربەخۆ ببێت. بۆیە لەگەڵ شێخ مەحموودیشدا تێکیان داوە. واتە دوای ساڵێک و پێنج مانگ بەسەر دامەزرانی حکومەتی یەکەمی شێخی نەمردا ناکۆکییەکان لە نێوان شێخی نەمر و بەریتانیا ئەوەندە زۆر بووە کە گەیشتووە بە جەنگی دەربەندی بازیان. بازیان ناوچەیەکە لای سلێمانییەوە، پەیوەستە بە زنجیرەچیای قەرەداخەوە و ناوچەیەکی سەختە و تێپەڕاندنی ئاسان نییە. شێخی نەمر ئا لەوێدا بەریتانیای مەزنی بە گیر هێناوە کە تازە ئەڵمانیای بەزاندووە. ئەگەر شێخیش لەو جەنگەدا سەرکەوتوو بووایە ئەگەری زۆر بوو هەموو کوردستانی گەورە ئینگلیان ناچار بکردایە بە دروستکردنی دەوڵەتی کوردستان. بەڵام خائینێک بە ناوی موشیری حەمەی سلێمان کە حەزی بە چارەی شێخی نەمر نەهاتووە، بەشێک لە لەشکرەکەی ئینگلەکانی بە لای ڕاستی دەربەندی بازیاندا بردووە. لە ئەنجامی ئەو ناپاکییەدا لەشکری شێخی نەمر گەمارۆ دراوە و شێخ خۆیشی بریندار بووە. کوردستانییانی خۆشەویست، ئەو ناوە لە بیر مەکەن. ئەوە ناوی ئەو کەسەیە کە لەبەر ماڵەباجێنەکەی خۆی ڕێگری لە دامەزرانی دەوڵەتی کوردستان کردووە. بە بۆنەی خیانەتی ئەم ناپاکەوە ئێمە سەد و شەش ساڵە دەچەوسێنرێینەوە و خوێنمان دەڕێژرێت. پاش شکانی شێخی نەمر لە جەنگی دەربەندی بازیاندا دادگایی کراوە و نێرراوە بۆ دوورگەی ئەندامان لە هیندستان. ئەو ماوەیە مێجەر سۆن سلێمانیی بە ڕێوە بردووە و حکومەتی گرتووەتە دەست. پاشان ئینگلەکان بە ناچاری شێخی نەمریان هێناوەتەوە بۆ کوردستان. ئەویش لە ساڵی ١٩٢٢دا سەرلەنوێ حکومەتی دامەزراندووەتەوە. بەمەیان دەوترێت حکومەتی دووەمی شێخ مەحموود. بەڵام زۆری نەبردووە دژایەتیی ئەمەیشیان کردووە. ئەم جارە شێخی نەمر ناچار بووە سلێمانی بە جێ بهێڵێت و بچێت بۆ ناوچەی سوورداش لە نزیکی دوکان. لە سوورداش ئەشکەوتێکی لێیە بە ناوی جاسەنە. ↩︎

شیوەن بۆ ئازیزان

شیوەن بۆ ئازیزان¹

خەمخواردن و شیوەن بۆ مەرگی ئازیزان هیچ واتایەکی نییە. وەک ئەوە وایە کە لەگەڵ برایەکتدا بۆ ماڵەوە گەڕانەوە، لەناو دەرگاکەدا خەم و شیوەن بۆ ئەو بخۆیت کە یەکەم کەس دەچێتە ژوورەوە! تۆش کەمێکی تر دەچیتە ژوورەوە. خەمی ناوێت. بۆیە ئەو ماوە کەمەی لە بەردەرگاکەیت ژیانی خۆت بژی و چێژ ببینە.

لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٣ی ئاداری ٢٠٢١، ٢٤-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. بە گوێرەی تێگەیشتنی ئێستام گەرچی بە وتەیەکی جوانی دەزانم، بەڵام کێشەشم لەگەڵی هەیە. لەبەر ئەوەی هەندێک جار شتەکە لە دەستی خۆماندا نییە. ↩︎

ڕۆژی بلووم ٢٠٢٠

ڕۆژی بلوومی ٢٠٢٠¹

ئەمڕۆ لای هەوادارانی ڕۆمانی ئولیس-ی جەیمز جۆیس بە ڕۆژی بلووم ناسراوە. بلووم کەسێتییە سەرەکییەکەی ڕۆمانەکەیە. بۆ زانیاریی زیاتر دەتوانیت لێرەدا کلیک بکەیت بۆ ئەوەی وتاری ساڵی ڕابردووم ببینیت سەبارەت ڕۆژی بلوومی پار.

ئاشنایەتیی سەرەتام بە ڕۆمانەکە

ساڵی ٢٠٠٩-٢٠١٠ لە کۆلێژی زمان لە وانەی ڕۆماندا مامۆستاکەمان، دکتۆر میران جەلال محەمەد، وەک نموونەی وێژەی بەراورد و ڕۆمانی شەپۆلی هۆش کەمێک باسی ئەم ڕۆمانەی بۆمان کرد. ئەم باسکردنەی وی بووە هۆی ئاشنایی سەرەتایی من و ئەم ڕۆمانە.

خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە بۆ ماوەیەکی زۆر یەکێک بوو لەو ئەرکانەی بەردەوام دوامدەخست. بەڵام دواجار دەستم کرد بە خوێندنەوەی و دەتوانم بڵێم یەکێکە لەو کارانەی ئاراستەی ژیان و بیرکردنەوە و زۆر شتت دەگۆڕێت.

بۆچی ئولیس ئاڵۆزە؟

ڕۆمانە ئینگلییەکە نزیکەی ٢٦٥٠٠٠ (دوو سەد و شەست و پێنج هەزار) وشەیە. نزیکەی ٣٣٠٠٠ (سی و سێ هەزار) وشەی ئەم ڕۆمانە نادووبارەن. ئەم فرەوشەییە یەکێکە لەو چەند هۆیانەی وا دەکات ئەم ڕۆمانە لای خوێنەرەکەی قورس بکات، چونکە دەبێت زووزوو پەنا ببەیتە بەر فەرهەنگ. هەموو ڕۆمانەکە لە سێ بەشی سەرەکی پێک هاتووە. بەشی یەکەم سێ ئەڵقەیە، بەشی دووەم دوانزە ئەڵقەیە، بەشی سێیەم سێ ئەڵقەیە. واتە بە هەموویان هەژدە ئەڵقەن.

لە ڕۆژی بلوومی پاردا لاپەڕەیەکی بەکوردیکراوی ئەم ڕۆمانەم هەر لەم ماڵپەڕەدا بڵاو کردەوە. لە ڕۆمانەکەدا لاپەڕەی یەکەمی ئەڵقەی چوارەمە. ئەمساڵیش لاپەڕەیەکی بەکوردیکراوتان پێشکەش دەکەم کە بە ڤیدیۆش تۆمارم کردووە. ئەم لاپەڕەیەیان لە ئەڵقەی پێنجەمدایە.

کەمێک لە ڕۆمانی ئولیس

لا چی دارێم لا مانۆ

لا لا لالا لا لا

بۆ ناو شەقامی کەمبەرلاند لایدا و، کە چەند ھەنگاوێک ڕۆیشت، لە پەنا دیواری وێستگەکەدا ڕاوەستا. کەس. حەوشەی دارخانەکەی مییەید. کۆتەرەداری ھەڵپەسێرراو. کەلاوەکان و خانووە ھەژارنشینەکان. بەسەر خانەکانی خەتخەتێنێکدا، کە توولەکەی بە جێ مابوو، بە ھەنگاوی وریایانە تێپەڕی. ھەڵەم نەکرد. نزیک حەوشەی دارخانەکە منداڵێکی ھەڵتروشکاو ھەڵماتێنی دەکرد، بە تەنیا، بە پیلکە دەسکەلاکەی دەھاویشت. گورپەیەکی دانا، سفینکسێکی چاوداگرەوە، لە ژێربەرانە گەرمەکەی خۆیەوە تەماشای کرد. گوناحە ھەراسان بکرێن. موحەمەد پارچەیەکی لە عەباکەی خۆی دادڕی تا لە خەو ھەڵینەستێنێت. بیکەوە. کە چوومە قوتابخانەکەی ئەو پیرەژنەوە جارێکیان ھەڵماتێنم کرد. حەزی لە پیژگ بوو. خاتوو ئیڵایز. ئەی مێردەکەی؟ لە ناو ڕۆژنامەکەدا نامەکەی کردەوە.

گوڵ. وا بزانم لە جۆری. گوڵێکی زەردە و پەڕەکانی پان بوونەتەوە. کەواتە تووڕە نەبووە؟ چی دەڵێت؟

ھێنریی بەوەج،

دوایین نامەتم پێ گەیشت کە بۆت نووسیبووم و زۆر سوپاست دەکەم. داوای لێبوردن دەکەم کە دواھەمین نامەمت بە دڵ نەبوو. بۆچی پوولەکانت ھاوپێچ کردبوو؟ من زۆر لێت تووڕەم. خۆزگە بمتوانیایە لەسەر ئەوە سزات بدەم. بە کوڕی ھاروھاج ناوتم برد چونکە حەزم لەو وژەیەی تر نییە. تکایە پێم بڵێ واتای ڕاستینەی ئەو وشەیە چییە؟ لە ماڵەوە دڵت خۆش نییە ئەی کوڕە ھاروھاجە بەستەزمانەکە؟ خۆزگە بمتوانیایە شتێکت بۆ بکەم. تکایە پێم بڵێ چۆن بیر لە منی بەستەزمان دەکەیتەوە. ھەندێک جار بیر لەو ناوە خۆشەت دەکەمەوە کە ھەتە. ھێنریی بەوەج، کەی یەک دەبینین؟ ئەوەندە بیر لەو ناوە خۆشەت دەکەمەوە ھەر باوەڕ ناکەیت. ھەرگیز ئەوەندە ھەستم بە پەلکێشانی خۆم بۆ ھیچ پیاوێک نەکردووە ئەوەندەی بۆ تۆ وام. ئێجگار پەرێشانم. تکایە نامەیەکی درێژم بۆ بنووسە و زۆرترم پێ بڵێ. بیرت بێت ئەگەر وا نەکەیت سزات دەدەم. کەواتە ئێستا دەزانیت ئەگەر نەتنووسیبوو چیت لێ دەکەم، ئەی کوڕە ھاروھاجەکە. ئای چەند تامەزرۆی بینینتم. ھێنریی بەوەج، داواکەم ڕەت مەکەوە پێش ئەوەی ئارامیم لێ ببڕێن. ئەوکات ھەموو شتێکت پێ دەڵێم. ئێستا ماڵئاوا، نازدارە ھاروھاجەکەم، سەرئێشەیەکی زۆر خراپم ھەیە. ئەمڕۆ. ئینجا بە پۆستەی خێرادا نامە بۆ پەرۆشەکەت بنووسە

مەرسا.

تێبینی: تکایە پێم بڵێ ژنەکەت چ جۆرە بۆنێک بە کار دەھێنێت. دەمەوێت بزانم.

xxxx

لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، ١١ی ئاداری ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ↩︎

ڕۆمانی ئولیس بە ڕاڤەکانیەوە بۆ کوردی وەردەگێڕرێت. پڕۆژەکە هەمووی لە پێنج بەرگدا بڵاو دەکرێتەوە، ئێستا دوو بەرگیان بێبەرانبەر بە دیاری بۆ هەموو کوردستانییان ئامادەیە. لێرەدا کلیک بکە بۆ ئەوەی دایانبگریت.

ئەم نموونەی دەقەی لێرەدا بڵاو کراوەتەوە دەیان ڕاڤەی هەیە، بۆ ڕاڤەکانیان بڕوانە پەڕتووکەکە.

سەد وشە سەبارەت بە ژیان و مردن و دڵخۆشی و خەم و دڵەڕاوکێ

سەد وشە سەبارەت بە ژیان و مردن و دڵخۆشی و خەم و دڵەڕاوکێ¹

ئێستا بژی و سەرقاڵی ژیان بە. پێکی ژیانت تا سەر لێوەکەی بهێنە، چێژی لێ ببینە و بینۆشە. لێبگەڕێ مەرگ خۆی کاری خۆی دەکات و پێویستی بە خەم و دڵەڕاوکێی تۆ و کەسی تر نییە. ملیۆنان ساڵیشە هەر وا بووە و لەسەر خەم و دڵەڕاوکێی کەس پەکی نەکەوتووە و تۆش بەدەر نیت. تۆ، هەر کەسێکیت، جڵەوی ئاسوودەیی و دڵخۆشیت لە دەستی خۆتدایە. کەچی زۆربەمان داومانەتە دەست کەس یان شتێکی تر و هەموو ڕۆژ سەرزەنشتیان دەکەین کە بۆچی لە دڵخۆشکردنماندا کەمتەرخەمن؟! ڕکێفی دڵخۆشیی خۆت سامانی خۆتە، مەیبەخشە. گەر دەشیبەخشیت گلەیی مەکە. بژی و خەندە و خۆشەویستی و چێژ و خۆشی پەرش بکە.

لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٣ی ئاداری ٢٠٢١، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، ٢٥-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ↩︎

سۆنێتی ١٨

سۆنێتی ١٨[1]

بەراوردت کەم بە ڕۆژی هاوین؟

تۆ زۆر جوانتر و لەسەرخۆتری:

ڕەشەبا چرۆی نازداری ئایار ڕادەتەکێنێ،

وەرزی هاوینیش زۆر کورتخایەنە؛

چاوەکەی ئاسمان زۆر جار ئێجگار گەرم هەڵدێ و تاودەدا،

تاوتاو ئەو ڕووە زێڕینەی بە هەور کز و ڕەش دادێ؛

جارجارێ جوانیی هەموو جوانەکان ئاوا دەبێت و

بە ڕێکەوت بێ یان گۆڕانی سروشت هەموو دەژاکێن؛

بەڵام هاوینە هەمیشەییەکەت کاڵ نابێتەوە،

ئەو جوانییەشت قەت ناچێتەوە؛

مردن ناتوانێ خۆی هەڵبکێشێ کە وێڵی لەناو جیهانی خواروو،

کاتێ لە دێڕە تاتاییەکانما هەر گەشە بکەی:

تاکو هەناسەی مرۆڤ بمێنێ، تاکو بینایی چاوان بمێنێ،

تا ئەم هۆنراوە لە ژین بمێنێ، هەر بە زیندوویی دەتهێڵێتەوە.

[1] نووسینی ولیەم شێکسپیر (١٥٦٤-١٦١٦)، لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا وەرمگێڕاوە. ئەمەی خوارەوە دەقە ماکەکەی شێکسپیر خۆیەتی:

Shall I compare thee to a summer’s day?

Thou art more lovely and more temperate:

Rough winds do shake the darling buds of May,

And summer’s lease hath all too short a date;

Sometime too hot the eye of heaven shines,

And often is his gold complexion dimm’d;

And every fair from fair sometime declines,

By chance or nature’s changing course untrimm’d;

But thy eternal summer shall not fade,

Nor lose possession of that fair thou ow’st;

Nor shall death brag thou wander’st in his shade,

When in eternal lines to time thou grow’st:

So long as men can breathe or eyes can see,

So long lives this, and this gives life to thee.

شاشایاد

ئەگەر بیرتان بێ لە ناوەڕاستی 2017دا دەستمکرد بە بڵاوکردنەوەی هەندێ موزیک بۆ ئۆرکێسترا، چوار دانەم لێ بڵاوکردنەوە و لەپڕ وەستام. چیرۆکەکە بەم شێوەیە بوو:

من ماخۆلانم هەیە! لە چرکەیەکدا خەریکی سەد شتم. لەبەرئەوەی فایلی کراوەم ئێجگار زۆر بوو و هەمووی موزیکی کورت کورت بوون و هیچیان تەواونەکرابوون. لە 2017دا بەڵێنم بەخۆم دا کە چیتر تەنها پڕۆژە دەستپێکەر نابم و پڕۆژە تەواوکەر دەبم.

بۆیە نەخشەیەکی درێژخایەنم کێشا کە ئەو موزیکە تەواونەکراوانەی پێشووم هەموویان بۆ ئۆرکێسترا دابەشدەکەم. هەریەکەیان قورسایی لە شوێنێکدا بێ، بۆ نموونە یەکەمیان قورسایی موزیکەکە لەسەر ئامێرە ژێدارەکان بێ، دووەم لەسەر پیانۆ و درەمس، سێیەم لەسەر باس ترۆمبۆن، چوارەم لەسەر سیانینەیەکی ژێدار. هەریەکەشیان لەسەر ڕەزم و خێراییەکی جیاواز بێ. فۆڕم و تەکنیکەکانی موزیکدانانیش لە دانە بەدانەیاندا تاقیبکەمەوە. هاوکات لەگەڵ ئەم کارەدا وردەوردە خۆم لە بە ئۆرکێستراکردندا پێشبخەم و زانستییانە خۆم فێربکەم. بۆیە لەگەڵ موزیکدانانەکەدا هەندێ پەڕتووکی بەئۆرکێستراکردنم دەخوێندەوە و وانەکانیم لە کارەکانمدا تاقیدەکردەوە. زۆری نەبرد کە بۆمدەرکەوت لە ڕووی بەئۆرکێستراکردنەوە چەند کێشەیەکم هەیە، کێشەکانیش دانە و دوان نەبوون، دەبوو چاکبکرانایە. بەڵام چوار دانە لە موزیکەکانیشم بڵاوکردبووەوە کە هەڵەی چاکیان تێدابوو، ئەوانیش (ئیلێجی، فڕینی فریشتە، سەمای جنۆکەکان، دڵدارەکە و دایکوباوکی) بوون.

دەشمویست ئەم موزیکانە خزمەتی چیرۆکێکیش بکەن. دامنا بە ڕێبازێکی تاقیکردنەوەییانە بڕۆم و چیرۆکەکە لە سەرەتاوە بۆ کۆتایی نەنووسمەوە، بەڵکو پارچە پارچە بەپێی پێویستیی موزیکەکان چیرۆکەکە ئاراستە بکەم. بەڵام هێڵێکی گشتیی چیرۆکەکەم دەزانی، ئەویش ئەوەیە کە کەسێک دەمرێ و چیرۆکی دوای مردنی باس دەکەین. بۆیەش بە (ئیلێجی) دەستمپێکرد کە ئیلێجی موزیکی پەژارە و ماتەمینییە. بەڵام دوای ماوەیەک بەربەستی گەورەم بۆ دروستبوو، بۆم دەرکەوت ئەو ڕێبازە تاقیکردنەوەییە هەڵەیە و هەڵەیەکی مەزنم کردووە و دەبوو چیرۆکەکەم دابڕشتایە ئینجا موزیکەکانم لەسەر دابڕشتایەتەوە. دیسان هاتمەوە بزانم چۆن چیرۆکەکە دابڕێژم. چیرۆکەکەم ناونا (شاشایاد)، بە ناوی کەسێتییە سەرەکییەکەیەتی کە ناوی (شاشا) یە و لەبەرئەوەشی زۆرم حەز لە ئەفسانەیە، حەزمکرد ئەفسانەیی بێ. شاشا کاردوخ کوڕێکی گەنجە، تازە ئەوینداری کچێک بووە، دەمرێ. کچە خۆشەویستەکەی لەم دنیا دڵی دەشکێ و تووشی خەمۆکی دەبێ، ئەویش لەو دنیا تووشی خەمۆکی دەبێ، بەڵام بەر جیهانێکی نوێ دەکەوێ. فریشتەیەک بەرەو جیهانی مردووانی دەبا، لەوێ جنۆکەکان سەمای بەخێرهاتنی بۆ دەکەن. شاشا هێشتا بە دەروون لە دنیای زیندوواندایە و کچەکەی خۆشەویستیشی مردوویەکی جیهانی زیندووانە. ڕۆژ دێ و دەڕوا کۆمەڵێ گیانداری زەبەلاح دەست بەسەر شارەکەدا دەگرن و کچە ناچار دەبێ شوو بە پاشای ئەم زەبەلاحانە بکا. پاشتر کچە دەمرێ و شاشا و کچەکە لە جیهانی مردووان بە یەک شاددەبنەوە و هاوسەرگیری دەکەنەوە. زۆر نابا و لە ئەنجامی شەڕی ناوخۆی جیهانی زیندووان؛ پاشا زەبەلاحەکە دەکوژرێ و کە دێتە جیهانی مردووانەوە کچەکەی دەوێتەوە و شاشاش کە کوڕێکی ئاساییە، دەبێ ئێستا بەرەنگاری ئەم دەعبا زەبەلاحە ببێتەوە. لەم بیروبۆچوونانەدا بووم و بیرم لەوە دەکردەوە چۆن ئەم کێشە درامییانە چارە بکەم، ئیتر بەتەواوی دەستم لە پڕۆژەکە هەڵگرت تا ئایندەیەکی نادیار.

لە ماوەی ڕابردوودا یەکەمم چاککردەوە و کەمێک خەریکی چاککردنەوەی دووەم و سێیەمیش بووم. بەڵام هێشتا تەواو نەبوون. لە ڕەنگڕێژییە نوێکەمدا هەندێ شتی ترم زیاکردووە و ڕەنگە لە ئایندەدا ببێ بە ئۆپێرا. ئەمڕۆ هەر چوار ڤیدیۆکەم لە یوتیوبەکەمدا بۆ تاتایە کردەوە، کە چاکمکردنەوە دووبارە بە ڤیدیۆی نوێ دەیانخەمەوە یوتیوب. هیوادارم چێژی لێببینن.

سەمای جنۆکەکان یەکێکە لەو موزیکانەی کە لە خەیاڵمدان و خۆزگەم وایە لە پرسەکەمدا (ئەگەر وێراتان بۆم بگێڕن) لێیبدەن و سەمای لەگەڵ بکەن، چونکە من باوەڕم بەوە نییە مردوو پێویستی بە شیوەنی کەس هەبێ. ئەگەر منتان خۆشدەوێ دەبێ ڕێز لە بیروڕام بگرن و هەموو شتە ئۆتۆماتیکییەکانی پرسەگێڕان لە پرسەکەمدا نەکەن. ئەگەر لەخۆتانەوە وابکەن دڵنیا بن هیچیانم ناوێ و ئاسوودەش نابم و سوپاسی کەسیش ناکەم و لە بەردەرگاکە ناوی من لەسەر لافیتەکان بسڕنەوە، چونکە ئەوە ئەو شوێنە نییە کە من دەمەوێ. هەندێکتان چاک دەزانن لای من بۆنەی پرسەگێڕانی کوردی بە قێزەونترین دیاردە و نەریت دەزانم. لە ئەلف تا یای ئۆتۆماتیکییە و ناشرینە و لەگەڵ هیچیدا نیم. هەر لە پۆستی فەیسبووک و کۆمێنتەکانیەوە بگرە، تا لافیتەی ناشرینی ڕەش بە کوردییەکی هەڵە نووسراو و تا دواهەمین چای زیاکوڵاو و تەزبیحبادان و باسی عەرزە و خانووەکەی ماڵەوە و دواهەمین فاتیحاکەش. ئەگەر هیچ لەسەر من فێرنەبووبێتن؛ ئەوە بزانن: من ڕقم لە هەموو نەریتێکی ئۆتۆماتیکی و پرسیار لەسەر نەکراوە. من بە زیندوویی حەزناکەم لە هیچ شتێکی ئۆتۆماتیکیدا بەشدار ببم، کە مردیشم حەزدەکەم ڕێز لە بیروبۆچوونەکەم بگیرێ. خەمتان نەبێ؛ گەر وا بکەن دنیا کاول نابێ!

بەڵێن بێ هەر دەرفەت هەبێ شاشایاد تەواوبکەم، بەشکم ببێ بە ئۆپێرایەکی کوردیی دانسقە. گلەییشم زۆر لێمەکەن… مرۆڤ بە تەنیا و بێ هاندەر، باوەڕ ناکەم زۆر لە من باشتر بێ.

سوپاس.

نەوا.

جوانی و ئەزموونی ژیان

جوانی و ئەزموونی ژیان¹

دەقی گۆرانیی جوانیم لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢دا تەواو کردووە. هەر لە سەرەتاشەوە دەمزانی کە ئەم دەقە بۆ گۆرانییە. وردەوردە موزیکەکەشم دانا و پاکنووسێکم لێی تەواو کرد. لە کۆتایی هەمان ساڵدا بەسەر تیپێکی موزیکدا دابەشم کرد.

ئەو کاتە تازە میر شەماڵم ناسی، هەر زوو خۆشم ویست. میرە هەموو تایبەتمەندێتییەکی مرۆڤی بلیمەتی تێدا بە دی دەکرا. داوام لێی کرد ئەم گۆرانییەم بۆ تۆمار بکات. ئەویش دلێرانە بە دەنگمەوە هات. هەر لە ژووری نووستنەکەی خۆم تۆمارمان کرد و لە ٩ی نیسانی ٢٠١٣دا بڵاوم کردەوە.

ئای ئەوە منم؟!

سەرەتا ئەوەندە لە جۆشوخرۆشی ئەوەدا بووم کە یەکەم گۆرانیی خۆم، کە هی خۆم خۆمە بڵاو بووەتەوە: ئەو نەوایەی هەر لە منداڵییەوە دەیناسم دەیەویست ببێت بە گۆرانیبێژ و ئێستاش وا خەونی منداڵییەکەی بە دی دەهێنێت، چاو و گوێم وردەکارییەکانیان بە دی نەدەکرد.

بەڵام دواتر وردەوردە هەندێک کێشەی گەورەم تێدا بە دی کرد، کە ئەو کاتە بە منیش و میرەش هەر ئەوەندەمان لێی دەزانی. هەندێک هاوڕێی نزیکیشم هەڵەکانیان خستبووە بەر نووکی نەشتەر و گەردبین و بەردەوام پێیان دەوتمەوە. سەرئەنجام وای کرد دوای ماوەیەک ئەوەندە لە بەرچاوم بکەوێت کە بڕیار بدەم لە یوتیوبەکەمدا بیسڕمەوە. لە کاتی سڕینەوەکەدا بیرێکم کردەوە: ڕەنگە بە باشی و تەواوی بیرم لەم بڕیارە نەکردبێتەوە، با جارێ تەنها جۆری بڵاوبوونەوەکەی بگۆڕم بە تایبەت – پڕایڤت، واشم کرد.

جارێکی تر؟

بڕیارم وا بوو لە ئایندەدا جارێکی تر دیسان تۆماری بکەمەوە. لە ٢٠١٨دا نۆتەکەم هێنایەوە و ئەم جارە پاکنووسێکی پیانۆ و دەنگم لێی تەواو کرد. لە ٢٠١٩دا دیسان پاکنووسێکی نوێم لێی تەواو کرد. لە ماوەی ڕابردوودا هەوڵم دا خۆم موزیکەکەی بە پیانۆیەک بژەنم و بە دەنگیش بیبێژم، لە کاتی پڕۆڤەدا هەندێک چاکسازیی نوێترم لە نۆتەکەدا کرد. بەستەری نۆتەکەی لە خوارەوە هەیە.

چۆن بێگەردخواز بین؟

ئەم گۆرانییە و چەند ئەزموونێکی تری خەوشدار منیان خستە تەمەنێک بیرکردنەوەی قووڵ لە کێشەکان و چۆنێتیی بەرهەمهێنان. چۆن بەرهەمەکانم هەڵەیان تێدا نەبێت و بێگەرد بن؟ بۆیە هەموو ڤیدیۆکانی یوتیوبم لابرد. بەردەوام لە گەڕاندا بووم بۆ وەڵامی ئەم هەموو ڕاڕایی و وێڵییە.

بەڵام ئەزموون دەتباتە جێیەکی تر!

دوای ماوەیەک بە ڕێبازی وابی-سابیی یاپانی و فەلسەفەی ستۆیی ئاشنا بووم کە تێڕوانینی ژیانمیان گۆڕی. وابی-سابی تێڕوانینێکە دەڵێت: چاکترە شت بە ناشرینییەکانیەوە قبوڵ بکرێت، چونکە ناشرینی بەها بە جوانی دەدات. ئەگەر تاریکی نەبێت، ڕووناکی هیچ بەهایەکی نییە. ئەگەر هەژاری نەبێت، دەوڵەمەندی هیچ بەهایەکی نییە. ئەگەر تەڕی نەبێت، وشکی هیچ بەهایەکی نییە.

فەلسەفەی ستۆییش بە پوختی دەفەرمێت: دەبێت بەو شێوەیە بەرەوڕووی ژیان بچیت کە خۆی هەیە نەک بەو شێوەیەی تۆ دەتەوێت ببێت. تۆ دەسەڵاتت بەسەر هەور و باران و ساماڵدا نییە. تووڕەیی تۆ هیچ لە بارانبارین و ساماڵەکە ناگۆڕێت. بۆیە باشترە خۆت لەگەڵ سرووشتدا ئاشت بکەیتەوە، چونکە تۆ بەشێکی لە سرووشت.

بیر بکەوە: دوو کەس دەست بۆ ئاگر نابەن، بەڵام یەکەمیان هەرگیز دەستی بۆ نەبردووە و لە کۆمەڵگاوە فێر کراوە کە نابێت دەست بۆ ئاگر ببەیت. دووەمیان جارێک دەستی بۆ ئاگر بردووە و دەستی سووتاوە. ئەگەرچی ئێستا هەردووکیان دەست بۆ ئاگر نابەن، بەڵام لای من ئەم دوو کەسە هاوسەنگ نین. ئەوەیان کە ئەزموونی کردووە داناترە لەوەیان کە بە ئۆتۆماتیکی وەریگرتووە. ئۆتۆماتیکەکە بۆ تاتایە ئەزموونێک قەرزارە.

کۆمەڵگای هەموو جیهانیش هەزاران ساڵە و بەردەوام خەریکی بەرهەمهێنانی مرۆڤی ئۆتۆماتیکی و بیردۆزیین. بەڵام تەژیترین² ژیان ئەو ژیانەیە کە خۆت ئەزموونت کردبێت. بەس ئەوەندە هەڵەکانت بشارەوە. بەس ئەوەندە کەموکورتییەکانت بپۆشە. ئەو هەڵە و ئەزموونە خراپانە بەرەو لوتکەی کامەرانیی ژیانت دەبەن.

ئێستا باشە یان خراپە؟

وەک دەبینن من تەمەنێکم لە هەوڵدان لە بێگەردخوازیدا³ بە سەر بردووە. ئێستا بە کامی باوەڕمەوە بێگەردخوازی بە هەڵە دەزانم. هەموو بێگەردخوازێکیش دوای کڵاوی بابردوو کەوتووە و بە دەستی خۆی کەلەپچەی خستووەتە قاچی خۆی تا هەنگاوێک نەڕوات. لەناو پێکهاتەی بێگەردخوازیدا تۆوی دڵشکان و تووڕەیی و خەمۆکی هەیە.

تەنها دوو کەس هەڵە ناکەن: ئەو کەسەی کە هیچ ناکات و ئەو کەسەی مردووە. پشکێکی گەورەی جوانیی ژیان بەر هەڵەکان دەکەوێت: کەموکورتی بەها بە بێگەردی دەدات. ئەو بیردۆزانەی بۆ ژیان دانراون و بەردەوام پێت دەوترێت: «نابێت هەڵە بکەیت، نەکەیت هەڵە بکەیت، نەکەیت، نەکەیت…» خۆی هەڵەیە! چونکە ژیان ئەزموونێکە و پڕۆسەیەکە کە دەبێت پیایدا تێبپەڕیت. دەبێت خۆت ئەزموونی ڕاستی و هەڵە بکەیت، نەک هەر بە کەوچک بکرێت بە دەمتەوە کە چی ڕاستە و چی هەڵەیە و تۆش هەر سەر بلەقێنیت و ژیانت بە ڕێباز و تیۆری بە ڕێوە ببەیت.

بە تۆ چی، کە نەتکردووە؟

بیر بکەوە: دوو کەس، یەکێکیان بە شێوەی تیۆری و بیردۆزییانە هەموو زانیاری و نهێنییەکی پیانۆژەندن دەزانێت، بەڵام هەرگیز نە پیانۆی بە چاوی خۆی دیوە و نە پەنجەشی بەر دوگمەیەکی هیچ پیانۆیەک کەوتووە. کەسێکی تریش کە لەوانەیە بە هەندی ئەوی تریان لە تیۆریی پیانۆ نەزانێت، بەڵام پیانۆی هەیە و هەموو ڕۆژێک لەسەر پیانۆ دادەنیشێت و دەژەنێت. ئایا ئەم دوو کەسە وەک یەک وان؟ ئایا شایستەیە بەوەی کارەکە دەکات بڵێین پیانۆژەن و بەوەشیان کە نایکات هەر بڵێین پیانۆژەن؟

ئەوەندەی تا ئێستا زانراوە: تۆ یەک جار هەلی ژیانت هەیە، ئیتر بۆچی ناژییت؟ بۆچی هەر خەریکی بیردۆز و ڕێباز و پەیڕەو و تیۆریت لە کاتێکدا هەلی ئەوەت هەیە بە کردارەکی بژییت؟ ئەم هەموو بیردۆزە بە کەڵکی چی دێن ئەگەر نەبنە هاندەرت بۆ تاقیکردنەوە؟ بە تۆ چی لە ڕووی زانستییەوە ماچ چەند کالۆری دەکوژێت یان ناکوژێت، یان دەنگی مچکەی ماچ چەند دێسیبڵ و هێرتزە، ئەگەر تا ئێستا خۆت ماچێکت نەکردبێت؟

لە هەناوی هەڵەوە دێیتە دروستستان

سەرنج بدە، هەموو کەسە هەرە مەزنەکانی جیهان کە هێز نەبووە بیانببەزێنێت سەرەتا شکستخواردوو بوون. دەبوو من لە هەموو کەس زووتر ئەمە فێر ببم، چونکە لە موزیکدا هەمیشە دەوترێت: چۆن دەبیت بە ژەنیارێکی باش؟ وەڵام: مەشق⁴، مەشق، مەشق! شکستخواردنیش وات لێ دەکات مەشق بکەیت تا باشتر ببیت. ئەزموون فێرت دەکات هەڵە دووبارە نەکەیتەوە. ئەو هەڵەیەی کردووتە پیرۆزە، چونکە ئەو هەڵەیە نەبووایە ڕێگای ڕاست وەکو نەخشی سەر ئەڵماس لە مێشکتدا هەڵنەدەکۆڵرا. ئەو ڕۆژەی ژیان وەک خۆی پەسەند دەکەیت ئەوە یەکەم ڕۆژی ژینی ئاسوودەییتە.

گۆرانی هۆیەکی پەیوەندییە

کە هەندێک جار کەسێک دەبینم ئەم گۆرانییە دەبێژێتەوە بست بست باڵای پێ دەکەم و پێم خۆشە کە بەرهەمی من بەو شێوەیە ببێتە وێردی سەر زمان. هەر لەم گۆرانییە خەوشدارەوە چەندین خەڵکی زۆر جوانم ناسیوە و گۆرانییەکە بووەتە کلیلی پەیوەندیی نێوان من و زۆر کەس و زۆر کەس و زۆر کەسی تریش.

بە پێودانگی ئێستام تۆماری ئەم گۆرانییەم بە دڵ نییە، بێژانەکەی خۆمم بە دڵ نییە، ڤیدیۆکەم هەر زۆر زۆر بە دڵ نییە. بەڵام ئەمە بەرهەمی منی ئەو کاتەیە و چەندین کاژێری ژیانمم پێوە بە سەر بردووە و لە کاتی خۆیشیدا هەر ئەوەندەم لێی زانیوە.

گۆرانییەکە خۆیشی وەک زۆربەی بەرهەمەکانی ترم لام خۆشەویستە، جگە لەوەی دەقەکەیم زۆر بە دڵە و پێم وایە نموونەی دەقێکی باشی گۆرانییە. منیش حەزم دەکرد بێ هیچ پێشینەیەک وەک لوتکەی هونەر دەربکەوم و بۆ تاتایە لێکۆڵەرانم سەرسام بکردایە چۆن بەو هەموو توانایەوە هیچ پێشینەیەکم نەبووە؟ بەڵام من مرۆڤم، کە هێنراومەتە ئەم جیهانەوە ڕستەیەکیشم لەگەڵدا نەهاتووە کە فێرم بکات چۆن بژیم. ژیان خۆی مامۆستا گەورەکەیە.

هەڵە و ژین: هەڵەژین!⁵

من هەڵەم کردووە، بە گەرەنتیش بەڵێنتان دەدەمێ کە لەمەودوا هەڵەی تر دەکەم. بەڵام ئەوەندەی بۆم بکرێت هەمان ئەم هەڵانە دووبارە ناکەمەوە. من بەردەوام خەریکی خۆپێشخستنم. بۆیە زۆر چاکە هەندێک جار ئاوڕ بدەیتەوە و ببینیت لە کوێوە بۆ کوێ هاتوویت و ئەزموونی ژیانت بە چاوی خۆت ببینیت.

بۆیە بەرهەمەکانم کەموکورتن، جاروبار نەشاز دەکەم، لەوانەیە دەنگم خۆش نەبێت و بە دڵی زۆر کەس نەبێت، بینەر و بیسەرم ئێجگار کەمن، شێوازەکەم لەوانەیە ئێستا فلسێک نەکات، لەوانەشە سەرتاپا هەڵە بم و سەدان ساڵ دوای ئێستا زانست بیسەلمێنێت کە هونەر بەم شێوەیەی من ئێجگار گەوجانە بووە و سەرلەبەری هەڵە بووە… هەر چییەک بێت، بەڵام من هەم، کوڕی سەردەمەکەی خۆمم و کەس هەرگیز ناتوانێت بڵێت: «نەوا نەبووە و هەوڵی نەداوە و نەژیاوە»، چونکە نەوا هەبووە و هەوڵیشی داوە و ژیاویشە و لەمەودوا باشتریش دەژی و باشتریش هەوڵ دەدات.

ئەوە ئەم گۆرانییەم بۆ تاتایە کردەوە و چیش نەبووە با ببێت. ئەگەر دەرفەتیشم هەبوو یەکێکی باشتر لەمە تۆمار دەکەم. تا ئەو ڕۆژە با ئەمە هەبێت. وردەوردە ڤیدیۆکانی تریش دەپشکنمەوە و دیسان ئازادیان دەکەم.

سوپاسێکی زۆری میرە گیان دەکەم کە ئەم بەرهەمەی بۆم تۆمار کرد. داوای لێبوردنیشی لێ دەکەم کە لەوانەیە هەندێک جار چاکەی ئەوم کەم نرخاندبێت.

لێرە کلیک بکە بۆ داگرتنی نۆتەی گۆرانیی جوانی

لێرە کلیک بکە بۆ خوێندنەوەی دەقی هۆنراوەی جوانی

لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٢، ٢٥-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ↩︎
تەژی: پڕی، لێوانلێوی. لێرەدا مەبەست لە ژیانێکی پڕ لە ژیانە. ↩︎
بێگەردخوازی: پێرفێکشنست: کەسێک کە بەردەوام بە دوای ئەوەوەیە هەموو شت بێگەرد و بێخەوش و بێ نەنگی بێت. ↩︎
مەشق: زۆر جار لە بواری هونەردا هەر پێی دەڵێن پڕۆڤە. پڕۆڤە: لە پرۆڤارێی ئیتالییەوە هاتووە، واتە هەوڵدان. ئێستا تا ڕادەیەکی زۆر بووە بە زاراوەیەکی هونەری بۆ مەشق و ڕاهێنان. ↩︎
هەڵەژین: لە هەڵە و ژین پێک هاتووە. واتە ژینی هەڵە، هەڵە و ژیان، ژیان لە نێو هەڵەدا. خۆم لە پێداچوونەوەی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا ئەم وشەیەم لێکدا. ↩︎

ئامۆژگاریی دانا و نادان

ئامۆژگاریی دانا و نادان[1]

دانای ڕاستی دەبێت بە دوایدا بگەڕێیت و بیدۆزیتەوە و بچیتە خزمەتی و داوای لێ بکەیت ئامۆژگارییت بکات، چونکە بەهای دانایی دەزانێت و بێسوود نایانهاوێت و بە فیڕۆیان نادات.

نادان پەنجا کەناڵی تەلەفیزیۆنی و سەدی ڕادیۆیی و ملیۆنێکی تۆڕی کۆمەڵایەتی دروست دەکات و بڵندگۆ لە خۆی دەبەستێت و دەسووڕێتەوە و بە هاتوهاوار و شاتەشات ئامۆژگارییە بێنرخەکانی بەسەر گوێی هەموو کەسێکدا دەردەفیچقێنێت. بێ ئەوەی کەس داوای کردبن!

لە خۆت بپرسە: ئەگەر ئەم هەموو بلیمەتەمان هەیە، خێرە هیچمان بە هیچ نەبووە؟

تکایە بەسە ئامۆژگاری، نامانەوێن، ئامۆژگارییەکانتان سەرمانیان کرد بە قوڕدا. ئامۆژگاریکەر و بلیمەت ئێجگار زۆر بوون، سبەی پارەی خانەنشینی ئەم هەموو بلیمەتە لە کوێ بهێنین؟

[1] لە ٢٨ی ئایاری ٢٠٢٠دا نووسیومە؛ لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەوە.

بۆچی ڕەشوسپی؟

بۆچی ڕەشوسپی؟[1]

زۆر جار وێنە بە ڕەشوسپی بڵاو دەکەمەوە. لە ئێستاشدا گەلێ مێدیا زووزوو پەنا دەبەنە بەر لابردنی ڕەنگ. جیاوازیی من و ئەوان چییە؟

بە تێگەیشتنی من: ئەگەر ڕەنگ لە وێنەیەکدا قورسایی نەبوو، ئەوا پێویست ناکا هەبێ. زۆر جار ڕوناکیی وێنەکە لە ڕەنگەکانی سەرنجڕاکێشترە، ئەوکات ڕەنگە ناسەرنجڕاکێشەکان ڕوناکییە سەرنجڕاکێشەکە دەکوژن. هەر وێنەیەک بە ڕەشوسپی دابنێم لەبەر ئەوەیە ڕەنگەکانی ئێجگار زۆر قورساییان نییە و بە دڵم نین و نامەوێ ڕوناکییە سەرنجڕاکێشەکانیان بکوژم. ئەگینا وەک هەندێ کەس مەبەستم خەمناکی و پرسەباری و ئەم شتانە نییە.

[1] لە ڕێکەوتی ٢٨ی ئاداری ٢٠٢٠دا نووسراوە، لە ٢٣ی ئاداری ٢٠٢١ و ٩ی تشرینی دووەمی ٢٠٢١دا پێداچوونەوەی بۆ کراوە.

پاڤان

پاڤان: پارچەموزیکێکە، گابرێل فۆرێ، کە موزیکدانەرێکی فەڕەنسی بوو، لە ساڵی ١٨٨٧دا دایناوە. موزیکەکە بۆ ئۆرکێسرایە و دەکرێ بەپێی ویست، کۆرسیش تیایدا بەشدار ببێ، ئەم موزیکە یەکەم جار لە ساڵی ١٨٨٨دا لە پاریس نمایشکراوە[1].

پاڤان، یان پاڤانا، یان پاڤین: جۆرە سەمایەکە و بنەچەیەکی ئیتاڵیی هەیە، لە سەدەکانی شانزە و حەڤدەدا باو بووە، بە ناوەکەشیدا، کە هەندێ جار بە پادۆڤانا دەردەکەوێ، وا گریمانە کراوە کە بنەچەکەی لە شاری پادۆڤای ئیتاڵیاوە سەرچاوەیگرتبێ. ڕەزمێکی سادەی دووانینەی هەیە: (دوو چوار یان چوار چوار) و شێوازێکی سەنگین و شکۆمەندانەی هەیە. پاڤان لە ناوەڕاستی سەدەی شانزەدا لە ئیتاڵیا ڕێی بۆ سەرهەڵدانی سەمای پاسامێتزۆ خۆشکردووە. موزیکدانەرە ئینگلیزەکانی وەک ولیەم بێرد و جۆن داوڵاند و جۆن بوڵ و پیتەر فیلیپس نوێگەری و بووژاندنەوەیەکیان بەم سەمایە بەخشی. بە شێوەیەکی باو لەگەڵ سەمای گاڵیارددا دەلکێنرا و لەیەکدانەکەشیان بوو بە بنەچەی سەرهەڵدانی شێوازی سویت. هەندێ لە موزیکدانەرانی سەدەی نۆزدەیەم و بیستەم هەندێ موزیکیان داناوە کە ناوی پاڤانیان لێناوە[2]، بۆ نموونە گابرێل فۆرێ بەرهەمی ژمارە ٥٠ کە جێی باسەکەمانە.

هەروەها پاڤان بۆ کچۆڵەیەکی مردووی مۆریس ڕاڤێل.

ساڵی ٢٠٠٨ کە بۆ یەکەم جار ئەم موزیکەم بیست، زۆرم حەزکرد بە پیانۆ دەستمبکەوێ و بیژەنم، گەڕام و هیچ نۆتەیەکی پیانۆم نەدۆزییەوە، ناچار بە ئەزموونێکی کەمی موزیکەوە خۆم دەستمکرد بە کۆکردنەوەی موزیکی ئۆرکێستراکە بۆ پیانۆیەکی تاکژەن. ئەوکات ئینتەرنێت وەک ئێستا دەوڵەمەند نەبوو، هەر ماوەیەک دوای ئەوەی موزیکەکەم بۆ پیانۆی تاکژەن کۆکردەوە بینیم چەند کەسێکی تریش موزیکەکەیان بۆ پیانۆ کۆکردووەتەوە. نۆتە کۆکراوەکەی خۆمم لە ماڵپەڕی imslp.orgدا بە موڵکی گشتی بڵاوکردەوە، لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠١٢دا سلڤییە ڤیدۆڤیچ، کە پیانۆژەنێکی بەتوانایە، ئەم کۆکردنەوە و ڕێکخستنەوەیەی منی بە شێوەیەکی زۆر دانسقە ژەند و لە کەناڵی خۆی لە یوتیوب بڵاویکردەوە.

ساڵی ٢٠١٨ دیسان بە کارە کۆنەکانمدا گەڕامەوە تا هەموویان ڕێکبخەمەوە و لە پەڕەوازەیی ڕزگاریانبکەم، سەرنجمدا ئەو نۆتە کۆنەی پاڤان کۆمەڵێ کێشەی تێدایە کە دەکرێ چاکبکرێن، بۆیە وامکرد و دیسان چاکمکردەوە و ئەم نۆتەیەشم هەر وەکو ئەوەی پێشوو کردووە بە موڵکی گشتی. دەتوانی لێرە کلیک بکەی گەر ویستت نۆتەکە بە پی دی ئێف ببینی. نۆتە کۆنەکەش لە ماڵپەڕی ناوبراودا دەدۆزیتەوە لە لیستی کارەکانی گابرێل فۆرێدا، یان لێرەدا کلیک بکە.

[1] فەرهەنگی ئۆکسفۆردی موزیک. مایکڵ کینێدی و جۆیس بورن کینێدی. چاپی شەشەم. لاپەڕە ٦٤٠

[2] هەمان سەرچاوەی پێشوو.

هۆنوسیاس: میهرەبانەکان

پێشەکیی میهرەبانەکان[1]

ئەم ئەڵقەیە پێشکەشە بە هەر کەسێک کە ڕۆژێک لە ڕۆژان کردەوەیەکی بچووکی میهرەبانانەی بەرانبەر کەسێکی نەناس نوواندبێ، بە تایبەتی بەرانبەر مناڵێکی پەڕەوازە. ڕەنگە لای تۆ تەنها کردەوەیەکی سادە بووبێ، بەڵام لای ئەو بۆ تاتایە وێنەی میهرەبانی لە یادگەیدا هەڵدەکۆڵرێ. چونکە لەوانەیە ئەو کەسەی بەرانبەرت تا ئەو چرکەیە نەیزانیبێ میهرەبانی بە کردەوە چییە، کە تۆ پیشانیت دا، دەرگای بەهەشتێکی دەروونیی پیشان دەدەی کە هەر لەم سەر زەوییەیە و زۆر نزیکی خۆی بووە، بەڵام لەبەر چەڕەدووکەڵ و تەپوتۆزی هەڵستاوی بن پێی شەڕخوازەکانی دەوروبەر نەیدیوە. بەم شێوەیە لێی بڕوانە: تۆ تەنها پارچەیەک قوڕی دەستکرد بە مناڵێک دەدەی، ئەو دەیکا بە مرۆڤ، بە ئاژەڵ، بە درەخت، بە ماڵ، ئوتومبێل…تد. تۆ میهرەبانیی خۆت پەخش بکە و لێبگەڕێ خۆی کاری خۆی بکا.

میهرەبانی ئەوە نییە کە زۆربەی خەڵک تێیگەیشتووە، پارە بە هەژارێک، یان مناڵێک بدەی. ئەگەر میهرەبانی جۆری هەبێ، ئەوە خراپترین جۆری میهرەبانییە، چونکە هیچ هەژارێک بە پارەی خێر لە هەژاری ڕزگاری نابێ، بەڵکو زیاتر ڕۆ دەچێتە لیتاوی هەژارییەوە. ئەگەر بەرانبەر مناڵێکیش وا بکەی ئەوا وای لێ دەکەی هەر بە پەڕەوازەیی لە ژیاندا بمێنێتەوە. پارەدان بە هەژار چارەیەکی زۆر کاتیی کێشەیەکی بەردەوامە. میهرەبانییەک بنوێنە کاریگەریی قووڵی هەبێ، گۆڕانکاری لە بەرانبەرەکەتدا دروست بکا، کەمێک کاتی خۆت بەو کەسە ببەخشە، بزەیەکی دروستکەر، تەماشایەک، زانیارییەک کە لە مەودای درێژخایەندا ڕزگاری بکا. بشزانە: تەنها هەژار و بێ-مووچە پێویستی بە میهرەبانی نییە، هەموو مرۆڤێک، چەنێک دەوڵەمەند و زەنگینیش بێ، هەر پێویستی بە میهرەبانییە. لە ڕاستیدا بەم شێوەیەیە: زۆربەمان وا دەزانین ئەو کەسە تەنها لەبەر ئەوەی دەسەڵاتێک یان سامانێک یان پیشەیەک یان مووچەیەکی هەیە، ئیتر پێویستی بە میهرەبانی نییە، بۆیە هەمووان بە لایدا تێدەپەڕن و هیچ میهرەبانییەکی لەگەڵدا نانوێنن. بەڵام تۆ نەتزانیبوو، ئەویش بەدەر نییە و تینووی میهرەبانییە. بۆیە، تکایە دووراودوور بڕیار مەدە کێ پێویستی بە میهرەبانی نییە و کێ پێویستی پێی هەیە. تکایە لە پەخشکردنی میهرەبانی بەردەوام بن.

پێشتر ئەم ئەڵقەیە ناوی پیاوە میهرەبانەکەی بەر تەلاری عەتاڕ بوو، بەڵام ئەمڕۆ بڕیارم دا ناوەکەی بگۆڕم بە میهرەبانەکان. چونکە لەم چیرۆکەدا تەنها ئەو پیاوەی بەر تەلاری عەتاڕ میهرەبان نییە، ئەم چیرۆکە سەبارەت بە یەک پاڵەوانی میهرەبانیش نییە، بەڵکو سەبارەت بە خودی چەمکی میهرەبانییە: بزەکەی مامۆستا جەمال شادان، سڵاوەکەی مامۆستا جەمال عەبدول، بزە داڵغاوییەکەی مامۆستا شێرکۆ بێکەس، پۆلیسی هاتوچۆ بەئەمەگەکە و شۆفێری کرۆناکە، ئەو مامۆستایانەی کاتی خۆی بۆ چەند چرکەیەک لێگەراون هۆنوس خۆی بێ و گۆرانی ببێژێ… هەموویان میهرەبانن و هەموو میهرەبانین لە شێوەی جۆراوجۆردا.

میهرەبانەکان[2]

هۆنوسی سێیەم کە هۆنوسە فریشتەکەیە، کەوتە دووان:

من لە بری هۆنوسی ماک، هۆنوسی هۆننووس، بۆ ئێوەی جوان

ڕاست و ڕەوان، بێ پێوەنان، دێمە دووان.

ساڵی دوو هەزار، هۆنوس سیانزە ساڵ بوو، تازە چووبووە پۆلی یەکەمی ناوەندیی قوتابخانەی شۆڕشی کوڕان، ژیانی بە وەرچەرخانێکی مەزندا تێدەپەڕی. ئەم ناسکۆڵەی دایەیە شەش ساڵە لە قوتابخانەی سەرەتایی تێکەڵاوی کوردییە، هەموو ڕۆژێک، لە هەر پێنج وانەکاندا داوای لە مامۆستا جۆراوجۆرەکانی دەکرد ڕێگەی بدەن گۆرانی ببێژێ.

هۆنوس شوومە، زۆر بەدوومە،

با دانیشێ، نامانەوێ، با دانیشێ.

هۆنوس لە هیچ کامێک لە یارییە کوڕانەکاندا باش نەبوو: هەموو ڕەسمڕەسمێنێک قلووچ دەکرا، هەموو هەڵماتێنێک، دوای چینێک گاڵتەپێکران بە دەستە خوارەکەی، مایەپووچ دەکرا، هەموو چاڵچاڵێنێک دەسمینرا، هەموو گەنمگرتیجۆبڕایەک شەقشەقێنی کۆڵانی پێ دەکرا، هەموو دووگۆڵییەک دەبووە هۆی دۆڕانی تیپەکەی. هیچ مناڵێکی کۆڵان لە تیپەکەی خۆیدا هۆنوسی نەدەویست، بە بیانووی ئەوەی گوایە «لە جێمی دووەم»دا هەڵیبستێنن، دایاندەنیشاند.

سێر فێرگوسن[3] ئەوەتا لە بەردەرگای ماڵانا،

«جێمی دووەم» کامەتا لە فەرهەنگی کۆڵانا؟

هەر کەسێ لە کۆڵان یاریی کردبێ، دەزانێ کە یاریی کۆڵان زۆر بە دەگمەن «جێمی دووەم»ی تێدەکەوت، تا تۆپ دەتەقی هەر جێمی یەکەم بوو؛ یان تا دایکی مناڵی خاوەن تۆپەکە کوڕەی بانگ دەکردەوە؛ یان تا بانگی ئێوارە کۆتایی بە یارییەکە دەهێنا؛ یان هەندێ جار تا ماڵێک دەهاتنە دەرەوە و لە بەرانبەر ئەو هەموو هاتوهاوارەی لە کۆڵانەکەدا ناویانەتەوە، چینێک هەمووانیان سەرکۆنە دەکرد، ئەم سەرکۆنەیەش لە گەورەکانەوە بۆ بچووکەکان دەستی پێ دەکرد.

هۆنوسمان ناوێ، یاری نازانێ، قاچ تاکەوتاکە،

کەری گێژووێژ لە تیپدا هەر بۆ دەرکردن چاکە؛

لە ناوچەوانت نووسراوە دۆڕان،

بچۆ ژوورەوە، مەیەرە کۆڵان.

ئەم هاوسەرگیرییەی هۆنوس و دۆڕان وای کردبوو لە هیچ کۆمەڵێکدا بەخێرهاتن-لێکراو نەبێ، بۆیە ناچار زۆرتر تێکەڵاوی کچەکان دەبوو، ئەوان کەمتر سەرزەنشتی یارینەزانەکانیان دەکرد و زۆرتر چێژیان لە خودی کاتبەسەربردنەکە دەبینی، نەک ئامانجپێکانەکە. بۆیە هۆنوس لە کۆڵانیش و لە قوتابخانە سەرەتاییەکەی، زۆربەی هاوڕێکانی کچ بوون، لە هەموو یارییە بێ-سەرزەنشتکردنە کچانەکاندا باش بوو: خەتخەتێن، هێلاهۆپ، مامۆستایێنە، ماڵەباجێنە…تد.

هۆنوسی هۆننووس، دڵی کچانە،

لەگەڵ پیاو و ژن نەرم و نیانە.

هۆنوسی دڵی کچان، لەبەرئەوەی مناڵێکی بێوەی بوو، بوێر و جیاوازیش بوو، مامۆستاکان خۆشیاندەویست و دڵیان نەدەشکاند، لە پۆلاندا هەڵدەستا و لە بەردەم هەموواندا گۆرانیی دەبێژا. بەڵام هۆنوسی ئالوودەی گۆرانی، هۆنوسی گۆرانیۆس، لە سووچێکی حەوشەکەی ماڵی خۆیاندا ئەوەندەی گۆرانی بێژابوو کە مناڵانی گەڕەک و برایەکی بە تایبەتی، کە وەک هەمیشە، هەرمانی برای بوو کە بە هەموو شتێکی هۆنوس پەست دەبوو، تەواو لە گۆرانییە نەبڕاوەکانی وەڕس ببوون. زووزوو دەنگێکی بێڕەنگی هەرمان هاوارێکی دەکرد: «دە بەسە مێشکمان چوو».

ئێستا چووەتە قوتابخانەی ناوەندی، قوتابخانەی شۆڕشی کوڕان. دوای شەش ساڵ خوێندنی کوردی، خێزانەکەی لە ترسی ئەوەی کە سبەینێ فێری عەرەبی نابێ و لە زانکۆش خوێندن بە کوردی نییە و ناتوانێ کارێک بدۆزێتەوە، ناردبوویانە بەشە عەرەبییەکەی قوتابخانەی شۆڕش.

هۆنوسی عەرەب، لە قوتابخانە خەو دەیباتەوە،

«زارَ»ی عەرەبی و (زارا) خانی کورد جیا ناکاتەوە!

وەک بڵێی کۆچکردن لە قوتابخانەی سەرەتایی تێکەڵاوەوە بۆ قوتابخانەی ناوەندیی کوڕان وەرچەرخانێکی ئەوەندە کەمبەهایە، ئێستا هۆنوس دەبێ لەگەڵ زمانی عەرەبیشدا هەڵبکا، کە هیچ شتێکی وای لێی نەدەزانی. مامۆستای مێژوو و جوگرافییەکەیان یەک مامۆستا بوو، کە دەهاتە پۆلەوە و بە عەرەبی دەستی پێ دەکرد، ئەگەر نەخشەی بکێشایە، ئەوا هۆنوس دەیزانی کە وانەی جوگرافیایە، ئەگەر تا کۆتایی وانەکە نەخشەی نەکێشایە، هۆنوس بۆی دەردەکەوت کە لەوانەیە وانەی مێژوو بووبێ، لەوانەیە!

«میللەتی کورد و عەرەب هەردویەکە تەفرەقە بوون

لە جەفا و میحەنی موڵکی سەبا و یەمەنی[4]»

لە قوتابخانەی ناوەندی، سەردەمی گۆرانیبێژان و ھاوڕێی کچ و جانتای پەڕتووک و خۆقۆزکردن نەما، ئێستا کراسێکی سپی و پانتۆڵێکی ڕەش دەپۆشی و پەڕتووکەکان بە باران و ھەتاو دەخەیتە ژێر دەستتەوە. زۆربەیان خۆیان گەورەتر لە خۆیان پیشان دەدەن. دوێنێ گوێم لێبوو ئەو کوڕە دەنگی خۆی بۆڵاندبوو و بۆڵبۆڵ دەیگرماند، بۆ ئەوەی وا پیشان بدا کە دەنگی گڕ بووە. من دەنگم گڕ نەبووە، لە چاویاندا بەبەم. ئەو ڕۆژە مامۆستا کاوە دەستی لە لووتی من و ئەو کوڕەی ترەوە دا وتی: «ئادەی بزانم؟» دۆشاومژەی خستە سەر تۆپی دامێنی لووتمان و بازنەییانە پەنجەی بادا. ئەوە بە دوای چیدا دەگەڕا؟ دوایی بەو کوڕەی تری وت: «تەواو، باڵق بووی!» بەڵام ڕوویەکی کردە من و وتی: «بەڵام تۆ جارێ ماوتە!» ماومە بۆ چی؟ باڵقبوون چییە؟ دەنگگڕبوون؟ تۆ بڵێی هیی ئەوە بێ باوکم نییە؟ من وەکو ئەو کوڕەی بەشە کوردییەکە ڕیش و سمێڵم ناتاشم، تۆ بڵێی ئەو باڵق بووبێ؟ من جارێ ماومە. گەورەبوون چۆنە؟ پەڕتووکەکانم باران لێیان دەدا. من حەزم لە جانتایە، باشە ئەمانە بۆچی حەزیان لە جانتا نییە؟ دەڵێن جانتا هیی کچانە. جانتا باشە، من حەزم لە جانتایە. وس بە. خۆت لە کاروانەکە دامەبڕێنە، ڕۆژ نییە پێت نەڵێن «ھێلکەی قازی نەک مراوی»، نەکەی جیاواز بی.

«لە پێ کەوتووم و نەفسم بۆ ھەوا دەشنێ وەکو منداڵ

لە بەر پیری سەرم خۆی ناگرێت و تازە پێ دەگرم[5]»

هۆنوس لە پێ نەکەوتووە، بەڵام نەفسی بۆ یارییە کچانەکان دەشنێ. بۆ هاوڕێ کچەکانم. باڵق. بیریان دەکەم. عەیبە.

تەمەن و بەختی، سیانزە نووسراوە،

هۆنوس گەورەیە، بۆ ئیش نێرراوە.

بێوەژنەکەی دایکی هۆنوس، کە دایکی هەشت مناڵی زیندوو و دووانی مردوو بوو، کابانێکی سەرقاڵ بوو، لە پێش لەدایکبوونی هۆنوسەوە مێردەکەی مردبوو. واتە، هۆنوس هەرگیز باوکی نەدیوە و نازانێ باوک و باوکێتی چییە، بەڵام با نێوانی خۆمان بێ، وا بزانم هەر لەبەر ئەمەیە کە من و حەمەهۆنوسی دووەم زۆربەی کات لەگەڵیداین، ئەوەندەی بۆمان کرابێ شوێنی باوکیمان بۆی گرتووەتەوە، بە تایبەتی هۆنوسی دووەم کە بەردەوام تووڕەیە و ئامۆژگاریمان دەکا! بێینەوە سەر باسی بودیکا خانی دایکی هۆنوس[6]، ئەم ژنە هەر ئەوەندە فریا دەکەوت جلی ئەم هەموو مناڵە بشوا و خواردنیان بۆ ئامادە بکا. تا ئەوەندەی خۆی ئەرکەکانی بە جێ بگەیاندایە کارزان و سەلار بوو، بەڵام کە سەرپەرشتیی یەکێکی تری دەکرد کارێک بکا، لە ئەرک-پێسپاردندا زۆر بێبەهرە بوو، زۆر جار بۆ پەرداخێک ئاو سێ مناڵی دەنارد. ڕۆژێک بۆ ئەرکێک، کە منیش و هۆنوس خۆیشی بیرمان نایە چی بوو، چونکە ئێمە زیاتر هەستمان بیر دێتەوە وەک لە چییەتی شتەکان، هۆنوسی بەرەو گەڕەکی ڕزگاری نارد و دە دیناری پێی دا: دوو دیناری بۆ پاس، سێ دیناری بۆ خۆی، پێنج دیناریش بۆ تێچووی ئەرکە پێسپێرراوەکە. پاش چوار بارە و پێنج بارە کردنەوەی دایکی، هۆنوس کەوتەڕێ: دوو دینار پاس، سێ دینار خۆم، پێنج دینار کار.

«لە دەریاوە قەتاری هەوری بارشت کەوتە دووی پێشەنگ،

بەسەر سنگی چیادا چۆکی داداوە، کش و بێدەنگ…[7]»

بۆ ئەرکی دایکی، هۆنوس کەوتە ڕێ،

خوا بکا پلانی دایکی نەگۆڕێ.

ھۆنوسی ناباڵق دەرگای حەوشەی کردەوە و لەسەر سێ قادرمەکەی بەردەرگا، لەژێر سێبەری دارتووەکەدا ڕاوەستا. سەرە بەفرینەکەی جەمال شادان لە دەرگا تابووتییەکەی دواوەی مزگەوتی حاجی جەمالەوە هاتە دەرەوە. پیاوە ڕووخۆشەکە. تیشکدانەوەی چاویلکەکەی شادان ڕووی کردە هۆنوس و بە بزەیەکی هەنگوینییەوە سڵاوێکی گەرمی بۆی کرد. ئەم پیاوە هەمیشە بزە دەکا، هەمیشەش سڵاو دەکا. دەمناسێ؟ هۆنوس بە شەرمێکی مناڵانە و بزەیەکی ڕێز و پێزانینەوە بە دوو جاری خێرا دەستی بەرز کردەوە و وەڵامی سڵاوەکەی دایەوە. شادان بەرەو یەکێتیی ژنانی کوردستان لە سەری ڕۆژئاوای کۆڵانەکە و هۆنوسیش بەرەو سەری ڕۆژهەڵات کەوتنە ڕێ. ھەر ئەوەندەی هۆنوس لە سەرسووچی کۆڵانەکەیان چووە ئەودیو دیوارە بەردەنەقاڕییەکەی نوێژگەکەی مزگەوتی حاجی جەمالەوە و چاوی دایکیی لەسەر نەما، یەکودوو پلانەکەی دایکی لە مێشکی خۆیدا گۆڕی، بەم شێوەیە: پێنج دینار بۆ تەکسی، پێنجەکەی تریش بۆ ئەرکەکە، بە پێ هاتنەوە بۆ ماڵەوە.

هۆکاری بە پێ هاتنەوەشی ئەوە بوو کە بەشکو تۆزێ دەرفەتی بۆ بڕەخسێ و دوور لە سەرزەنشتی «بەسە مێشکمان چوو» بە دەم ڕێوە کەمێک گۆرانی ببێژێ. لەسەر سووچی بەرزەڕێکەی مزگەوتی حاجی جەمالەوە چووە سەر شەقامی سالم و بەرەو ڕۆژهەڵات کەمێک هەنگاوی نا تا دڵنیا بکاتەوە لەوەی چاوی دایکی لەسەر نییە. لە سەرسووچەکەی شەقامی عەلی ناجی، لەبەردەم ماڵی شێخ ڕەئوفی کوڕی شێخ مەحمودی نەمر، کە نووسینگەی دەریا بۆ تەلەفۆن و فاکسی جیهانیی تێدا بوو، بە دزییەوە کەمێک چاوەڕێی تەکسییەکی کرد. مارسیدسەکەی شێرکۆ بێکەس لە سەهۆڵەکەوە هات و لە بەردەم هۆنوسدا هێمای پێچکردنەوەی بە دەستی ڕاستدا داگیرساند و خاوی کردەوە تا بە کۆڵانە بەرزەڕێکەدا سەربکەوێ. مامۆستا شێرکۆ خۆی لە دواوە دانیشتبوو، بە چواردەوری خۆیدا لە پەنجەرەکەیەوە بە داڵغەیەکی قووڵەوە تەماشای هەموو شاری دەکرد وەک بڵێی بۆ شتێکی زۆر بەنرخ دەگەڕا. بۆ کەمێک نیگای کەوتە سەر هۆنوس، پاش وردبوونەوەیەکی کورت، نیوبزەی بۆی کرد و دیسان کەوتەوە سۆراخی نقێم و مرواریی هۆنراوەکانی مێشکی خۆی. لادایەکی تەکسی هات، هۆنوس دەستی لێی ڕاگرت و شوێنی مەبەستی پێی وت، بەو شێوەیەی پێشبینیی کردبوو، بە پێنج دینار ڕێککەوتن. سەرکەوت، دەرگاکەی دوای خۆی داخست و قیت لەسەر قەنەفەی سەرنشین دانیشت. یەکسەر پارەکەی بدەمێ؟ پاس وایە، پێشەکی دەیدەی، تەکسی پێچەوانەی پاسە، کەواتە دەبێ پێچەوانە بێ.

«شۆفێر ماشێنت ئۆدرپۆستە،

پووڵم داوە لێبخوڕە مەوەستە،

زوو بگەرە ئا ئەو چاومەستە،

چاوباز و ئەبرۆ پەیوەستە،

بمکوژێ حەقی بەدەستە،

یەڵڵە شۆفێر، یەڵڵە، دە بگە یارم، یەڵڵە[8]»

شۆفێر ماشێنت نە لاندڕۆڤێرە، نە ئۆدرپۆستە، نە شۆڤەرلێتە، نە هۆنوسیش بە داخەوە دەچێتە لای چاومەست و ئەبرۆ پەیوەست، بەڵام تکایە لێبخوڕە و بیگەیەنە شوێنی مەبەست.

لادا بە شەقامی چۆڵی سالمدا بەرەو خۆرئاوا کەوتە ڕێ، لەوبەرەوە شۆفێری هارتۆپەکەی مامۆستا جەمال عەبدول دەهاتەوە و لە فیلکەی ئیڤڵە هەڵگەڕاوەکەی بەردەم ماڵی پارێزگاردا بە دێوری وەستا تا لاداکە و کۆستەرێک و لە پشتیشیانەوە بەڕازیلییەک تێبپەڕن، مامۆستا جەمالیشی لەگەڵدا بوو. خوایە نەمبینێ. نەکا دوایی دایکم بیبیستێتەوە کە پارەکەم داوە بە تەکسی. مناڵێکی وەکو من چییە سواری تەکسی ببێ؟ تۆ بڵێی نەپرسن؟

لادا تێپەڕی و مامۆستا جەمال سڵاوی نەکرد. تەواو، مادەم سڵاوی نەکرد کەواتە نەیدیوم. ئەو هەمیشە سڵاوم لێ دەکا. تۆ بڵێی بمناسێ؟ تەکسیگێڕەکە هەر ئەوەندەی لە فیلکەکە لایدا، نیگایەکی گومانی گرتە هۆنوس کە قیتوقنج دانیشتبوو. یەکسەر پرسی: «کوا؟ پارەت پێیە؟» هۆنوس، بە ڕێزێکی مناڵانەوە لە گەورەی خۆی، یەکسەر دە دینارە چوارقەدەکەی ناو مشتی ناو گیرفانی ڕاستی پانتۆڵەکەی دەرهێنا و بە تەکسیگێڕەکەی دا، ئەویش لێی وەرگرت و دیسانەوە نیگایەکی گوماناویی تری تێی گرت و کەمێک شێوە و قەد و باڵای پشکنی. هۆنوسی بەئاگا لەم نیگایەی تەکسیگێڕەکە، نە ملی، نە چاوی بە هیچ شێوەیەک بۆی لانەدایەوە، قیتوقنج لە جامی پێشەوەی ئوتومبێلەکەوە، کە چەندین هێڵەدرزی درێژبووەوە و سێ تۆڕی مەزنی جاڵجاڵۆکە درزی تێدا بوو، تەماشای لە دیمەنی دەرەوە چەقاند. تەکسیگێڕەکە دەستی کرد بە گیرفانی ناوەوەی سەر دڵی، پێنج دینارییەکی دەرهێنا و دایە دەستی. هۆنوس وەریگرتەوە و چیتر ترسی مامەڵەکەی لە دڵدا نەما کە نەکا تەکسیگێڕەکە هەڵیبخڵەتێنێ و پارەکەی لێ بسەنێ و نەیبا، چینێکیشی تێهەڵبدا و دواتریش لە ماڵەوە تێر سەرزەنشت بکرێ. ئیتر تەواوی قورسایی خۆی و دوودڵییەکانی لەسەر شانی ڕاستی خۆی بە دەرگاکەدا هەڵپەسارد و کەوتە قووڵایی خەیاڵەوە.

تەکسی بێ قسە و بێ نقە ڕۆیشت، مزگەوتی حاجی حەسەنی لۆکەی تێپەڕاند، هەر ئەوەندەی یەک و دوو، چووە ترافیکەکەی بەر تراییەکە، کە دەبوو لەوێوە پێچ بکاتەوە. لە دوورەوە گڵۆپی سەوزی ترافیکلایتەکە بانگی دەکردن، لە بەختی تەکسیگێڕ و لە بەدبەختیی هۆنوس، ترافیک زەرد بوو، تەکسیگێڕەکە بۆ ئەوەی فریا بکەوێ بڕوا، خێرای کرد و وەک دواهەمین ئوتومبێلی سایدەکە، یەکسەر لەبەردەم ترافیکەکە دێوری کردەوە. لە دوای لاداکە پۆلیسی هاتوچۆکە بە فیکەیەک و باڵێکی هەڵبڕراوی ئەو سایدەی ئەوانی وەستاند، لەوەدا بوو سایدی بەرانبەر ڕێ بدا، لە خەستەی دێورەکەدا بە لای چەپدا، کە قورسایی ئوتومبێلەکە بەسەر لای ڕاستدا شکایەوە، دەرگای لادا لە خۆوە کرایەوە و هۆنوسی خۆهەڵپەسێریش لە ناوەڕاستی مەیدانەکەدا بەسەر ئانیشکیدا لە لاداکەوە: یەکەم جار بە گازەرەی پشتدا کەوتە خوارەوە، پاشان دوو سێ تەقلەی لێدایە سەر جادە قیرەکە. بۆ چەند چرکەیەک دەرگای سەرنشینی لاداکە جۆلانێیەکی کرد. پۆلیسی هاتوچۆ ئاگادارەکە خێرا بە چەند فیکەیەکی ئاماژەپێدەر، هەموو ئوتومبێلەکانی سایدەکانی تری ڕاگرت و بەپەلە بە دەم هۆنوسەوە هات. تەکسیگێڕەکە بە شڵەژان و شپرزەییەکی ناکاوەوە، هەر بە دەرگا کراوەیی، بێ هۆکارێکی دیاریکراو، هۆڕنێکی لێدا. لە ناوەڕاستی سایدی پێچەوانەدا ڕایگرت و لە پەنجەرەکەیەوە سەری دەرهێنا و دەستی کرد بە سەرکۆنە و وتی: «ئەوە تۆ بەشەری لە خۆتەوە دەرگا دەکەیتەوە؟» هۆنوس هەناسەی وەستابوو. ئایا هەناسە دەدەم؟ لەوە ناچێ، وا بزانم چیتر هەناسە نادەم. تەواو. تۆ بڵێی ئەگەر بمرم لێم تووڕە نەبن؟ با، وا بزانم تووڕە دەبن، دەڵێن: «بۆ مردی»؟

پۆلیسی هاتوچۆکە دوو جار کێشای بە پشتیدا، سێ جاریش بەسەر سنگیدا. لەم کاتەدا لە سایدی بەرانبەرەوە شۆفێرێکی کرۆنای هەشتا لە ئوتومبێلەکەی ترافیکە وەستێنراوەکەیەوە دابەزی و بەپەلە هات. پۆلیسی هاتوچۆکە سەرنجی هەناسەنەدانی هۆنوسی دا و بیرۆکەی ئەوە تۆقاندی کە لەوانەیە ئەم دیمەنی لەباوەشگرتنی تەرمی نەوجەوانە ببێتە گرنگترین هەواڵی ڕۆژەکەی و بۆ تاتایە چاوە ڕەشە تەواو-کراوەکانی هۆنوسی مردووی باوەشی خۆی لە بەرچاوی یادگەیدا کاڵ نەبێتەوە. تەواو، هەناسە نەما. شششششششششششش. هۆنوس لە دواهەمین چرکەکانی ژیانیدا بوو، پۆلیسی هاتوچۆکە چەند جارێکی تر لە باوەشیدا ڕایوەشاند و بە دەستێکی کێشای بە سنگیدا. شۆفێری کرۆناکە گەیشت و یەکسەر تێگەیشت کە هۆنوس هەناسەی لێ بڕاوە، بە هەڵەداوان چەند زللەیەکی خێرای لە هۆنوس دا، بە پۆلیسی هاتوچۆکەی وت: «پاڵیخە… پاڵیخە» پۆلیسی هاتوچۆکە وای کرد و شۆفێری کرۆناکەش دەستی خستە ژێر ملی هۆنوس و چەند جارێک بە خێرایی سەر و نیوەی سەرەوەی قەدی هۆنوسی هەڵبڕی و نوشتاندییەوە و پاڵیخستەوە، پۆلیسی هاتوچۆکەش یەک دوو جار کێشای بەسەر سنگی هۆنوسدا. دواجار هۆنوس هەناسەیەکی قووڵی پەلەی هەڵمژی و خێرا کەوتەوە هەناسەدان: هئهئهئهئهئهئهئهئهئهئهئهئ. شۆفێری کرۆناکە و پۆلیسی هاتوچۆکە ئاهێکی ئۆخەیان پێدا هاتەوە و بە هەردووکیان هۆنوسیان بۆ سەر شۆستەکە بردەوە. تەکسیگێڕەکە دەنگبەرزتر نەڕاندی: «کەری؟ بۆ دەرگا دەکەیتەوە؟ چۆن دەبێ دەرگا بکەیتەوە؟» پۆلیسی هاتوچۆکە بە نەرمی پرسی: «بۆ دەرگاکەت کردەوە؟» هۆنوس بە هەناسەبڕکێوە وتی: «هئهئهئهئهئهئ، دەرگام نەکردەوە، هئهئ، خۆی کرایەوە. پاڵم پیایدا دابووەوە». پۆلیسی هاتوچۆکە بە شۆفێری تەکسییە دانەبەزیوەکەی وت: «نەیکردووەتەوە، دەرگاکەت خۆی کراوەتەوە. بزانە قفڵ…» تەکسیگێڕەکە یەکسەر خۆی تووڕە کرد و نەڕاندی: «درۆ دەکا، دەرگای من عەیبی نییە. ئەو خوێڕییە دەیەوێ خۆیم بەسەردا ساغ بکاتەوە. من ئەمانە چاک دەناسم چین! خوێڕی». بە تووڕەییەوە دابەزی و بە دەوری ئوتومبێلەکەیدا ڕۆیشتە بەردەم دەرگا کراوەکەی سەرنشین و دوای پێنج شەش کۆشش، دایخست، بە پرتەوبۆڵەوە سواربووەوە و تفێکی لە پەنجەرەکەیەوە ڕۆ کرد و دەستی کردەوە بە لێخوڕین. هەمووان بۆ چەند چرکەیەک تەماشای لایتە خێلەکانی پشتی لاداکەیان کرد و لە هەڵوێستی تەکسیگێڕەکە سەریان سووڕ ما. وردەوردە وێنەی تەکسییەکە لە بەرچاوی بینەرەکانیدا بچووک دەبووەوە. لەناکاو دەرگای سەرنشینەکەی دیسان کرایەوە، بەڵام شۆفێرەکەی هەر پێی لێنا و ڕۆیشت، لە پێلێنانەکەدا دەرگای سەرنشینەکەی دیسان داخرایەوە. پۆلیسی هاتوچۆکە لەبەرخۆیەوە وتی: «ئەوە خۆ… ڕاستی کرد… دەرگاکەی ئەوەتا…» شۆفێری کرۆناکەش کە ئەبڵەق بە دیار وێنە دوورکەوتووەکەی لاداکەوە وەستابوو، لەبەرخۆیەوە وتی: «هەی لەو… دەرگاکەی… ژمارەکەی بگرە…» پۆلیسی هاتوچۆکە دەستی بە گیرفانیدا کرد و وتی: «پاکەتە جگەرەکەم… قەڵەمەکەم پێیە…» شۆفێری کرۆناکە بەپەلە وتی: «بیگرە، ژمارەکەی، من نایبینم… بۆم ناخوێنرێتەوە» پۆلیسی هاتوچۆکە پرسی: «تۆ پاکەتی جگەرەت پێیە؟» شۆفێری کرۆناکە وەڵامی دایەوە و وتی: «نا، من جگەرە ناکێشم. جگەرەت بۆ چییە؟» پۆلیسی هاتوچۆکە وەڵامی دایەوە و وتی: «جگەرەم ناوێ، سیمەکەیم دەوێ ژمارەکەی لەسەر بنووسم» شۆفێری کرۆناکە وتی: «ناوەڵا…» هەردووکیان تەماشایەکی پرسیارئامێزیان گرتە هۆنوسی دەست مێروولەکردووی زریکەکردووی تازە-ژیاوە، بەڵام هەردووکیان پرسیارەکانیان گەڕاندەوە و نەیانکرد. دوای چەند چرکەیەکی نائومێدی پۆلیسی هاتوچۆکە تەماشا دووربینەکەی بە سەرلەقانێک کۆتایی پێ هێنا و لەبەرخۆیەوە وتی: «خوا بۆت بنێرێ!» شۆفێری کرۆناکەش دوای هەناسەدانەوەیەکی ساردی نائومێدی وتی: «ئامین!»

لە دوورەوە دوو کۆستەر و مازدایەک و بەڕازیلییەک و داتسۆنێک و لادایەک دەستیان کرد بە هۆڕن-لێدان بۆ پۆلیسی هاتوچۆکە تا ڕێگەیان بدا. شۆفێری کرۆناکە دەستێکی هاوسۆزی بە سەری هۆنوسدا هێنا و گەڕایەوە بۆ ئوتومبێلە دەرگا-کراوەکەی. پۆلیسی هاتوچۆکەش بە ئەمەگەوە کەوتەوە ڕاپەڕاندنی ئەرکەکانی خۆی و سایدەکانی ڕێ دا. کرۆناکە دواهەمین ئوتومبێل فریا کەوت بڕوا. هەمووان کە بە لای هۆنوسدا تێدەپەڕین خاویان دەکردەوە و تەماشایەکیان دەکرد.

هۆنوس هەڵستایەوە سەر پێ. دەتوانم هەڵبستم. بەرەو خۆرهەڵات و ڕوو لە شاخی گۆیژە بە شەلەشەل و قۆڵی ڕاست لە ئامێزی قۆڵی چەپیدا لۆژاندی. چەند کەسێک کە لە دوورەوە بۆنکەری ڕووداوەکە بوون، تەماشای پرسیارئامێزیان دەگرتە هۆنوس، بەڵام کەس هیچی لێی نەپرسی. تا هۆنوس دوورتر دەکەوتەوە، تەماشای پرسیاراویی خەڵکیش کاڵتر دەبوونەوە.

بە ئانیشکی بریندار و شەقشەق لەرزیوەوە، چاوبەفرمێسک، دەرکراو لە تەکسیی لادا، ڕۆیشت تا گەیشتە بەردەم تەلاری عەتاڕ. هۆنوسی هۆننووس هۆنهۆن دەگریا و نەشیدەویست خۆی دەربخا، بەڵام زریکەی ئازارەکەی ئانیشکی ئەوەندە بەسوێ بوو کە فرمێسکی لەناو چاویدا بۆ دەستەمۆ نەدەکرا، وردەوردەش هەنگاوەکانی قورستر دەبوون. لە بەردەم سەرتاشخانەی کوردستانی نوێدا پیاوێکی بینی، پیاوەکەش ئەوی دی، هێزێکی موگناتیسیی شارراوە سۆزی هەردووکیانی لە یەک ئاڵاند، پیاوەکە میهرەبانانە بەرەو ڕووی هات و دەستی کردە ملی و دڵی دایەوە، پرسی: «کوڕم چی بووە؟» هۆنوس لە بەردەم قاپیی پیاوێکی بەسۆز، کە بە تۆنێکی بەسۆزەوە نەقیزەی پرسیاری بەسۆزی ئاژنییە هەستە تێکەڵاوەکانییەوە، یەکسەر لە پرمەی گریانی دا و سکاڵائاسا چیرۆکەکەی بۆی گێڕایەوە. پیاوە میهرەبانەکە بە پەستییەکی میهرەبانانەوە تچکێکی پەژارەی لە دەمییەوە دەربڕی و باوەشێکی کرد بە هۆنوسدا و وتی: «تچکم، کوڕم، قەیناکە گوێی مەدەرێ». پاش کەمێک، بە پانتایی هەردوو پەنجەگەورەکانی فرمێسکەکانی سەر گۆنای هۆنوسی سڕی. هۆنوسیش هەنسکی گەورەی پاش ڕیزێک هەنسکی بچووکی دەردەبڕی. بۆ چەند چرکەیەک، کە دەتوانم بڵێم خولەک زیاتریش، کاتەکە هەر وا ڕۆیشت. پیاوە میهرەبانەکە دواتر وتی: «کوڕم ژیربەرەوە. قەیناکە».

«تۆ وەکو چیای ئاگری

لە بەر تەوژم و با و تۆفان

سەخت و ڕەق و پێداگری

لە ئاست ئەم داخ و دەردانە

بەهیممەت و خۆڕاگری[9]»

دوای چەند هۆنراوە هەنسکێکی هۆنوسی تازە هەرزەکار، پیاوە میهرەبانەکە میهرەبانانە وتی: «کوڕم تۆ پیاوی، نابێ بگریت!»

تۆ پیاوی، نابێ بیری کچ بکەی؛ نابێ کەس بزانێ کە بیری کچەکانی هاوڕێت دەکەی؛ نابێ کەس بزانێ لە ناخدا چەند هەست بە تەنیایی و پەڕەوازەیی دەکەی؛ نابێ کەس بزانێ وەک ئەوان نیت. تۆ پیاوی، دەبێ وا پیشان بدەی وەک هەموویان وای.

پیاوە میهرەبانەکە دەست لە ملی هۆنوسدا، بەرەو تەنیشت دوکانە مەڕمەڕە پرتەقاڵییە گران-دیارەکەی بەیار پێشڕەویی کرد، لەوێدا لەسەر قادرمەیەک هۆنوسی دانیشاند و خۆیشی لە تەنیشتییەوە دانیشت و دەستی کردە ملی. پێی وت: «مەگری سەرخڕ گیان، تۆ سەیری ئەم قژە خاوە جوانە، خۆزگە کوڕەکەشم وەک تۆ قژی خاو و جوان بووایە. کوڕەکەم قژی لوولە، ئەوە ئێستا لە سەرتاشخانەکەیە، سەری بۆ دەتاشن» ئینجا هارتر دەبێ. «کوڕی من بوویتایە قەت نەمدەبردی بۆ لای دەلاک. تۆ وەک مناڵانی تر کە قژت بۆ دەتاشن هار دەبی؟» هۆنوس بە بزەیەکی تێکەڵ بە دوودڵی و شەرمەوە وتی: «منیش حەز دەکەم قژم درێژ بێ»، پیاوەکە پێی وت: «ئێ مەیتاشە، بە باوکت بڵێ با نەتبا بۆ لای دەلاک»، هۆنوس پێی وت: «باوکم نییە»، پیاوەکە بێدەنگ بوو و بۆ چەند چرکەیەک هیچی تری نەوت و نەپرسی، پاشان هەڵستا و بۆ بەر دوکانی وشکەفرۆشییە بچکۆلەکەی تەنیشت دوکانە مەڕمەڕەکەی بەیار ڕۆیشت، بە هۆنوسی وت: «شتێکت بۆ دەکڕم. حەزت لە چییە؟» هۆنوس خێرا ویستەکانی خۆی قووت دایەوە و وتی: «سوپاس، هیچ!» پیاوەکە وتی: «نابێ! نەستەلەیەکت بۆ دەکڕم»، هۆنوس شەرمنانە و هێورانە وەڵامی دایەوە: «نا، سوپاس»، پیاوەکە دیسان پێداگریی کرد و وتی: «نا، شتێکت هەر بۆ دەکڕم. ساردییەکت بۆ دەکڕم»، هۆنوس وردەوردە وەڵامەکانی خۆڕانەگرتووانەتر دەبوو، وتی: «نا، سوپاس»، پیاوەکە پرسی: «ساردی یان نەستەلە؟ کامیان؟ دەبێ یەکێکیان هەڵبژێری»، هۆنوس وردەوردە پەکی دەکەوت و وتی: «نا، سوپاس، بەخوا». پیاوەکە بە بزەیەکەوە وتی: «دە خێرا پێم بڵێ، با کوڕەکەم نەیەت و پێی بزانێ، دوایی ناهێڵێ. ساردی یان نەستەلە؟» هۆنوسی بەردەم دوو بەرداشی یەک لە یەک شیرینتر، پاش بیرکردنەوەیەکی خێرا، بە دەنگێکی زۆر نزمی شەرمنانەوە وتی: «…اردی». پیاوەکە پرسی: «چی؟ ساردی؟» هۆنوس وتی: «بەڵێ».

پیاوە میهرەبانەکە چوو ساردییەکی هەڵپچڕاوی لە دوکانەکەوە بۆی هێنا و دای بە هۆنوس.

هۆنوس بە ساردی لە ساردیی سارد قومی دا. دایکم بمبینێ تووڕە دەبێ. نابێ کەس شتم بۆ بکڕێ. چۆن ڕازی بووم؟ بزانە سەری شووشەکە نەقرنجاوە؟ دەڵێن ئەگەر قرنجابێ نابێ بیخۆیتەوە. نا نەقرنجاوە. میهرەبانییەکەی لە هیی کاک ژیلوانی دراوسێمان دەچێ. خێرا بیخۆرەوە. نا، خێرا نا، دوایی دەڵێن بۆ ساردی گریاوە. خاو بیخۆرەوە.

هۆنوس چەند کورتەقومێکی تری لە پیپسیکۆلاکە دا.

کات بۆ ناڕوا؟ پیاوەکە چاوەڕێم دەکا تەواو ببم. چی بکەم؟ خێرا قومی لێ بدە. تۆ بڵێی بیر لە چی بکاتەوە؟

یەک دوو قومی خێرای لێ دا.

قوڕگم بەستی. ئای. وا خۆت پیشان مەدە کە ئەوەندە ناسکی، ئەو کوڕەی کۆڵانی پشتەوەم دی پیپسییەکی هەڵپچڕی و بێ دەملێبەردان هەمووی خواردەوە. ئەو هەر خۆی لەشی تۆکمە و بەهێزە، من وا نیم، هەموو گیانم ئێسقانە. من بەهێز نیم. وا بزانم ئەگەر باوکت هەبێ بەهێز دەبی، وایە؟ زۆربەی مناڵان کە دەبینم یەکسەر دەزانم باوکیان هەیە یان نا، یان شەڕانین و دەیانەوێ لێت بدەن، یان زۆر بەڕەوشت دیارن، زۆربەیان بیر لەو قسەیە دەکەنەوە کە دەیڵێن، بەڕێزتر قسە دەکەن. لە ترسدایە؟ هەموو کاتێکیش نایەنە دەرەوە.

پیاوە میهرەبانەکە لای سەرتاشخانەکەوە لە لایەن ژنەکەیەوە بانگ کرا، بەرەو ئەو جووڵا[10]، گەڕایەوە، دەستێکی کردەوە ملی هۆنوس و وتی: «من دەڕۆم، دەبێ بڕۆم. ئەوە ژنەکەم و کچەکەم و کوڕەکەمن. دیارە کوڕەکەم تەواو بووە. دەبێ بڕۆم. کەس پێی وتووی لە ژاپۆنی دەچی؟» هۆنوس بزەیەکی کرد و بە شەرمەوە پێی وت: «هەموو کەس» جۆگەلە داچۆڕاوەکەی فرمێسکەکەی بە ڕوومەتییەوە دیار بوو. پیاوەکە وتی: «فرمێسکەکانت بسڕە با کچەکەم بە گریانەوە نەتبینێ. کە ساردییەکەشت تەواو کرد، هەر شووشەکەی بخەرەوە ناو ئەو سنووقە. پارەکەیم داوەتێ. مەگری بەقوربان، تۆ پیاوی».

تۆ پیاوی، بۆ کچ مەگری. زۆر ناقۆڵایە بە تەنیا لە شوێنێکی دوور لە ماڵی خۆتان دابنیشی و پیپسیکۆلا بخۆیتەوە. سوپاسی بکە.

زۆر سوپاس.

بۆ پیپسیکۆلاکەش.

بۆ پیپسیکۆلاکەش.

پیاوە میهرەبانەکە میهرەبانانە بە بزەیەکی شیرینەوە وەڵامی دایەوە: «سوپاسی ناوێ بەقوربان. دەی تەوقەکەمان». دەستی بۆ تەوقە هێنا. دەستی ڕاست. بریندارە. قەیناکە. هۆنوس دەستە بریندارەکەی بە ڕاڕایی بۆ پیاوەکە درێژ کرد و ئەویش کە دەیزانی ئەو قۆڵەی ئازاری هەیە، بە نەرمونیانی تەوقەی لەگەڵیدا کرد، پیاوە میهرەبانەکە بزەیەکی کرد و وتی: «ئادەی پێبکەنە؟» هۆنوس سەری شەرمنی داخست. پیاوەکە دیسان وتییەوە: «دەی پێبکەنە» هۆنوس بە سەرداخراوی بزەیەکی کرد. بەڵام شاردییەوە. پیاوە میهرەبانەکە ئاگادار لە بزەکەی، دەستێکی بۆ چەناگەی هۆنوس برد و کەمێک ڕوخساری هۆنوسی بەرز کردەوە. بزەی هۆنوس دەرکەوت. هەردووک بزەیان گۆڕییەوە.

«زەردەخەنەی مانگ دەرکەوت بە ڕوونی،

تا گەشبینم کا دوای ئاوابوونی[11]»

هەنسک، کوایت؟ نابێ بەس بزە بکەم، دەبێ گریانەکەم پێوە دیار بێ. نا، وتی تۆ پیاوی. با کچەکەی نەتبینێ. مەگری بۆ ئانیشکت؛ مەگری بۆ ئازار؛ مەگری بۆ کچ. بزە بکەم؟ پێبکەنم؟ نا، زۆر نا، مەهێڵە ددانت دەربکەوێ، با کەس نەزانێ لە کەروێشک دەچیت. تۆ بڵێی ئەمیش گاڵتەم پێ بکا لەسەر ددانە کەروێشکییەکەم؟

هۆنوس بزەیەکی فراوانتری کرد و ددانە کەروێشکئاساییەکانی دەرکەوت. پیاوە میهرەبانەکەش بزەیەکی شیرینی کرد و دەستێکی میهرەبانی هێنا بە ڕوومەتیدا و پێی وت: «ددانیشت زۆر جوانە، سەرنجم دا دەیشاریتەوە، مەیشارەوە، خۆزگە ددانی من وەک هیی تۆ جوان بووایە. خواحافیز». هۆنوس بە شەرمەوە و لەژێر زمانەوە وتی: «خوا’افی…». پیاوەکە بەرەو کچەکەی و ژن و کوڕە قژلوولەکەی ڕۆیشت.

خۆزگە برام بووایە.

پاش تەواوکردنی پیپسیکۆلاکە، هۆنوس شوشەکەی خستە ناو سنووقی پیپسییەکەی بەردەم دوکانەکە، بۆ چرکەیەک نیگایەکی گومانی گرتە خاوەنی دوکانەکە، ئەویش تەماشایەکی کرد و سەرێکی (کێشە نییە)ی بۆ لەقاند، پاشان بەرەو گۆڕەپانی پاسەکانی مەسڵەحە کەوتە ڕێ.

خەڵک دەزانن قۆڵم بریندارە؟ چۆنت زانی بریندارە؟ با، هەست بە خوێن دەکەم لەناو ئانیشکی کراسەکەمدا. ئێستا بەیەکیشەوە دەنووسێ، دوایی ئازاری دێ، کراسەکە لێی نابێتەوە. ئەی قاچم؟ نازانم، لەوانە نییە. با، ئەوەتا ئەویش پێوەی نووساوە. شوختێکی تر دەکەوێتە سەر ئەژنۆم. باشە من وەکو چلوورەفرۆشەکە شوختەکانم لە دەموچاومدا نییە. شوخت نیشانەی هارییە. چلوورەفرۆشەکە هارە؟ ئێمەی زۆر خۆشدەوێ. تاکە کەسە لە کۆڵاندا کە ڕێگەم لێ ناگرێ یاری بکەم. چونکە خۆی خەڵکی کۆڵانی ئێمە نییە. بچمەوە بۆ ماڵەوە؟ یان بچم ئەرکەکەی دایکم جێبەجێ بکەم؟ ئەرکەکە.

«هەڵسە ئەی لاوی نیشتمانیی کورد!

سەردەمی هەڵسان هەرکەسێ نووست، مرد!

پێویستی پیرۆز، بەڵام سەخت و ورد

چاوەڕوانتە.. هەڵسە دەستوبرد![12]»

هۆنوس، هۆننوس، پاڵەوانە ناسکەکەمان، بۆ ئەو ئەرکەی دایکی پێی سپاردبوو چوو و ئەنجامی دا. دواتریش بە دەم گۆرانیبێژانەوە، وەک خۆی دەیویست، بۆ ماڵەوە گەڕایەوە. لە ماڵەوە پێی زانی کە دایکی برایەکی تریشی بۆ هەمان ئەرک ناردووە. بەڵام باش بوو ئەو لە بیری چووبووەوە و نەیکردبوو. هۆنوس هەرگیز نەیهێشت دایکی و براکانی و خوشکەکەی بەم بەسەرهاتە بزانن.

دوایی دەڵێن بۆچی دەرگاکەت کردەوە.

[1] لە ڕێکەوتی ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسراوە. لە ١ی شوباتی ٢٠٢٢دا پێداچوونەوەم بۆی کردووە.

[2] لە ١٦ تا ٢١ی مایسی ٢٠١٩دا نووسراوە، لە ١٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا پاکنووس کراوە، لە ٤ی ئابی ٢٠٢١دا و دواتر لە ١ی شوباتی ٢٠٢٢دا پێداچوونەوەی بۆ کراوە.

[3] ئەلێکس فێرگوسن: (١٩٤١- ) ڕاهێنەری پێشووی یانەی مانچستەر یونایتدی تۆپی پێ.

[4]هۆنراوەی قەدری من چەندە لە لای دەوڵەتی دنیایی دەنیی نالی.

[5]هۆنراوەی لە ناکەس کارییا، خاکم بە سەر، ڕۆیی بە با عومرمی مەحوی.

[6] پێشتر بە هەڵە دایکی هۆنوسم لەگەڵ دایکی دیاسدا تێکەڵ کردبوو، دایکی دیاس ناوی ئایۆیە، نەک هۆنوس، دایکی هۆنوس ناوی بودیکایە. لەو فایلە دەنگییەشدا کە ئەم چیرۆکەم خوێندووەتەوە و لە ئینتەرنێتدا بڵاوم کردووەتەوە، بە هەڵە دەڵێم: «ئایۆ». تکایە بمبوورن، ڕاستەکە بودیکایە.

[7] هۆنراوەی هەوری پایزی گۆران.

[8] گۆرانیی یەڵڵە شۆفێری حەسەن زیرەک.

[9] هۆنراوەی گریانی ڕونووی هێمن موکریانی.

[10] پێشتر بە هەڵە وشەی «شەتەک»م بە کار هێنابوو، بەڵام بەمەی ئێستا گۆڕیم.

[11] هۆنراوەی گوزارشتێکی نەوا موکرجی.

[12] هۆنراوەی بەری بەیانەی گۆران.

لاسایی کێ دەکەمەوە؟

لاسایی کێ دەکەمەوە؟[1]

سوپاسی هەموو ئەو کەسانە دەکەم کە ئافەرین و دەستخۆشیم لێ دەکەن و بە هونەرمەندی مەزنی گەلانی ترم دەچووێنن، گوایە یان لەوان دەچم، یان لاسایی ئەوان دەکەمەوە. تا ئاستی باوەڕی تەواو بێگومانم کە مەبەستیان پەسنکردن و نیازی چاکە.

بەڵام وتەیەک هەیە لە بەرانبەرمدا بووە بە دیاردە، بۆیە دەبێت ڕایەکی خۆمی لەسەر هەبێت: سەرەتا کە دەستم کردبوو بە کاری گۆرانیبێژی زۆر جار پێم دەوترا لاسایی داریوش و عارف و هەندێک گۆرانیبێژی ئێرانی دەکەمەوە. ئەو کاتە سەرەتاکانی یوتیوب بوو، بە گشتی خەڵک تا ئەوێ گەیشتبوو کە ئەو کەسانە بناسێت. پاشتر کە گۆرانیی جوانیم بڵاو کردەوە چەند کەسێک وتیان گوایە لە ئێدیت پیافم دزیوە. وا نزیکەی شەش حەوت ساڵیشە پێم دەڵێن لە ئەندریا بۆچێللی دەچم. یەک دوو حەفتە پێش ئێستا بۆ یەکەم جار شارل ئەزناڤۆریشیان خستە لیستەکەوە.

من بە سرووشت بینین و بیستنێکی هەڵکۆڵەرم هەیە، بەردەوام لە شێواز و تەکنیکی زۆر هونەرمەند دەکۆڵمەوە بۆ ئەوەی وردەکاریی زیاتر فێر ببم. پێم وایە ئەو مرۆڤەی هەوڵ نەدات زیاتر فێر ببێت سەر زەویی قورس کردووە!

بەڵام کە دێتە سەر موزیک بە هیچ شێوەیەک بە هیچ گۆرانیبێژێک کاریگەر نیم. لای من موزیکدانەر پلەی هەرە باڵای موزیکی هەیە، نەک گۆرانیبێژ. ئەم ناوانەش مشتێکن لە خەروارێک هونەرمەندی مەزن لای من: باخ، مۆتسارت، بێتهۆڤن، هایدن، شومان، ڤاگنەر، شۆپان، چایکۆڤسکی، لیست، دیبوسی، ڕاڤێل، بولانژێ، هۆڵست، مالەر، ڕاخمانینۆڤ… تد. لە هەندێک کاری ئەم شاهونەرمەندانەم کۆڵیوەتەوە و سەرچاوەی کارزانی و کاریگەریی ڕاستەوخۆمن. ئێستاش وردەوردە هەندێک ناوی نوێ دێنە ئەم لیستەوە.

دەکرێت وەک خۆم بمبینن؟

بەڵام بەداخەوە نەتەوەکەم وەک خۆم نامبینن و نامناسن. تاکە لێکوچوونێک لە نێوان من و بۆچێللیدا ئەوەیە هەردووکمان بە شێوازی ئۆپێرایی کاریگەرین، نەک من بەو. بەڵام هەر بۆ فراوانکردنی بازنەی لێکچوونەکە با چەند ناوێک بدەم بە دەستەوە کە هەموومان بەرهەمی شێوازێکی موزیکین: کاروزۆ، فیشەر-دیسکۆ، کۆرێللی، ڤوندەرلیش، دی ستێفانۆ، بیۆرلینگ، دۆمینگۆ، کارێراس، خفۆرۆسۆڤستکی، کاوفمان… تد. من هەر لە سەرەتای کارکردنمەوە بە ئاواتی ئۆپێراوە دەستم پێ کرد، بەڵام ئۆپێرا ژێرخانی هونەریی دەوێت. کورت و پوخت: من هەموو ڕۆژێک هەوڵ دەدەم لە کەس نەچم. لە کاتی موزیکداناندا هەزار جار باڕێک یان نیو باڕ یان تۆنێک لە موزیکەکانمدا دەگۆڕم ئەگەر بۆنی شێوازی کەسی تری لێ بکەم. ئەمەش یەکێکە لەو هۆکارانەی درەنگ درەنگ بەرهەمم هەیە. بۆیە زۆرم پێ ناخۆشە کە بە تاکە کەس دەچووێنرێم. زۆر پێی گەورە دەبووم ئەگەر نەتەوەکەم وەک نەوا موکرجیی خۆیان وەریانبگرتمایە.

[1] لە ١٩ی ئاداری ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٥ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە.

چاوەڕێتم

چاوەڕێتم[1]

چاوەڕێتم، هەروەکو چۆن

نووسین چاوەڕێی پێنووسە،

شەپۆل چاوەڕێی هەوایە،

پیری چاوەڕێی تەمەنە،

بەستن چاوەڕێی سەرمایە.

چاوەڕێتم، هەروەکو چۆن

خەون چاوەڕێی نوستنە،

سەهۆڵ چاوەڕێی بەستنە،

چۆن ڕۆیشتن چاوەڕێی پێیە،

چۆن بیستن چاوەڕێی گوێیە

چاوەڕێتم، چاوەڕێتم.

چۆن باران چاوەڕێی هەورە،

چۆن تیشک چاوەڕێی خۆرە،

چۆن بینین چاوەڕێی چاوە،

هەڵم چاوەڕێی هەتاوە،

چۆن هەنگوین چاوەڕێی هەنگە،

گۆرانی چاوەڕێی دەنگە

چاوەڕێتم.

چاوەڕێم و چاوەڕێم و وەڕس نابم،

لەبەرئەوەی بێ بوونی تۆ

منیش نابم.

[1] لە ڕێکەوتی ١٠ی شوباتی ٢٠١١دا نووسراوە.

نۆتەی چاوەڕێتم

کارمێن

کارمێن¹

پوختە

کارمێن: Carmen ئۆپێرایەکی جەفەنگی/تراژیدیی فەڕەنسییە. ژۆرژ بیزێ (١٨٣٨-١٨٧٥) موزیکەکەی داناوە. هێنری مایلاک و لودۆڤیک حەلێڤی ئۆپێرانامەکەیان داڕشتووەتەوە. سەرچاوەی ئۆپێرانامەکە ڕۆمانی کارمێن-ی پڕۆسپێر مێریمێ (١٨٠٣-١٨٧٠)یە. ئۆپێراکە یەکەم جار لە ساڵی ١٨٧٥ لە شاری پاریس لە شانۆگای ئۆپێرا کۆمیک نمایش کراوە. موزیکی ئۆپێرای کارمێن شاکارێکی هونەری موزیکە. بەڵام لەبەر ڕەشۆکیێتیی ناوەرۆکەکەی و زەقیی وێنە ئاڵۆشییەکانی ڕووبەڕووی سەرکۆنەی توند بووەتەوە.

بیزێ سێ مانگ دوای نمایشی ئۆپێراکەی لە تەمەنی ٣٦ ساڵییدا بە جەڵدەی دڵ مردووە. کارمێنیش تا ساڵی ١٨٨٣ نمایش نەکراوەتەوە. واتە بیزێ هەرگیز نەیزانیوە ئۆپێراکەی ئەوەندە بەناوبانگ دەبێت.

بیزێ لە تەمەنێکی کورتی ژیانیدا چەند کارێکی گەورەی موزیکی داناوە. خۆی پیانۆژەن بووە. ١٦ ئۆپێرا و زیاتر لە ٢٧ گۆرانی و چەند کارێکی ئۆرکێسترایی نووسیوە. لەوانە سیمفۆنی و چەند کارێک بۆ پیانۆی تاکژەن. ئێستانان هیچ کامێک لە کارەکانی تری هێندەی کارمێن ناسراو نین.

شوێنی ڕووداوەکان شاری سێڤیلا-یە لە ئیسپانیا. کەسێتیی سەرەکیی نێو ئۆپێراکە کچێکە بە ناوی کارمێن، واتە ئۆپێراکە هەر بە ناوی کەسێتییە سەرەکییەکەوە ناو نراوە.

کارمێن کچێکی گەنجی جوانی قەرەجە، لە کارگەیەکی جگەرە کار دەکات. سەرکێشیی خۆی وای لێ دەکات حەز لە سەربازێکی جێگری پۆلەوان² بکات بە ناوی دۆن خۆسێوە. خۆسێ ئیرەیی زۆر دەبات و کارمێن وای لێ دێت چیتر خۆشی نەوێت. دواتر کارمێن حەز لە گابازێک دەکات بە ناوی ئێسکامیلۆ و خۆسێ وە لا دەنێت. خۆسێش لە کۆتاییدا کارمێن دەکوژێت.

کەسێتییەکان

ناو	ڕۆڵ	چینی دەنگ
کارمێن	کچێکی قەرەجە، فەرمانبەری کارگەی جگەرەیە	مێتزۆ-سۆپرانۆ
دۆن خۆسێ	جێگری پۆلەوان	تینۆر
ئێسکامیلۆ	گاباز	باڕیتۆن
میکایەلا	کچێکی لادێیی	سۆپرانۆ
زیونیگا	ئەفسەر	باس
مۆرالێس	جێگری پۆلەوان	باڕیتۆن
فڕاسکیتا	هاوڕێیەکی کارمێن	سۆپرانۆ
مێرسێدێس	هاوڕێیەکی کارمێن	مێتزۆ-سۆپرانۆ
لیلیاس پاستیا	خاوەنی مەیخانەیەک	ئاخاوتن
دانکلاییر	قاچاخچی	باڕیتۆن
ڕیمێندادۆ	قاچاخچی	تینۆر
چاوساغێک	چاوساغێک	ئاخاوتن
کۆرس	هەندێک ئەفسەر، هەندێک کوڕی گەنج، کچانی کارگەی جگەرە، هۆگرانی ئێسکامیلۆ، هەندێک قەرەج، هەندێک منداڵی هاروهاج و میوەفرۆش و بازرگان و گاباز و کوڕی سەرسەری.

پێشژەن

ئۆپێراکە بە پێشژەنێک (پرێلود) دەست پێ دەکات و تێما موزیکییەکانی ئۆپێراکە پێشکەش دەکات. ئەگەرچی هەندێک کەس لەسەر ئینتەرنێت پێی دەڵێن: ئۆڤەرچوور، واتە کرانەوە (بڕوانە ئۆپێرا چییە؟)، بەڵام بیزێ خۆی ناوی ناوە پێشژەن (پرێلود) و لە ڕاستیشدا پێشژەنە. چونکە ئەگەر کرانەوە بووایە دەبوو لە فۆڕمی سۆناتادا بێت. بیزێ یەکێکە لەو موزیکدانەرانەی شارەزاییەکی زۆری لە داڕشتەکانی موزیکدا هەبووە. ئەگەر خۆی بیزانیایە کرانەوەیە وا ناوی دەنا.

پێشژەنی کارمێن.

پەردەی یەکەم

شوێن: مەیدانێک لە شاری سێڤیلا. لای ڕاستەوە دەرگای کارگەی جگەرەکەیە، لای چەپەوە پاسگەیەکە، لە پشتەوە پردێکە.

ئەفسەر و سەربازەکان لە مەیدانەکەدا پشوویان داوە، چاوەڕێی نۆبەگۆڕینن. میکایەلا دێت و بە دوای دۆن خۆسێدا دەگەڕێت. دۆن خۆسێ کوڕێکی گەنجە، لە پاسگەکە پلەی جێگری پۆلەوانی هەیە. مۆرالێس ئەفسەرێکە و پێی دەڵێت هێشتا نۆبەی ئەو نەهاتووە. پێی دەڵێت چاوەڕێی بکات، بەڵام ئەو چاوەڕێ ناکات و دەڕوات و دەڵێت دوایی دێتەوە. دۆن خۆسێ و پاسەوانە نوێکە دەگەڕێنەوە. کۆمەڵێک منداڵی چەقاوەسووی ئەو ناوە لاساییان دەکەنەوە.

زەنگی پشووی کارگەکە لێدەدرێت و کچانی کارگەکە دێنە دەرەوە. لە بەردەرگاکە چاوبازی لەگەڵ هەندێک کوڕی گەنجدا دەکەن و ئەوانیش دەوروخولیان دەدەن. کارمێن دێتە دەرەوە و گۆرانییەکی وروژێنیان بۆ دەبێژێت. ئەم گۆرانییە ناوی ئابانێرا-یە، یەکێکە لە بەناوبانگترین گۆرانییەکانی نێو ئۆپێرا.

هەوای ئابانێرا: ئەوین مەلێکی یاخییە.

ئابانێرا: ئەوین مەلێکی یاخییە!

ئەوین مەلێکی یاخییە،

کەس ناتوانێت ماڵیی بکات.

بانگکردنی بێهوودەیە،

ئەو ئێمەی ڕەت کردۆتەوە،

دادی نادات هەڕەشەکردن و نزا.

یەکێک دەدوێت و یەک بێدەنگە،

حەزم لە بێدەنگەکەیە!

هیچی نەوتووە، بەڵام

من بە دڵمە.

ئەوین! ئەوین! ئەوین! ئەوین!

ئەوین منداڵێکی بۆهیمییە،

هیچ یاسایەکیش نازانێت.

خۆشت نەوێم خۆشم دەوێیت،

گەر خۆشم ویستیت وریا بە!

ئەو باڵندەیەی وات زانی هەژاندووتە

لە شەقەی باڵی دا و فڕی.

ئەوین دوورە، دەتوانیت چاوەڕێی بکەیت،

کاتێک چاوەڕێشی ناکەیت، ها ئا لەویا!

دەورەت دەدات، خێرا خێرا

دێت و دەڕوات، جا دێتەوە.

وا دەزانیت کە گرتووتە، فجووق دەکات.

وا دەزانیت گوێی پێ نادەیت، ئەو دەتگرێت!

ئەوین! ئەوین! ئەوین! ئەوین!

لەگەڵ بێژانی ئەم گۆرانییەدا کوڕان هەوڵ بۆ کارمێن دەدەن سەرنجی ڕابکێشن. داوای پەیوەندیی خۆشەویستیی لێ دەکەن. تاکە کوڕ کە سەرنجیی نادات دۆن خۆسێیە. کارمێنیش مەبەستی ئەوە کە دەڵێت: «یەکێک دەدوێت و یەک بێدەنگە، حەزم لە بێدەنگەکەیە!». گوڵێک لە سنگی خۆی دەردەهێنێت و بۆی هەڵدەدات. خۆسێ وا خۆی دەنوێنێت کە ئەوی لا گرنگ نییە و وا پیشانی دەدات کە ئەمەی پێ ناخۆشە.

کارمێن خۆسێ لاس دەدات

کچان دەگەڕێنەوە کارگەکە. میکایەلا دەردەکەوێتەوە و ماچێک و نامەیەک دەدات بە خۆسێ کە دایکی بۆی ناردوون. دایکی لە نامەکەدا داوای لێ دەکات بگەڕێتەوە بۆ لای و میکایەلا بخوازێت. میکایەلا کەمێک شەرم دایدەگرێت و دەڕوات. خۆسێ بڕیار دەدات ئامۆژگارییەکەی دایکی جێبەجێ بکات، بەڵام لە کارگەکەوە هەرا بەرز دەبێتەوە و کچان دەکەونە قیژەقیژ. کە دەچن، دەبینن کارمێن پەلاماری ژنێکی کارگەکەی داوە و شەڕی لەگەڵدا کردووە و بە چەقۆ برینداری کردووە. زیونیگا، کە ئەفسەرێکی فەرماندەی خۆسێیە، لە کارمێن دەپێچێتەوە کە بۆچی وای کردووە. کارمێنیش بەدخووانە و بە ناشیرینی بە گۆرانیی «ترا لا لا، ئەنجنئەنجم بکەن، بمسووتێنن» وەڵامی دەداتەوە. زیونیگا تووڕە دەبێت و فەرمان بە خۆسێ دەدات کەلەپچەی بکات و بیخاتە بەندیخانەوە. ئەویش وا دەکات.

کە بە تەنیا بە جێیان دەهێڵن، کارمێن دەکەوێتە لاسدانی دۆن خۆسێ. لەگەڵیدا دەکەوێتە سەمای سێگیدییا و سەرنجی ڕادەکێشێت. لەگەڵ سەماکەیدا گۆرانییەکی بۆ دەبێژێت، تیایدا دەڵێت: «خۆشەویستەکەم سەربازێکە، فەرماندە و سەرتیپ نییە، بەڵکو جێگری پۆلەوانە، ئەوەش بۆ قەرەج بەسە!». دۆن خۆسێ لێی دەپرسێت کە ئەگەر ئازادی بکات، بەڵێنەکەی دەباتە سەر و خۆشی دەوێت؟ کارمێنیش دەڵێت: «بەڵێ». خۆسێ کەلەپچەکەی کارمێن دەکاتەوە.

زیونیگا دەگەڕێتەوە، کچانی کارگەکە قەرەباڵغییەک بە دەوری زیونیگادا دروست دەکەن و لەم کاتەدا کارمێن هەڵدێت.

پەردەی دووەم

شوێن: مەیخانەکەی لیلیاس پاستیا.

کات: ئێوارە.

ئەفسەران و قەرەجەکان دوای شێو لەم مەیخانەیەدا پشوو دەدەن. دوو مانگ تێپەڕیوە. کارمێن و فڕاسکیتا و مێرسێدێسی هاوڕێی بۆ سەرگەرمکردنی زیونیگا سەما دەکەن و گۆرانی دەبێژن. کارمێن خۆشحاڵە کە خۆسێ دوای دوو مانگ لە بەندیخانە ئازاد کراوە. خۆسێ لەسەر کەمتەرخەمی (هاوکاریی کارمێن بە هەڵهاتن) سزا دراوە. لە دەرەوەی مەیخانەکە کۆمەڵێک خەڵک دەڵێن: «گابازەکە هات». پاشان بانگهێشتی دەکەن بێتە ژوورەوە.

گابازەکە ناوی ئێسکامیلۆ-یە، پیاوێکی تێکسمڕاوی بەهێزە. گۆرانیی گابازەکەیان بۆ دەبێژێت. لە کاتی گۆرانییەکەیدا سەرنجی کارمێن دەدات و کارمێن وا پیشانی دەدات ئەوی لا گرنگ نییە. لیلیاس پاستیا زۆر لە ئەفسەران و ئاپۆراکە دەکات بچنە دەرەوە.

هەوای گابازەکە

هەمووان دەڕۆن. کارمێن و فڕاسکیتا و مێرسێدێس دەمێننەوە. دانکاییر و ڕیمێندادۆ دوو قاچاخچین، دێن و پێیان دەڵێن خۆیان کۆ بکەنەوە و خۆیان ئامادە بکەن بۆ ئەوەی لە ڕێی جەبەلتاریقەوە بڕۆن و بارە قاچاخەکەیان بگوێزنەوە. فڕاسکیتا و مێرسێدێس ئامادەن، بەڵام کارمێن پێیان دەڵێت ناتوانێت، چونکە چاوەڕێی خۆسێ دەکات.

کە قاچاخچییەکان دەڕۆن دەنگی خۆسێ دێت و دێت. کارمێن فڕاسکیتا و مێرسێدێس دوور دەخاتەوە و بە تەنیا بەخێرهاتن لە خۆسێ دەکات. بە ئامێری کاستانێتەوە سەمایەکی تایبەتی بۆ دەکات و گۆرانیی «بە خۆشی تۆوە گۆرانی دەبێژم… لا لا لا»ی بۆ دەبێژێت. لە کاتی گۆرانییەکەیدا دەنگی کەڕەنای پاسگەکە دێت کە سەربازەکانی بانگ دەکاتەوە. خۆسێ دەڵێت ناچارە بگەڕێتەوە بۆ ئۆردوگا. کارمێن پێی ناخۆشە و گاڵتەی پێ دەکات. خۆسێ گوڵەکەی بۆ دەردەهێنێت کە دوو مانگ پێشتر (پەردەی پێشوو) کارمێن بۆی فڕێ دابوو. گۆرانیی «ئەو گوڵەی بۆت هەڵدام گیانە»ی بۆ دەبێژێت.

هەوای ئەو گوڵەی بۆت هەڵدام گیانە

ئەو گوڵەی بۆت هەڵدام گیانە

هەر پێم ما لە بەندیخانە.

ئەگەرچی سیس و ژاکاوە،

بۆنە خۆشەکەی هەر ماوە.

بە درێژایی ئەو ماوەیە

بە تاسەوە بۆنم دەکرد.

بە بۆنی ببوومە حەیران،

تەنها تۆم دەبینی شەوان.

بەڵام کەوتمە جوێنبارانت،

خۆم دەدواند بۆ ڕقلێبوونت:

بۆچی چارەنووسی بێخەم

ئەمەی هێنایە سەر ڕێگەم؟

پاشان هەستم کرد کفر ئەکەم،

لە ناخدا هەست بە هیچ ناکەم،

جگە حەزێک، تەنها حەزێک

ئارەزووێک، هەر هیوایەک،

جارێکی تر بتبینمەوە.

ئای کارمێن، تۆ ببینمەوە!

چونکە گەر دەرکەویتەوە و

نیگایەکت لە من بگریت

هەموو بوونم داگیر دەکەیت.

کارمێنەکەم!

دەبم بە تاکە شتێکت.

کارمێنەکەم، خۆشم دەوێیت!

کارمێن داوای لێ دەکات خۆشەویستییەکەی بەوە بۆ بسەلمێنێت کە لەگەڵیدا بڕوات. خۆسێ ئەمە ڕەت دەکاتەوە. بەڵام کە خەریکە بگەڕێتەوە بۆ ئۆردوگاکەی، زیونیگا دێت و بە دوای کارمێندا دەگەڕێت. خۆسێ پەلاماری دەدات و دەیکەن بە شەڕ. قاچاخچییەکان دەگەڕێنەوە و لە یەکیان جیا دەکەنەوە و زیونیگا دەبەستنەوە.

خۆسێ کە بیر دەکاتەوە پەلاماری ئەفسەرێکی پلەبەرزتری لە خۆی داوە و سزاکەی گەورە دەبێت، ئێستا ناچارە لەگەڵ کارمێن و قاچاخچییەکاندا بڕوات.

پەردەی سێیەم

شوێن: پەنایەکی دەشتایی بناری شاخێک.

کات: شەو.

کارمێن و خۆسێ و قاچاخچییەکان بە بارە قەدەغەکانیانەوە دەردەکەون. کارمێن لە خۆسێ وەڕەس بووە و پێی دەڵێت باشترە (خۆسێ) بگەڕێتەوە بۆ لای دایکی. فڕاسکیتا و مێرسێدێس سەرقاڵی بەختخوێندنەوەن بە کارت، کارمێنیش لەگەیاندا بەشدار دەبێت. کارتەکانی مێرسێدێس و فڕاسکیتا پێشبینیی بەختیاری و خۆشەویستی و سامان و ژیانی خۆش دەکەن. بەڵام کارتەکانی کارمێن و خۆسێ پێشبینیی مەرگ بۆ هەردووکیان دەکەن.

کچان دەچنە وێزەی ئەفسەرانی سنوور بۆ لاسدان و سەرقاڵکردنیان، خۆسێ بە جێ دەهێڵن چاودێریی ئەو ناوە بکات.

میکایەلا هەر بەدوای خۆسێدا دەگەڕێت، لەگەڵ چاوساغێکدا دێت و سوورە لەسەر ئەوەی لە کارمێن ڕزگاری بکات. بەڵام لەناکاو دەنگی فیشەکێک بێدەنگییەکە دوو لەت دەکات. میکایەلا ڕادەکاتە ناو بەردەڵانێکەوە و خۆی دەشارێتەوە. تەقەکەرەکە خۆسێیە، ئەوەی تەقەی لێ دەکات کەسێکە و لە جێیەکی تاریکە، بەڵام بەرەبەرە نزیک دەبێتەوە. دەردەکەوێت کەسە نادیارەکە ئێسکامیلۆی گابازە.

خۆسێ و ئێسکامیلۆ پێکەوە دادەنیشن و گفتوگۆ دەکەن. ئێسکامیلۆ پێی دەڵێت بۆ لای گراوییەکەی هاتووە کە ناوی کارمێنە، بەڵام سەربازێک هەیە وازی لێ ناهێنێت، بێ ئەوەی بزانێت سەربازەکە دۆن خۆسێیە و وا لەگەڵی دەدوێت. خۆسێ تووڕە دەبێت و چەقۆی لێ دەردەهێنێت و پەلاماری دەدات. ئێسکامیلۆ لە خۆسێ بەهێزترە و بەرگری لە خۆی دەکات و خۆسێ دەخاتە ژێر خۆیەوە و دەیبەزێنێت، بەڵام لێی دەگەڕێت و پێی دەڵێت: «کاری من گاکوشتنە، نەک پیاوکوشتن!». هەر لەگەڵ دەستلێهەڵگرتنی، دیسان خۆسێ پەلاماری دەداتەوە و ئەم جارە زەفەری پێ دەبات و دەیخاتە ژێر خۆیەوە. بەڵام قاچاخچییەکان دەگەڕێنەوە و خۆسێ لە ئێسکامیلۆ دوور دەخەنەوە. کە ئێسکامیلۆ دەڕوات، کارمێن و هەموو قاچاخچییەکان بۆ گابازییەکەی داهاتووی خۆی لە شاری سێڤیلا بانگهێشت دەکات.

ڕیمێندادۆ لە پەنایەکدا میکایەلا دەدۆزێتەوە کە خۆی شاردووەتەوە. میکایەلا کە خۆسێ دەبینێت داوای لێ دەکات بگەڕێتەوە. بەڵام خۆسێ ناگەڕێتەوە. کارمێن گاڵتەی پێ دەکات. بەڵام پاشتر میکایەلا دەڵێت کە دایکی لە سەرەمەرگدایە. بۆیە خۆسێ بڕیار دەدات بۆ بینینی دایکی بڕوات و بەڵێن دەدات بگەڕێتەوە. لە دوورەوە ئێسکامیلۆ گۆرانیی گابازەکە دەبێژێت.

پەردەی چوارەم

شوێن: سەرای بەردەم گۆڕەپانی گابازیگای سێڤیلا. گۆڕەپانەکە شانۆگایەکی دێرینی ڕۆمییە.

کات: ڕۆژ، ڕۆژی گابازییەکەیە.

ڕۆژی گابازییەکەی ئێسکامیلۆیە. قەرەباڵغییەکی زۆرە، شەقامەکە جمەی دێت. زیونیگا و فڕاسکیتا و مێرسێدێس لەوێن و لەناو قەرەباڵغییەکەدا چاوەڕێی هاتنی گابازەکە دەکەن. ئێسکامیلۆ دێت و پێشوازییەکی شاهانەی لێ دەکرێت، کارمێنی لەگەڵدایە. خەڵکەکە وردەوردە دەچنە ژوورەوە بۆ شانۆگاکە. ئێسکامیلۆ گۆرانییەکی خۆشەویستی بۆ کارمێن دەبێژێت کە دەڵێت: «ئەگەر خۆشت بوێم، پاشتر شانازیم پێوە دەکەیت». کارمێنیش وەڵامی دەداتەوە و دەڵێت: «خۆشم دەوێیت، بمرم گەر هەرگیز کەسێکم وەک تۆ خۆش ویستبێت». پاشان ئێسکامیلۆ دەچێتە ژوورەوە.

فڕاسکیتا و مێرسێدێس هەردووکیان دێن و کارمێن ئاگادار دەکەنەوە کە خۆسێ لەوێیە و لە قەرەباڵغییەکەدا خۆی شاردووەتەوە. کارمێن دەڵێت: «پێویست بە ترس ناکات، بشیبینم قسەی لەگەڵ دەکەم». هەمووان دەچنە ژوورەوە بۆ گۆڕەپانی گابازییەکە، دواهەمین کەس کارمێنە، بەڵام خۆسێ کە خۆی بۆ مەڵاس داوە، دەردەکەوێت. لێی دەپاڕێتەوە بگەڕێتەوە بۆ لای و ببنەوە بە خۆشەویست و لە جێیەکی تر ژیانێکی نوێ دەست پێ بکەن. بەڵام کارمێن بێباکانە وەڵامی دەداتەوە کە: «من چیتر خۆشم ناوێیت، ئەوە مەحاڵە! بە ئازادی لە دایک بووم و بە ئازادیش دەمرم!».

کوشتنی کارمێن

دەنگی جۆشوخرۆش و چەپڵەڕێزانی ئامادەبووان لە گۆڕەپانەکەوە بەرز دەبێتەوە. کارمێن دەیەوێت بچێتە ژوورەوە، بەڵام خۆسێ ڕێی لێ دەگرێت و بە تووڕەییەوە پەلاماری دەدات. دیسان داوای لێ دەکاتەوە بگەڕێتەوە بۆ لای، بەڵام کارمێن موستیلەکەی، کە کاتی خۆی پێی داوە، بۆی فڕێ دەداتەوە. لە گۆڕەپانەکەوە ئامادەبووان بۆ شکۆپێدانی گابازەکە گۆرانیی گابازەکە دەڵێنەوە. لە دەرەوە هاوکاتی ئەم گۆرانییە خۆسێ کارمێن دەکوژێت. پاشان بە تەنیشت لاشەکەیەوە خەمبارانە لێی دەکەوێت. کە دواتر خەڵکانی ناو گۆڕەپانەکە دێنە دەرەوە و دیمەنەکە دەبینن، خۆسێ یەکسەر ددان بە تاوانەکەیدا دەنێت.

پەڕاوێزەکان

ئەم بابەتە ڕاپۆرتێک بوو، ئەو کاتەی لە زانکۆ بووم (٢٠١١) بۆ وانەی مامۆستایەکم بە ناوی دکتۆر شنۆ محەممەد مەحمود ئامادەم کرد. ئەگەرچی فایلی وۆردەکەم نەماوە، بەڵام فایلی پی دی ئێفەکەم ماوە کە لە ناویدا نووسیومە ١٧ی نیسانی ٢٠١٠ دروست کراوە، کە دەکاتە شەممە. وا دیارە بۆ ڕۆژی دوای ئەوە پێشکەشی زانکۆم کردووە. هەر لە وانەکەی مامۆستا شنۆدا پێشکەشی پۆلەکەی خۆمانم کرد. لە ١٠-١٢ی ئاداری ٢٠٢٠، ٢٩ی ئەیلوولی ٢٠٢١، ١٨ی ئاداری ٢٠٢٥ پیایدا چوومەتەوە. ↩︎
جێگری پۆلەوان: لە زمانی خۆمانەییدا پێی دەڵێن: «جێگری عەریف»، ناوەکە لە فەرهەنگی زاراوە سەربازییەکانی محەممەد وەسمانەوە هێنراوە. ↩︎

ئەستێرە شەرمنەکە

ئەگەرچی ئەم هۆنراوەیەی جەیمس جۆیس ناونیشانێکی دیاریکراوی نییە و تەنها بە (IV) واتە چوارەم، لە پەڕتووکی (موزیکی ژوور)ەکەیدا دەستنیشان کراوە، بەڵام من ئەم ناوەم لێی نا و بۆ کوردیم وەرگێڕا. هیوادارم چێژی لێ ببینن.

کە ئەستێرە شەرمنەکە لە ئاسماندا دەردەکەوێ

وەکو پاکیزەیەک خەمگین،

لەبەردەرگاکەت گوێت لێیە یەکێ گۆرانی دەبێژێ

لەناو وەنەوزی خۆرنشین.

گۆرانییەکەی لە ئاورنگیش سازگارترە

بۆ سەردانی تۆ هاتووە.

***

لە داڵغەکانتا مەژاکێ

کە ئەوەتا لە بوولێڵدا بانگت دەکا

ڕاشمەمێنە: داخۆ کێ ستران ببێژێ

گۆرانیی کێ بەسەر دڵما دادەبارێ؟

بەستەی دڵدار بناسەوە

منم کۆچم بۆت هێناوە[1]

[1] هۆنراوە و دەربەدەران، نووسینی (جەیمس جۆیس)، دەزگای پەنگوین، بەریتانیا، 1992، ئای ئێس بی ئێن: 9780140185553 موزیکی ژوور: هۆنراوەی چوارەم، لاپەڕە 7.

هۆنوسیاس: پزیشکی چێشتەنگاوێک

پێشەکی[1]

نەوا موکرجی

هۆنوس زۆر جار گێڕەرەوە و کەسێتیی چەقی ئەم چیرۆکانەیە، تا ڕادەیەکی زۆر وێنەی وێژەیی خۆمە. پاشگری -یاد پاشگرێکی گریکیی کۆنە بە واتای داستان، وەک: ئیلیاد، ئەینیاد، ئۆڵۆمپیاد، تیلێماخیاد. زۆربەی ئەم چیرۆکانەم لە کات و ساتی جیاوازدا نووسیوەتەوە و پەیوەندییەکی زۆریان بە یەکەوە نییە، جگە لەوەی چەند کەسێتییەکیان تێدایە و هۆنوس کۆیان دەکاتەوە. زیاتر هەندێ یادداشتی خۆمن و لە کاتی خۆیاندا بە زمانی ئاسایی نووسیومنەتەوە، بەڵام کە زیاتر پڕۆڤەی هونەری نووسینم دەکرد، وردەوردە ئەم نووسینانەم چاک کردووە و زمانێکی وێژەییانەم پێیان بەخشیوە. لە ماوەی ڕابردوودا زۆر هەوڵم داوە ئەم کورتەچیرۆکانە بە یەکەوە بلکێنمەوە و ڕۆمانێکی لێ دروست بکەم، بەڵام لەبەر سەرقاڵی و کەمیی کات نەمتوانیوە. وا لەم پەڕتووکەدا وردەوردە کۆیان دەکەمەوە. هیوادارم خوێنەری بەڕێز چێژیان لێ ببینێ، سوپاس بۆ کات و خوێندنەوەتان.

نەوا

[1] لە ڕێکەوتی ٩ی ئایاری ٢٠٢٠دا نووسراوە.

پزیشکی چێشتەنگاوێک[1]

با هۆنوس خۆی بێ بیگێڕێتەوە،

نەکا ڕووخەرتە بیبیستێتەوە.

ساڵی دوو هەزار و چواردە لەبەر هەر هۆیەک بووبێ چووم بۆ هەولێر. دکتۆر هۆبینی برام، کە دکتۆری پێستە… بەڵێ دکتۆرێکی باش و زیرەکە و نۆڕینگەکەشی لە سلێمانییە، بچن بۆ لای، بەڵام هەلەکە مەقۆزنەوە تەنها بۆ ئەوەی پارەتان لێ وەرنەگرێ بچن پێی بڵێن گوایە برادەری گیانیبەگیانیی هۆنوسین! بەڵێ، بەڵێ، مشتنووقاو هەبووە وای کردووە: تا پارە بمێنێ چرووکیش دەمێنێ!

تا پارە هەبێ، چرووک چەلەنگە

کە پارە نەما، ون و بێڕەنگە

«هۆنوس گیان، کارێکی وەزارەتی تەندروستیم هەیە، بۆت دەکرێ بچی بۆم جێبەجێ بکەی؟» هۆبین وەها دووا. «نۆکەرتم دکتۆر» هۆنوس وەها دووا. لەوانەشە وەهام نەوتبێ، چونکە من دەزانم کە تەنها یەک کەرم، نۆ نیم.

هۆنوسی هونەرمەند لە هەولێری هاتی هەواری هەڵدا و هاریی خۆی تەواو کرد. پاشان بە چاکەت و پانتۆڵی فیت-بەبەر و تەڕپۆشەوە خۆی کرد بە وەزارەتی تەندروستیدا: وەزارەتی تەندروستی و باڵەخانە ناتەندروستەکەی!

بەشێک لە کارەکانم تەواو کرد و ئەرزوحاڵ گەیشتە ژووری یەکێک لە بەڕێوەبەرەکان، ئافەرین، بۆی چووی! ڕێک وایە، قەت نەبووە بەڕێوەبەر لە هیچ فەرمانگەیەکی حکومیدا لەوێ بێ. لەگەڵ زۆر کەسی تردا چاوەڕێمان کرد.

هۆنوسی گوێشل گوێی هەڵخست بۆ خەڵک

بەڵکو ببیستێ دوو نوکتەی بەکەڵک

بەڵام زۆربەیان کەمخوێنەوار بوون

خەڵکی ئاوایی و دەرەوەی شار بوون

هیی پارێزگای تر دووان سیانێ هاتوون

پێش کاروانکوژە لە بەردەرگا بوون

بۆ کاری پێویست چووبوونە ئەوێ

لەبەر کارڕایی نەنووستوون شەوێ

لە ڕێڕەوە تەسکەکەی بەردەم پرسگەکەی ژووری بەڕێوەبەردا کورسییەکی ئەتککراوی هەتەر و مێزۆچکەیەکی لێبوو، پیاوانە لەسەر کورسی دانیشتم و ئانیشکم بەسەر مێزۆچکەکەدا داپەسارد. خەڵک دەهاتن و دەچوون و سۆراخیان لێم دەکرد: «ئەوە ژووری کاک وریا کامەیە؟» وەڵامیانم دەدایەوە و دەموت: «بەم ڕاڕەوەدا، یەک ژوور پێش کۆتایی» یەکێکی تر و یەکێکی تریش…

هونەرمەندە قاچاخچییەکەی وەزارەت،

گێچەڵێکت تووش دەکا ئەم مەیلە هارەت!

ژوورەکان چاک فێر ببووم، چونکە وەک تۆپ لە نێوان ژوورەکاندا پاسپاسێنی چاکم پێ کرابوو.

کوڕێکی گەنجی بیست و دوو ساڵان وەستابوو، لەژێر چاوەوە زووزوو سەیرێکی دەکردم. لەوانەیە گۆرانییەک، چاوپێکەوتنێک یان ڤیدیۆیەکی منی دیبێ، گرنگ نییە. پاش کەمێک سەرم لە گۆشەی باڵ و باسکمدا بەسەر مێزەکەدا لەنگەر کرد و سێ چارەک نوستم.

نییە جوانێ، سەری کاسم بنێمە سەر دڵی نەرمی!

کە هیلاکیی لەشم دەرکا، خەوی سەر باوەشی گەرمی[2]

لەپڕ لە هاتەهاتی خەڵکە چاوەڕێکە ڕابووم، لیکی خەواڵوویی داچۆڕاوی سەر مێزۆچکەکەم سڕی. «بەڕێوەبەر هاتەوە».

هاتەوە با بێتەوە ناسکێ لە حەمامەوە

دەم بە پێکەنین و دەست بە سەتڵ و جامەوە[3]

یەکێک لە خەڵکە چاوەڕێکە دەنگی هەڵبڕی و وتی: «کاکە، ئەو مامەڵەیەی منی بەرێ» یەکێکی تر لە لایەوە وتی: «کاکە، من لە پێش ئەوەوە بووم» یەکێکی تر: «کاکە من لە دارەتووەوە هاتووم، بەیانی پێنج لێرە بووم».

چەند ساتێک پاش چوونەژوورەوەی بەڕێوەبەر، پرسگەوانەکە هاتە بەر لێواری دەرگاکەی و یەکیەک ناوی خەڵکە چاوەڕێکانی دەخوێندەوە. هەمووان ئاپۆرەیان لێی گرت و پشێوی و منمنۆکێیان نایەوە.

من من من…
ئەی ئەوەی من؟
ئەوەی من بخوێنەرەوە من.
کاکە ئەی من؟
ئا بزانە ناوی من…

تەنها پشوودرێژی هێور، من بووم. تۆ بڵێی مامەڵەکەم بفرۆشنەوە؟ خۆ بۆ کوێ دەچێ؟ هەر سەرەم دێ.

لەوە نەدەچوو پرسگەوانەکە کەسێکی دەشتەکی و بێئەتەکێت بێ، بەڵام هاتەهاتی چواردەور و دەنگی بەرزیان ناچاری کردبوو دەنگ هەڵببڕێ:

چەتۆ میرزااااااا.
بەرێ.
سالار بەهرام خواکەرەەەەەەەم.
بەڵێ.

بەهرام خواکەرەم. بەهرام خا کەرەم. بەهرەم خەکەرەم. پەهرەم پەکەرەم. پەرەرەم پەرەرەم پەم پەرەرەم. دم تەک پەرەرەم پەم پەرەرەم…

پرسگەوان لەپڕ دەنگی داگرت و زۆر بە ڕێزەوە وتی: «دکتۆر هۆبین نالار مادزا». براکەم. مامەڵەکەم. زۆر لەسەرخۆیانە وتم: «بەڵێ» پرسگەوانەکە بە ڕێزەوە وتی: «دکتۆر جیان، ئەتوو عەز دەکەی فەرموو وەرە ژۆرێ»، وەڵامم دایەوە: «باشە گیان».

لە بری هۆبین هەڵستام و بۆ پرسگەکە چووم، پرسگەوانەکە بە ڕێزەوە مامەڵەکەی دامەوە و پێی وتم بچم بۆ ژووری فڵان و بێمەوە. منیش وام کرد. پاش ژووری فڵان و هاتنەوە، دووبارە مامەڵەکەم بە پرسگەوانە بەڕێزەکە دایەوە، مامەڵەکە دووبارە پێویستی بە واژۆی بەڕێوەبەر هەبوو، بەڵام لەو دەرفەتەدا ڕۆژنامەنووسێک هاتبوو و لەگەڵ بەڕێوەبەردا لە ژوورەوە چاوپێکەوتنی دەکرد. بۆیە دووبارە کەوتینەوە چاوەڕوانی.

چاوەڕێی مژدەی نەسیمم تا لە گوڵشەن دێتەوە

بەڵکە فەرمایش بکا گوڵ، بولبولم با بێتەوە[4]

دەبینم تەختم تاراج نەکراوە. هەی لەوە! خۆ ئەو کورسییە ئەتککراوە هەتەرە هەر لە خۆیەوە بوو بە تەختم!

بە سایەت وەک هوما تاجم لەسەر ناکەی ئەڕۆی ئۆغر؟[5]

بێ تاج لەسەر تەختی تاراجنەکراوم دانیشتمەوە.

هۆنو ئەمڕۆ باشپزیشکە بۆیە، دیوانی هەیە![6]

کورسییەک لەبەردەم مێزۆچکەکەمدا زیاد ببوو. لەمەودوا دەربارەکانم لەسەر ئەو کورسییە دادەنێم. دەبینم کوڕە بیست و دوو ساڵانەکە لەسەر ئەم دەربارنیشە نیشتووەتەوە: زۆر دوودڵ و ڕاڕا دیاربوو: هەردوو دەستی دەخستنە ژێر ڕانی و دەریانی دەهێنایەوە؛ زووزوو سەیرێکی دەکردم و دیسان بۆ خەیاڵەکانی خۆی سەری دادەخستەوە؛ بەردەوام کەمێک خۆی شۆڕ دەکردەوە و دەچووەوە دواوە و لە دوودڵیدا جۆلانێی بە خۆی دەکرد. چەند جارێک چورتمی دا. لە کۆتاییدا ئەم گۆمە مەنگە پڕ دوودڵییەی شێواند و وتی: «ئحم…. ئمحح…. ببوورە قوربان، جەنابت دکتۆری؟»

پرسیارەکەی لە مێشکمدا چەند جارێک زرنگایەوە. خەڵکە چاوەڕێکە، جگە لە پەستییان لە بەڕێوەبەر و ڕۆژنامەنووسە کاتنەناسەکە، هەمووان دوای بیستنی ئەم پرسیارە چاویان تێم زەقاند، چاوەڕێی وەڵامم بوون. پرسیارەکەی لە مێشکمدا: جەنابت دکتۆری؟

سەرنجم دا سێ چاوەڕێکەری نوێ هاتبوونە ناو ئاپۆراکەوە، چاکەتوپانتۆڵ-لەبەر بوون. دکتۆر نەبن! جەنابت دکتۆری؟ جەنابتان دکتۆرن؟

بێ دکتۆر دەوا و دەرمان

شێتت کردم سەرگەردان[7]

بڵێم دکتۆرم؟ درۆ دەکەم. بڵێم دکتۆر نیم؟ ئەمانە لە بەیانییەوە مناڵێکی لووسی وەک من دەبینن لێرەدا دانیشتووم، ڕێزم دەگرن، لە دەربارمدا بە پێوە وەستاون، کورسییەکەم بە دە خولەک بە جێ دەهێڵم کەس ناوێرێ لەسەری دابنیشێ. ئێستا بڵێم دکتۆر نیم یەکسەر لە بەرچاویاندا دادەڕمێم و وەک حیز سەیرم دەکەن. کوڕە دە دەی، چی نەبووە با ببێ. دڵنیای؟ نا… بەڵام خۆ بەم درۆیەم کوردستان لە چوار پارچەوە نابێ بە هەشت! بۆیە چی دەبێ با ببێ.

زۆر بە ئەسپایی وتم: «بەڵێ گیان، دکتۆرم!» وەهای فەرموو هۆنوسی هونەرمەند.

پاش وچانۆچکەیەک، کوڕە پرسی: «ئحم… دکتۆری چی؟» بێ دوودڵی وتم: «پێست»، چونکە وەک وترا، هۆبینی برام دکتۆری پێستە، خۆ ناتوانم لەمەدا درۆ بکەم.

سڵاو، من دکتۆرم. دکتۆر گیان دەرزییەکمان لێ بدە. ئەوە کاری یاریدەدەری پزیشکییە، من دکتۆرم دکتۆر. بەڵام خۆ دەزانی دەرزی لێبدەی، وانا؟ نەخێر، من هەر پزیشک نیم، دکتۆری شتێکی ترم. دکتۆری چیت؟ هیی جیۆپۆلیتیک. هیی چی؟ جیۆپۆلیتیک. چییە ئەو شتە؟ بوارێکە پەیوەندیی بە دەرزیلێدانەوە نییە. جۆ چی؟ جیۆپۆلیتیک. بمنێرن بۆ شنروێ شەش ساڵ شەڕ دەکەم، بەڵام ناوی ئەو دکتۆرییەی تۆم پێ لەبەر ناکرێ.

کاتێ کە فەرمووم: «پێست»، کوڕە کەوتەوە خەیاڵەکانی خۆی، بەڵام پاش چەند خولەکێک وتی: «ئحم… باشە دکتۆر گیان دەتوانم پرسیارێکی پزیشکییانە بکەم؟» وتم: «ئەی بۆ نایکەی؟» وتی: «ئاخر عەیب نابێ؟» منی بێئاگا، بە متمانەوە وەڵامم دایەوە: «نا دڵەکەم، شەرم لە شەرع و پزیشکیدا نییە!»

شەرع و شەرم و شەڕ و شەو و شەوارە و شەممە و شەونم و شەوبۆ و شەواشینک و شنروێ و شەمشەمە و شەمی شەوان. چلچرای شەوان. تینتارەرەران. ئەی ژیانی من. تیرارەرەران. ئەی ڕۆحی ڕەوان، ئەی گلێنەکەی دیدی بێخەوان. تینتارەرەران. لەزمە. کە ڕقم لێیە! تینتارەرەران. بەڵام گۆرانییەکی خۆش، دەنگێکی دانسقەش.

کوڕە پرسی: «ئەها… دکتۆر گیان، ئەوە دەڵێم ئەم چاڵوچۆڵی و ئاوڵانەی دەموچاوم چۆن چاک دەبێ؟» چی؟ چەلەنگ بەرەوە گۆبەنچی، تۆ ئەمڕۆ دکتۆری دکتۆر! من لەو کاتەوە لە چاوی مرۆڤێکی ئاسایی هونەرمەندەوە دونیام دەبینی، ئەم کوڕەش لەو چاوە بەدەر نەبوو. واتە کە سەیری ئەوم دەکرد، مرۆڤێکم دەدی، نەک نەخۆشێک. بەڵام دوای مشتەکۆڵەی ئەم پرسیارە، ئینجا بە چاوی کڕیارێکی نۆڕینگەکەمەوە (کە نیمە) سەیرێکی دەموچاویم کرد: ئەه برا! خۆ ئەم ژانگرتووە دەڵێی تاپڕیان بە دەموچاویدا تەقاندووە و پاشان دەموچاویان نەتر کردووە! هۆنوس ئەفەندی ئەم شەکرەت بۆ شكاند؟ وەک شکاندیشت با پێش ئەوە سەیرێکی دەموچاویت بکردایە. تینتارەرەران. کەودەن، هەموو خەڵک کێشەی دەموچاویان هەیە، کەس لە ڕوخساری خۆی ڕازی نییە، کە خەڵک دکتۆری پێست دەبینن، بە تایبەتیش لە دەرەوەی نۆڕینگەکەی خۆی، واتە بە خۆڕایی، وەک وایە کووپەڵە ئاڵتوونیان لەناو دیواردا دۆزیبێتەوە. دەبوو خۆت بۆ وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە ئامادە بکردایە. ستۆییەکان دەفەرمن کە دەبێ بەو شێوەیە تەماشای ژیان بکەی کە خۆی هەیە، نەک بەو شێوەیەی تۆ دەتەوێ هەبێ. ئەم هەموو سەرزەنشتەت لە ئێستادا چ یارمەتییەکم دەدا؟ خۆم ئامادە نەکردبوو، بەڵام ئێستا خۆم ئامادە دەکەم.

هێورانە، وریایانە، پشکنینئاسایانە بە دەموچاویدا چاوم گێڕا. پاشان تینێکم بەبەر خۆم دا و وتم: «هیچ نییە، دڵەکەم. کێشەت نییە»، وتی: «ئەی دکتۆر، ئەو چاڵوچۆڵییە چییە؟» بۆ خۆقوتارکردن لە کورتی بڕیمەوە و وتم: «ئاساییە. کێشە نییە». کوڕەی سوور لەسەر مەبەست پرسی: «ئاخر دکتۆر من دەمەوێ دەموچاوم ساف بێ، چیی لێ بدەم ساف دەبێ؟» مەگەر دووبارە لە دایک ببیتەوە! ئەگینا بە چی ساف دەبیتەوە؟

هەبوو نەبوو، سەردەمی زوو،

هۆنوس مادزا زۆر لە خوێندن دواکەوتبوو،

بیست و یەک ساڵی تەواو بوو

کاتێ کە گەیشتە زانکۆ،

هاوڕێیەکی بۆ دروست بوو،

سێ ساڵ لە خۆی گەورەتر بوو،

ناوی کۆروش نیپووری بوو،

بە هۆی تەمەن یان سروشتیان،

یەک زیپکەیان پێوە نەبوو بە هەردووکیان.

هەرزەیەکی خۆبەشتزان،

ڕوو وەک هەنار سوور و وێران،

هات بۆ لایان،

دەیویست ئەمیش وەکو ئەوان،

پێستی ساف بێ؛

بۆیە پرسی چۆن وای لێ بێ؟

چی لە پێستی بدا شەوان،

تا تێی بورووکێن کچان؟

هاوڕێ نوێکەی هۆنوس وتی:

نەوتی لێ بدە بەڕووتی.

بیری نەوتەکەی کۆروشی هاوڕێم کەوتبووەوە کە بەو هاوپۆلەمانی وت. پرمەیەکی قەبەی پێکەنین لە پشت کاسەسەرمەوە گڕی گرتبوو، دەیەویست بۆ دەرەوە بپرژێ، بەڵام دەبوو ئەوپەڕی کۆششم بخەمە گەڕ، چونکە خەڵکەکە هەمووان تێم زەقابوون و چاوەڕێی وەڵامێکمیان دەکرد: وەڵامێکی خۆڕایی پزیشکێک بەشکم سوودێکی بۆ ئەوانیش هەبێ.

ئەو چاکەتوپانتۆڵلەبەرانە زیاتر سەریان هێنایە پێشەوە. تۆ تەماشا چۆن بێدەنگ لێم ورد بوونەتەوە. تەواوە، دکتۆرن! چاوەڕێی هەڵهێنانەوەی ئەلفێکی هەڵەن لە منەوە تا حکومەت جوێنباران بکەن کە کێی بۆ کردوون بە دکتۆر!

سەرم لە هیرۆشیماکەی کوڕەکە نزیکتر کردەوە، وام پیشان دا کە پشکنینێکی تەواو بۆ دەموچاوی دەکەم: چەناگەیم گرت و بە خاوی ئەمدیو و ئەودیوێکم بە سەری کرد. دەمویست زیاتر کات بە خۆم بدەم تا قوتارگەیەک بدۆزمەوە.

یەکێک لە چاوەڕێکەرە کەمخوێندەوارەکان وتی: «ئاخر بڵێ ئەمە کەی کاتی تەلەفیزوێن و ڕادوێ و مادوێیە؟ بۆ دوای کار ناچی پرسیاری لێ بکەی؟ ئەم خەڵکە هەموو وەستاون… ئاخر وا نییە؟» تەنیشتەکەی بە تووڕەییەوە قسەکەی پەسەند کرد: «بەخوای وەیە برام. برێ هەی خۆڕی ئەمە کەنگی وەختی عەمەیە؟ شوغڵی خۆمم بە جێ هێشتییە و هاتویمەتێ ئێروکانێ، وا سێ سەحاتانە خەریکی ئەمەیمە. خۆڕی ئەرەوەڵا خۆڕی». «ئاخر خەتای بەڕێوەبەریشە، دەنا پێی دەوت کە دوایی بێ. ئەی وا نییە؟ خۆ کات نەبڕاوە». «پەکوو، ئەتوو دەرێی چ؟! ئەم بیگییانە بەس کامیرەی بخەنە بەردەمیان عەموو دنیایان ڕاست لە فکر دەچی. هەر ئەوەی دەزانن لەبەر کامیرەی قسان بکەن». چاوەڕێکەرێکی تر وتی: «ئەها، بەخوا لە پێنجی بەیانییەوە لێرەم، نوێژی بەیانیم لێرە کردووە». یەکێکی تر خۆی تێ هەڵقورتاند و وتی: «حەوبرا، من دووی شەو لە زەڕایەنەوە دەرچووم. دووی شەو بە ڕێ کەوتووم ئەرەوەڵا. خوای گەورە شکور کردی بە سەلامەتی گەیشتین و نوێژی بەیانیم کرد. ئینجا تۆم بینی هاتی». پیاوە زووهاتووەکەی تریش وەڵامی دایەوە: «وا بوو… ڕاست دەکەی… کە هاتم دیمی. وا بوو».

دکتۆر هۆنوسی پیشەگەر هەر خەریکی دەموچاو-پشکنینە. پرسیم: «دەخورێ؟» کوڕە تێنەگەیشت، پرسی: «گیان؟» لێیم پرسییەوە: «دەموچاوت. دەخورێ؟» وەڵامی دایەوە: «هەندێ جار». نەڵێی بیخۆ. پرسیم: «قەت وای لێ هاتووە ئەوەندە بخورێ کە سوور ببێتەوە؟» پاش بیرکردنەوەیەکی کورت، وەڵامی دامەوە:

نەوەڵا…
…
بەس… هەندێ جار دەخورێ.

نەڵێی بیخۆ. نا مەیخۆ، بیخەرە چێشتەوە. کاتی خۆی دەموچاوم وشک ببووەوە. سپی دەبوو. ئادەی بپرسە. پرسیم: «سپی دەبێ؟» کوڕە پرسی: «مەبەستت چۆنە؟» پرسیم: «واتە هەست دەکەی پێست هەڵبدا و سپی بێ و وشک ببێتەوە؟» کوڕە گەنجەکە گەشایەوە و گەشکەیەکی گوم گەرموگوڕانە گرتی، وتی: «ئارەوەڵا… ئارەوەڵا زۆر جار سپی سپی دەبێ. منیش چەوری دەکەم».

ئەم کوڕە لەو کاتەوە لە دوودڵی سیخناخ بووە. تۆ بڵێی ئەم لوسکە تەڕپۆشە دکتۆرێکی باش بێ؟ بەڵام بە پرسیارەکانم ڕەوییەوە.

سێ چاکەتوپانتۆڵلەبەرە زاڵەکە جوان گوێیان شل کردووە. کەوکوژانە بۆم دانیشتوون و گوێ دەگرن.

سوڵتان مێهمەتی شەشەم بە تۆ نەبێ! دەستت پێ کردەوە؟

بوێریم ڕاپسکاند و وتم: «تازەترین زانستی سەردەم دەڵێ کە دەبێ بۆ سروشت بگەڕێینەوە، سروشت چارەی زۆر نەخۆشیی تێدایە. زانستی نوێ داوا دەکا بە پێی پێویست لە بەکارهێنانی زۆری مادەی کیمیایی دوور بکەوینەوە. ئێستا من دەتوانم مەڵحەمێکت بۆ بنووسم، بەڵام مادەی کیمیایی تێدایە و لە مەودای درێژخایەندا باش نییە. بە قسەم بکە، زۆر خوو مەدەرە دەموچاوت، ئەمە پەیوەندی بە گۆشەنیگاوە هەیە: تۆ بیرکردنەوەی خۆتت وا ڕاهێناوە کە دەموچاوت نەنگیی تێدایە، بەڵام دەتوانی ئەم بیرۆکە خراپە لەناو مێشکتدا بگۆڕی». کوڕە وتی: «ئاخر دکتۆر من دەمەوێ مەڵحەمم بۆ بنووسی!» نامەی دڵداریت بۆ دەنووسم! مەڵحەمی چی؟! لەسەر تاتە-سەهۆڵێک ناوی ڤیاگرات بە کێرسف بۆ دەنووسم، تا دەیبەیتە دەرمانخانەکە تواوەتەوە.

کە میوانداریی بەفرت کرد، مەهێڵە گەرمای بێ، نەبادا ماڵەکەت ئاو بیبا[8].

چاوەڕێی وەڵامێکە. داناییەکی تری پێ بڵێ. وتم: «دڵەکەم، ئەمە هەمووی خەیاڵکردە، ڕەنگە کەمتەرخەمیی خۆشتی تێدا بێ: تۆ زۆر خووت داوەتێ، بەڵام مەرج نییە خووپێدانە زۆرەکەت بناغەیەکی ڕاست و تەندروستی هەبێ». کاتی خۆی هەرچەند بە سابوون دەموچاوم دەشت ڕوومەتم سپی دەبوو. پێی بڵێ: «لەمەودوا بە سابوون دەموچاوت مەشۆ، سابوون بە هەموو شێوەیەک قەدەغەیە». پرسی: «ئەی بە چی بیشۆم؟» بە تەلی حاجەت! بە من چی بە چی دەموچاوت دەشۆی؟ بەهەرحاڵ، وتم: «تەنها بە ئاو، جوان گوێ بگرە: تەنها ئاو!»

ئاوی سارد لە ئاوی گەرم باشترە. پێی بڵێ: «ئەویش تەنها ئاوی سارد. ئاوی گەرم بە هەموو شێوەیەک قەدەغەیە». وتی: «وەڵا دکتۆر، من بە ئاوی لەکوڵ دەموچاوم دەشۆم». کەواتە کتلی لە ماڵیاندا بەر کەس ناکەوێ. دەبێ چەند کتلییان هەبێ؟ ئەی چەن عەلادینیان هەیە؟ بە هاوین چی دەکەن؟ دەنگی کتلیی کوڵاو: فشکککلوورر… ئەمەندە گوێی لە فشکککلوورر بووە مێشکی بە هەڵم بووە. بە سەیرلێهاتنەوە پرسیم: «چی؟ بۆچی بە ئاوی لەکوڵ؟» وتی: «دەڵێم ڕەنگە ئاوە گەرمەکە زیبکەکان بتوێنێتەوە». ئارنۆڵدی تێرمینەیتەر. ئەی بۆ خۆت هەڵنادەیتە ئاگرێکی گەورەوە و دیسان بە سافی دروست ببیتەوە؟ ئاگرەکەی بلە. نا بەکەڵک نایە. ساردە. شیشێک کەبابی لەسەر نابرژێ. وتم: «کوڕە شتی وا ناکەی بە هیچ شێوەیەک!» پرسی: «باشە دکتۆر بۆچی ئاوی سارد باشترە؟» بەڕاست کێ وتی ئاوی سارد باشترە؟ ئۆف، من وام وت. دە فەرموو بۆیشی بسەلمێنە بۆچی باشترە. هێور بە. قسەی هێورانە سەنگی خۆی هەیە. وتم: «ئاوی گەرم دەموچاو چرچ دەکا، بەڵام ئاوی سارد یارمەتیی دەموچاو دەدا زیاتر بمێنێتەوە. ئەی نابینی ئێمە شت دەخەینە فریزەرەوە؟»

کوڕە و گوێگرە کەوکوژەکان بۆ کاتێکی کەم کشومات کشانەوە. هۆنوسی دانا. هۆنوسی سۆفیا. هۆنوسی ئاسینایی. هۆنوسی ستاگیرایی کە ئەم چرکە پاڵەوانێتییەی درک پێ کرد، سەرکەوتووانە و شانازانە وتی: «ئەی چۆن!»

هۆنوسی دووەم و هۆنوسی سێیەم لە لەشی هۆنوسی یەکەم، هۆنوسی ماک جیا بوونەوە و بەرانبەری دانیشتن، سەرسامانە دەستیان خستە ژێرچەنەیانەوە و ئێستا ئەوان چاویان لە هۆنوسی ماک زەقاند. هۆنوسی دووەم سەرسامانە وتی: «هەی!… هەی!… هەی لەو…! ئەوە خۆ هەر بەڕاست خۆی لە کوڕەی داماو کرد بە پزیشک. خۆڕی ئەرەوەڵا خۆڕی!» هۆنوسی سێیەم وتی: «کوڕە حەمەهۆنوس لێی بگەڕێ، کێ ناڵێ ڕاست ناکا؟» هۆنوسی دووەم، وەک هەمیشە تووڕەوتڕۆ و ناپاراو، بەڵام مەبەستدار، وتی: «کوڕە قەوچەت نەیەت! ڕاستی چی دەکا؟ لە خۆیەوە قسە دەکا ئەو درۆزنە». هۆنوسی سێیەم، بێوەیانە وتی: «لێی بگەڕێ، با یارمەتیی بدەین لەم گۆبەنەی بۆ خۆی نایەوە ڕزگاری بکەین. تۆ تەماشای ئەو چاکەتوپانتۆڵلەبەرانە بکە بزانە چۆن بەرانبەر ئەو قسانەی دەیانکا پیش دەخۆنەوە. بسرەوە با تووشی کارەساتی نەکەین».

کوڕەی دەموچاوئاوڵاویی ڕووخەرتە بە وەڵامەکانی هۆنوسی ماک سەرسام و گەشاوەتر بوو. وتی: «دکتۆر، تا ئێستا کەس شتی وای پێ نەوتووم! ئامۆژگارییەکەشت زۆر بەجێیە. بە قسەت دەکەم». هۆنوسی ماک هەموو وشەیەک بۆ وتن بە دە پێودانگدا تێدەپەڕێنێ، توند خۆی گرتووە نەکا هیچ ورتەیەکی لار لە دەمی دەربچێ. بەقسەی چیم دەکەی؟ لەخۆمەوە قسەدەکەم. هۆنوسی دووەم، خێرا هەڵقورتا: «بەڵێ، لە خۆتەو قسە دەکەی». هۆنوسی سێیەم هێورانە وتی: «بەشێک ڕاستیی تێدایە». هۆنوسی دووەم، وتی: «هانی مەدە». دوو هۆنوسەکەی تر کەوتنە دەمەقاڵێ، هۆنوسی سێیەم پێی وت:

چاوەڕێی چی دەکەی؟ کوڕە بۆچی ناچێ بۆ نۆڕینگەی پزیشکێکی ڕاستی؟
لەوانەیە پارەی پێ نەبێ.
خەستەخانەی حکومەت بە خۆڕاییە.
خەستەخانەی حکومەت باش نییە.
وا نییە، ئەم قسەیەت دروشمی کەسانێکی ترە کە نان و کەبابیان پێوە خواردووە. تۆ لە بری کەبابەکەی ئەوان دروشمەکەیان دەجوویتەوە.
وا نییە.
وایە. ئەگینا ڕۆژی خۆرگیرانەکە لە خەستەخانەی حکومەت نەشتەرگەریی ڕیخۆڵەکوێرە کراین و زۆر سەرکەوتووش بوو. بۆ سەلماندنی باشیی خۆت پێویست ناکا بەرانبەرەکەت دابڕمێنی.

لە کاتی ئەم دەمەقاڵێیەی دوو هۆنوسەکەی تردا هۆنوسی ماک کەوتەوە خەیاڵی خۆی. دۆزەخ پڕە لە ئافرەت! کەچی یەک ئافرەت لێرە نییە! وەڵامی خۆتت دایەوە. لە دۆزەخن! یەکێ نەزانێ ئێرە دۆزەخ نییە! باشە بە ڕاست خۆ دەڵێن هێشتا ڕۆژی لێپرسینەوە نەهاتووە، ئەو ئافرەتانە کێ بوون لە دۆزەخدا؟ بێدەنگییەکە گەیشتە پلەی ناقۆڵایی. شتێک بڵێ.

هۆنوسی ماک نیودیش دەمی کردەوە و وتی: «چاکە» و خێرا دەمی داخستەوە. کوڕە پرسی: «دکتۆر، دکتۆری باش لە هەولێردا کێ هەیە؟» دکتۆر فەرهاد پیرباڵ! چوزانم. وتم: «نازانم، لە هەولێر نازانم». کوڕە وتی: «چۆن دەبێ؟ ئەی ئێوەی دکتۆر دەبێ یەک بناسن». یەک و نیو دەناسین. وتم: «ئاخر من لێرە نەبووم، لە دەرەوە بووم، دەمخوێند». خێرا پرسی: «لە کوێ خوێندووتە؟» لەسەر چڵی بەر پەنجەرەی یار.

میوەی گەیشتووی زەرد و سووری باخ

جریوە و جووکەی دارستانی شاخ،

لە گەرووی شمشاڵ، لە تەلی کەمان،

گەلێ هەڵساوە ئاوازەی جوانجوان[9]

کوڕە دووبارە پرسییەوە: «لە کوێ خوێندووتە؟» نەدەبوو وەڵامی ئەم پرسیارە دوا بخەی، ئێستا وا دەزانن درۆ دەکەی. وەڵامم دایەوە: «لە کینگس کۆلێج، لە بەریتانیا». هۆبین. لەوێ. پرسی: «ئەها، ئەی نۆڕینگەت لێرە هەیە؟» هەمە؟ نیمە. هۆبین هەیەتی. من هۆنوس نیم، هۆبینم. کەواتە: «بەڵێ». پرسی: «لە کوێیە؟» وەیش! گەیشتینە ئەو جێگەیەی ئێستا بە یەک وشە دەتوانم خۆمت لێ داببڕێنم. وتم: «سلێمانی». کەچی وتی: «دە کەواتە بۆ لای تۆ دێم. لە کوێی سلێمانییە؟» خۆ کردی بە ڕاست! وازم لێ بێنە. هۆبینی داماو بیست ساڵە دەخوێنێ و هەمیشە یەکەمە، خۆی دەکوژێ و دەبڕێ بە هەزار شەڕەشەق نەخۆشێک ڕووی تێ دەکا. منیش چوار قسەم کرد وا خەریکە کڕیارێکی هەمیشەیی پەیدا دەکەم.

هۆنوسی دووەم وتی: «کەواتە بۆچی تۆش وەکو کابرا نۆڕینگەیەک دانانێی؟ خۆ تەنها بەکرێگرتنی شوێنێکی تێدەچێ، لەگەڵ تۆزێ منگەمنگکردن بە عەرەبی بەڵام بە تۆنەوە. تۆ خۆت لە تۆنبازیدا باشی». هۆنوسی سێیەم وتی: «ئێستا تێگەیشتن دونیا چۆن کار دەکا؟ حەمەهۆنوس، بۆچوونەکانت هەمیشە پشت بە ڕاستیی ڕووت دەبەستن. بەڵام دونیا تەنها بە ڕاستیی ڕووت کار ناکا. تۆ کێشەیەکی تریشت هەیە کە هەموو ڕاستییە ڕووتەکانت بە تووڕەیی دەردەبڕی. ڕەنگە ئەگەر هەموو ئەوانەی ڕاستیی ڕووت دەزانن بە هێوری و بێوەییانە بدوێن ژیان زۆر خۆشتر بێ».

هۆنوسی دووەم وتی: «واتە دونیا وایە؟ خەڵک متمانە بە پزیشکی ڕاستەقینە ناکەن، بەڵام بە منگەمنگچییەکی دەکەن؟» هۆنوسی سێیەم وتی: «مرۆڤ بوونەوەرێکی بپرس و زانینخوازە. ژیر و ناژیر هەر وان. جیاوازیی ژیر و ناژیر تەنها ئەوەیە کە ناژیر وەڵامی خێرا و کۆنکرێتیی دەوێ، بەڵام ژیر دەزانێ کە بۆ ئەو وەڵامانە جارێ ماومانە». هۆنوسی دووەم هێشتا لە گوتاری قسەکانی سێیەم تێنەگەیشت، پرسی: «ئێ؟» هۆنوسی سێیەم بەردەوام بوو: «بە بۆنەی ئەم سروشتەی مرۆڤەوە، هەزاران ساڵە بە زانیاریی بێبنەما و بەڵێنی درۆیینە مرۆڤ گەمژێنراوە. ڕاستکردنەوەی ئەم گەمژاندنە بەو پشووکورتی و تووڕەییەی تۆ نابێ، دەبێ هێورتر بی». هۆنوسی دووەم تووڕەتر بوو، کەوتە هەڕەشە: «تۆ زۆر مەڵێ. دووانی وەک ئێوە ساویلکە ئایندەیان تێکداوین. هۆنوسەفەنی، ئەوە پێت دەڵێم ها، ورتەت نەبیستم! دەمت دەشکێنم!»

هۆنوسی ماک وەڵامی نەدایەوە، وەڵامی دایەوە: «مەبەستم ئەوەیە لە پارێزگای سلێمانییە، نەک ناوشاری سلێمانی». کوڕەی ژانگرتوو یەکسەر پرسی: «ئێ قەیچێکە؟ لە کوێیە هەر دێم. تەکسییەک دەگرم یان لەگەڵ یەکێکدا دێم. بە ڕاستی ئەم مەعمولاتانە زۆر بە کەڵکم دێن». مەعمولات نا، مەعلومات. مەعلوماتیش نا، زانیاری. زانیاریش نەبوون، لەوانەشە زانیاری بووبێتن، بەڵام من سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو نیم، لە خۆمەوە قسە دەکەم. هۆنوسی دووەم وتی: «کەواتە کوڕە تەواوی وت: مەعمولاتە، مەعمولات هەوڵێکی نەگەیشتووە بە مەعلومات، لە لایەن کەسانێکی ناپسپۆڕەوە دەردەفیچقێن. سەرلەبەری ئەم میللەتەمان کوشتەی مەعمولاتن». دکتۆر هۆنوس وتی: «نۆڕینگەکەم لە سەیدسادقە». لەوە زیاتر نەپرسی، بپرسی لە کوێی سەیدسادقە پێت دەڵێم لە پشتی تراکتۆرێکدایە. هۆنوسی دووەم وتی: «ئەی ئەگەر بۆ ئەوێش هات؟» ئەگەر ئەوەنە کەر بێ، لە بری نۆڕینگە بێتە پشتی تراکتۆرەوە، ئەوا خۆم دەزانم چۆن دەیکەم بە پەند. ئەگەر نەوتم پێ دەرخوارد نەدا گلەییم لێ بکە. هۆنوسی دووەم وتی: «کەواتە لەگەڵ ئەو کابرایەدا جیاوازیت چی دەبێ کە لە بری دەرمان میز دەرخواردی خەڵک دەدا؟» یاسا گێل ناپارێزێ. «تۆ دەڵێی من هونەرمەندم، هونەرمەندی وا دەبێ؟» هەزار پزیشک و دانساز بۆ گەرمکردنی بازاڕی نۆڕینگەکانیان خۆیان کردووە بە هونەرمەند، قەیچێکە هونەرمەندێکیش خۆی بکا بە پزیشک؟ هۆنوسی دووەم هەڵچووەوە: «هونەرمەند دەبێ لە ئازار و سۆزی خەڵک تێبگا؛ هونەرمەند کلیلی هەموو دڵێکی پێیە، کە کلیلت پێبێ بۆچی بۆ چوونەژوورەوە دەرگا دەشکێنی؟ بۆیە خەڵک خۆی بە هونەردا هەڵدەواسێ، چونکە هونەر بەرزترین شاکاری مرۆڤایەتییە، هیچ شتێک لە سەروو هونەرەوە نییە، بۆیە هونەرمەند پێویست ناکا خۆی بە بواری تردا هەڵبواسێ. هەموو کەسێک مافی زانینی ڕاستیی ڕووتی هەیە، بەڵام تۆومانان لەترسی ئەوەی خەڵک نەزانێ چ کانزایەکی قەڵبن لە خۆتانەوە زانیاری دەدەن». هۆنوسی ماک وتی:

لە خۆمەوە زانیاریم نەداوە، خۆم بە سەرم هاتووە.
ئەوەت بە سەر نەهاتووە، تۆ تەنها دەموچاوت سپی دەبوو.
هەندێ زانیاریی گشتیم پێی دا.
ئەو پێویستی بە زانیاری و چارەی پسپۆڕانە هەیە.
با بچێ بۆ لای کەسە پسپۆڕەکە.
تۆ خۆتت لێی کرد بە پسپۆڕ.
ئەو منی کرد بە پسپۆڕ.
بتوتایە پسپۆڕ نیم.
بە شەق لەسەر کورسییەکەم هەڵیاندەستانم.
ئینجا چییە؟ با بە پێوە بوەستایتایە.
بۆچی؟
وەک ئەو خەڵکە.
ئەو خەڵکە هەڵەن.
تۆش هەڵەی.
ئێستا کورسییەک لەوێدا هەبوو، چاوەڕێی دانیشتنی کەسێکی دەکرد، من کەسەکە بووم. لەم کۆمەڵگایەدا هەندێ نەریتی هەڵە هەن، یەکێک لەوانە ئەوەیە کە پیران هەر لە خۆوە گەنجان بە خوێڕی دەزانن. ئەمە هەڵەیە، ناکرێ ئەو کەسەی ئایندەی دونیای پێ دەبەخشی ئەمڕۆ لەکەداری بکەی و کەسێتیی بشکێنی. ئێمە دەبێ نەوەی ئایندە لە ڕووی دەروونی و زانیاریشەوە بۆ بەڕێوەبردنی سبەینێ ئامادە بکەین. من بە بەردەوامی لەو پیرە نابەرپرسانە ڕادەکەم کە کەسێتیم دەڕووخێنن. من یەک پارچەی تەواوم لە سەرزەنشتی نەوەی پێشوو. هێشتا نەهاتوومەتە دونیاوە ئەوان لەسەر شکستی من گرەویان کردووە.
هەوڵ مەدە بچیتە سووچی بەرگریکردنەوە.
مافی تەواوی خۆمە بەرانبەر ئەم هەموو تووڕەییەی تۆ و نەریتی هەڵەی نەوەی ڕابردوو بەرگری لە خۆم بکەم. بێمێشکە قژڕەشەکانی ئەمڕۆ بێمێشکە سەرسپییەکانی سبەینێن. تەنها لەبەرئەوەی کەسێک سەری سپییە واتای ئەوە نییە دانایە. ئەم سەرسپیانەی کە ڕێز لە هیچ گەنجێکی ئەمڕۆ ناگرن، بێمێشکە قژڕەشەکانی دوێنێ بوون، تەنها چاوەڕێی هەلی تەمەنیان کردووە سەریان سپی بکا بۆ ئەوەی من بچەوسێننەوە. من لە نەریتی هەڵەی نەوەی پێش خۆم بەرگری دەکەم، کەواتە هەم! کورسییەک و کەشخەیی و ڕوخسارە خانەدان-دیارەکەم منی کرد بە پزیشک، من داوای ئەمەم نەکردبوو.
بتوتایە مامەڵەکە هیی براکەمە.
نەمویست زانیاریی زیادە بدەم. بۆچی خەڵک بە زانیاریی زۆروبۆر سیخناخ بکەم؟
زانیاریی زۆروبۆر نا، زانیاریی تەواو.
پێویست نەبوو.
ڕاستگۆ بوویتایە.

هۆنوسی سێیەم وتی: «ڕاستگۆیی هەموو کاتێک ڕاست نییە». هۆنوسی دووەم وتی: «کەواتە چ جیاوازییەکتان هەیە لەگەڵ ئەو مەلایانەی کە دەڵێن ئەگەر دوو جار لەسەر یەک دەستنوێژ بگری و بچی پشکنینی ئیکۆ بکەی، لەتاو نوووووووری ناو دڵتان ئامێری ئیکۆکە دەسووتێ!؟» هۆنوسی سێیەم وتی: «لەمەوە دەگەینە ئەو ئەنجامەی کە زۆر جار ڕووتەوپووتە ڕانەری نەزان دروست دەکەن».

ئێ ئەم ئەفەنییە نەزان نییە! خەڵکی گەمژێنراو ژیر دەکرێ، بەڵام بەم شێوەیە نا.
تۆ ئێستا دەتوانی بەم تووڕەییەت ئەم کوڕە گەمژێنراوە ژیر بکەی؟
من دەستم لەمەدا نییە.
بەڵام چاودێری.
چاودێری ئێوەم. ئەم ئیگۆیەی ئێوە گەمژێنراو گەمژێنراوتر دەکا. زانست و زانین ئیگۆی تێدا نییە، مەبن بەو مردووی گۆڕستانانەی کە دەڵێن کار بە ئێمە نەبێ ناڕوا.
مردووی گۆڕستان نادوێ.
ئەوە پەندە.
لە نێوان ئیگۆشکێنەکانی نەوەی ڕابردوو و زانست و چاکسازیدا گیرمان خواردووە. بۆ سەندنی داروەکاز[10] لە نەوەی شانشکێنی ڕابردوو کەمێک ئیگۆ پێویستە.

هۆنوسی یەکەم مشتومڕەکەی پێیان بڕی و وتی: «ئێوە دەبینن؟ هەر کە وتم نۆڕینگەکەم لە سەیدسادقە لەبەرچاویدا سووک بووم! لەبەر مشتومڕەکەتان گوێتان لێ نەبوو کە وتی: ^«ئەهااا!^» ئەهااا چییە؟ واتە ئەگەر پزیشکێک لە سەیدسادق بوو ئیتر بێتوانا و بێئاستە؟ واتە پزیشک هەر دەبێ لە ناوشاردا بێ تا بە دانا بزانرێ؟ هۆنوسی دووەم وەڵامی دایەوە: «بەس بڵێ! ئەو شتانەی باسیان دەکەی کێشەی پزیشکان خۆیانە نەک هیی تۆ، تۆ پزیشک نیت، خەمی هونەرەکەی خۆت بخۆ نەک هیی پزیشکان. نان بۆ نانەوا…» هۆنوسی سێیەم پەندەکەی ناوبڕ کرد و وتی: «تووڕەییش بۆ تۆ». لێسسێ لاخت پووخ لێز-اختیست[11].

پرسگەوانەکە دیسان بە دەر کەوت.

لەمێوە ئەشک و ئاهی ئێمە سەرکەوت[12]

چاوەڕێکەرەکان هەمووان نمایشی هۆنوسی پزیشکیان لە بیر چووەوە، وەک بڵێی هەر نەبووبێ. دیسان خۆیان هەڵدایەوە بەردەم پرسگەوان. پرسگەوان یەکەم کەس ناوی هۆنوس… ببوورن، ناوی هۆبینی خوێندەوە، هۆنوس مامەڵەکەی وەرگرتەوە و بەپەلە و بێ ماڵئاوایی بۆ ژووری دەرچوو ڕایکرد، نووسراوەکەی دەرچوو کرد و بەو چێشتەنگاوە پێنج هەنگاوی کرد بە یەک و بە خێرایی و ڕەزمی مارسی گوستاڤ هۆڵست[13] بۆ دەرەوەی باڵەخانە تەندروستە پڕ لە سەردانکەری ناتەندروستەکەی وەزارەتی تەندروستی ڕایکرد. لەو ڕۆڵە درۆیینە کارەساتاوییەی دکتۆر هۆبین دەرچوو و کەوتەوە ڕۆڵی هۆنوسی هونەرمەند. هۆنوسی ماک. هەناسەیەکی خۆشبەختانەی هەڵمژی و وتی:

چ نازێکە،

چ میهرێکە،

چ بەختەوەرییە خۆبوون!

[1] لە ڕێکەوتی ٢٦ی ئازاری ٢٠١٥دا نووسراوە، دواتر بە چەند پڕۆسەیەکی چاککردندا ڕۆیشتووە تا لە ٢٥ی تەممووزی ٢٠١٩دا تەواو کراوە. لە ٢١ی ئابی ٢٠٢١ و دواتر لە ١ی شوباتی ٢٠٢٢دا پێداچوونەوەم بۆی کردووە.

[2] هۆنراوەی ڕازی تەنیاییی ئەحمەد هەردی.

[3] گۆرانیی هاتەوە با بێتەوەی حەسەن زیرەک.

[4] هۆنراوەی چاوەڕێی مژدەی نەسیممی مەلا ساڵحی حەریق.

[5] هۆنراوەی ئەڕۆی ئۆغری گۆران.

[6] دەسکاریکراوی نیوەدێڕێکی هۆنراوەی عاشقی بێ دڵ دەناڵێی نالی.

[7] گۆرانیی بێ دکتۆر دەوا و دەرمانی حەسەن زیرەک.

[8] هەشتەم ڕشتە-پەندی دەربەندی پەپوولەی شێرکۆ بێکەس.

[9] هۆنراوەی ئافرەت و جوانیی گۆران.

[10] پیشتر وشەی «ڕاندەستەک»م بەکارهێنابوو، بەڵام کە داروەکازم ناسی، خستمە بری. بڕوانە واتای داروەکاز لە بەشی فەرهەنگۆکدا.

[11] وتەیەکی فەڕەنسییە، (Laissez l’art pour Les artistes)، واتە: «لە هونەر بگەڕێ بۆ هونەرمەندان» هەمان واتای پەندی کوردیی: «نان بۆ نانەوا و گۆشت بۆ قەساب»ی هەیە.

[12] هۆنراوەی وەکو ڕۆژ ئەو مەهەی مەحوی.

[13] گوستاڤ هۆڵست (١٨٧٤-١٩٣٤): موزیکدانەرێکی ئینگلییە، یەکێک لە بەرهەمە بەناوبانگەکانی ناوی هەسارەکانە. هەسارەی مارس موزیکێکی تایبەتی خۆی هەیە کە بە ڕەزمێکی لەنگی پێنج-چوار نووسراوە.

فەرهەنگۆک

ئاڕنۆڵدی تێرمینەیتەر: کەسێتیی فیلمی تێرمینەیتەری دەرهێنەر جەیمس کامیرۆنە. ڕۆبۆتێکە لە شێوەی مرۆڤدا هاتووە تا خانمێک بکوژێ. ئارنۆڵد شوارتزینگەر ڕۆڵی ئەم کەسێتییە دەبینێ.

ئاسینایی: واتە کەسێک خەڵکی ئەسینای پایتەختی وڵاتی گریک بێ، لە پزیشکی چێشتەنگاوێکدا مەبەست لە ئەسینای دێرینی سەردەمی زێڕینی فەلسەفەی گریکییە.

ئیگۆ: زاراوەیەکی دەروونناسییە، بە واتای کەسێتیی خودی دەروونیی مرۆڤە. لە بنەچەدا وشەیەکی لاتینییە، بە واتای (من)، بەڵام ئەم منە منێکی دەروونییە. لە پزیشکی چێشتەنگاوێکدا مەبەست لێی ئیگۆیەکی بەرزە، واتە کەسێتییەکە ئەوەندە فیزی ناوەکیی هەیە و خۆی بە شت دەزانێ کە لە ئاستی ئاسایی زیاترە.

تاراج: وشەیەکی فارسییە، بە واتای تاڵان.

چورتم: سەخڵەتی و دەردەسەری، کارەسات، نووچبردنی کەسێک.

چەلەنگ: چالاک، توندوتۆڵ، ئازا.

دەربار: دیوەخانی پاشا.

دەربارنیش: وشەیەکی دروستکراوە، واتە شوێنێک کە کەسێتییەکانی دەرباری پاشا لەسەری دابنیشێ.

داروەکاز: گۆچانێکی زێڕینی بە مووروو و خشڵ ڕازێنراوەیە، سەرێکی وەک خاچ، یان تۆپ، یان نوشتاوەی هەیە، ئوسقوفەکان بە دەستیانەوە دەیگرن وەک هێمایەکی پێگەکەیان. لە زمانی خۆمانەییدا بە ناوە عەرەبییەکەی کە (سەوڵەجان – صَوْلَجانُ)ە ناسراوە. پێشتر لە بری ئەم وشەیە وشەی ڕاندەستەکم لێکدابوو کە لە (ڕان) و (دەستەک) پێکهێنراوە، ڕان بە واتای ڕاندن، واتە فەرمانڕەوایی، دەستەک واتە گۆچان. ئەم وشەیەم لابرد و بڕیارم دا چیتر بە کاری نەهێنم.

ڕانەر: کەسێک کە خەڵک بە ڕێوە ببا.

خەرتە: زەویی دوو جار کێڵراو، ڕووخەرتە، واتە یەکێک ڕووی وەک زەوی دوو جار کێڵرابێ.

ڕەزم: ڕیتم. ئیقاع.

ستاگیرایی: شارێکی دێرینی گریکییە، ئەریستۆ خەڵکی ئەوێ بووە.

ستۆییەکان: قوتابخانەیەکی فەلسەفییە، کرۆکی پەیامەکەی ئەوەیە کە دەڵێ: دەبێ بەو شێوەیە بەرەوڕووی ژیان بچی کە خۆی هەیە، نەک بەو شێوەیەی تۆ دەتەوێ ببێ، تۆ دەسەڵاتت بەسەر هەور و باران و ساماڵدا نییە، تووڕەیی تۆ هیچ لە بارانبارینەکە ناگۆڕێ، باشترە خۆت لەگەڵ سروشتدا ئاشت بکەیتەوە، چونکە تۆ بەشێکی لە سروشت.

سوڵتان مێهمەت: دواهەمین سوڵتانی عوسمانییەکان بوو.

سۆفیا: وشەیەکی گریکییە، واتا دانایی.

شانشکێن: کەسێک شان بشکێنێ.

شەوارە: ئەگەرچی لە پزیشکی چێشتەنگاوێکدا لەبەر واتاکەی بە کار نەهێنراوە، بەڵکو لەبەر دەنگەکەی و بۆ دووبارەکردنەوەی پیتی (ش) بە کار هێنراوە، بەڵام جۆرە تەکنیکێکە بۆ ڕاوی ئاژەڵ، ئاژەڵەکە دەخرێتە بەر ڕوناکیی زۆر، لە ئەنجامدا ناتوانێ هیچ ببینێ و دەگیرێ.

شەواشینک: ئەگەرچی لە پزیشکی چێشتەنگاوێکدا لەبەر واتاکەی بە کار نەهێنراوە، بەڵکو لەبەر دەنگەکەی و بۆ دووبارەکردنەوەی پیتی (ش) بە کار هێنراوە، بەڵام بەری دارێکە وەک بادام وایە.

کارڕایی: ڕاییبوونی کار.

کاروانکوژە: ئەستێرەی بەرەبەیان.

لەزمە: لە موزیکدا موزیکێکی زۆر کورتە کە لە پاش کۆپلەیەکی گۆرانیدا دێ، وەک «تینتارەران»ەکەی دوای «ئەی شەمی شەوان» کە هەر ئەوەشە کە هۆنوس بیری لێ دەکاتەوە.

ماک: واتە نەژاد، بناغەیی، ئەسڵ. لە سێ هۆنوسەکە (ماک) یەکەمیانە، ئەو کەسەیانە کە هەمیشە بەر خەڵک دەکەوێ و قسە دەکا.

مشتنووقاو: کەسێک مشتی نووقاو بێ کەسێکی پارەپیس و ڕەزیلە.

مێزۆچکە: لە مێز و پاشگری –ۆچکە پێکهێنراوە، واتە مێزێکی بچووک.

نۆڕینگە: عیادە.

هیرۆشیما: شارێکی وڵاتی ژاپۆنە، ئەمەریکا بە چەکی ئەتۆمی پەلاماری دا.

هەتەر: واتە کەسێکی سوور لەسەر مەبەست.

وچانۆچکە: وچان وەستانێکی کورتە، وچانۆچکە وەستانێکی کورتترە.

دیمانەی نەوا موکرجی ٢٠١٩

سەبارەت بە ئارەزووەکانی نەوا موکرجی

نەوا موکرجی حەزی لە چ ڕەنگێکە؟

نەوا موکرجی منم؟ گاڵتە دەکەم، هەر بڵێ تۆ و کێشەم نییە.

من هەمیشە یەکەم جار سەیری هونەرمەندێتییەکە دەکەم، نەک ئەو کەرەستەیەی هونەرەکەی پێ کراوە. واتە ڕەنگەکان بەهای سەرەکییان نییە لام. تێکەڵکردنی ڕەنگەکان بەهایان هەیە. کەواتە هەموو ڕەنگەکانم لا جوانە بە مەرجێک بزانرێت تێکەڵ بکرێن. کە نەشزانرێت تێکەڵ بکرێن هیچ ڕەنگێک بەهای نییە! زۆر جار حەزم لە تێکەڵەی بۆر و پەمەیی و شینی کاڵە. هەندێک جار نیلی و زەرد و بۆر. هەندێک جار شین و ڕەش. هەندێک جار نیلی و ڕەش. ڕەنگێکی دیاریکراو نییە کە لام دڵخوازترین بێت.

حەزت لە چ خواردنێکە؟

لە پێ کەوتووم و نەفسم بۆ کەباب دەشنێ وەکو منداڵ! کەباب، بەرگر، برنج و شلەی پەتاتەی کەری. یاپراخی سڵق و گەڵامێویش.

حەزت لە خواردنی بەهاراتاوی هەیە؟

بەڵێ، بەڵام ئێجگار زۆر نا. واتە هیندیی هیندی نا.

دڵخوازترین نانی بەیانیانت چییە؟

هەموو ژەمەنانێکی یەکەمم ناکەوێتە بەیانییەوە. بەڵام با وای ناو بنێین: زۆر جار حەز ناکەم هەموو بەیانییەک هەمان جۆری خوان تاقی بکەمەوە. هەندێک جار حەزم لە میوەیە. بەڵام دەتوانم بڵێم بە گشتی هێلکەوڕۆن بە سۆسجەوە. لێرە بەیکن نییە، بەڵام بیستوومە بە هێلکەوە زۆر خۆشە.

حەزت لە چ شیرینییەکە؟

کاتی خۆی بە هیچ شێوەیەک حەزم لە شیرینی نەبوو، بەڵام ئێستانان حەزم لێیەتی. بە تایبەتیی بابەتی پاقلاوە. بەڵام هێشتا نازانم کامەم لە هەموو زیاتر حەز لێیە.

هەندێک لە دڵخوازترین ماڵپەڕەکانت کامانەن؟

پەیوەستە بەو کاتەوەی سەرقاڵی شتێکم. بە گشتی وەک هەموو کەس یوتیوب و ویکیپێدیا و گووگڵ. لەوێوە بە دوای شتی تریشدا دەگەڕێم. بەڵام من ماڵپەڕی فەرهەنگەکانیش زۆر دەکەمەوە، تەنانەت بە پێی ئاماری بڕاوزەرەکەم بێت فەرهەنگەکانی کۆڵینز و میریام-وێبستەر لە یوتیوبیش زیاتر دەکەمەوە.

هەندێک لە فیلمە دڵخوازەکانت کامانەن؟

زۆربەی فیلمەکانی ئالفرێد هیچکۆک. لیستێکم نووسیوە بە ناونیشانی سەد فیلمی دڵخوازی نەوا موکرجی. لەوانەیە لیستێکی تریش بۆ سەد فیلمی تر بنووسم. من تا ڕادەیەکی زۆر حەزم لە فیلمە کۆنەکانیش هەیە، وەک بەستەر کیتن و چارلی چاپلن. فیلمەکانی چاپلن هاوڕێیەکی بەنرخی منداڵییمن. بە داخم کە ئێستا زۆر منداڵ نایناسن.

هەندێک لە موزیکە دڵخوازەکانت کامانەن؟

نابێت ئەم پرسیارە لە من بکەیت. بە هەزاران موزیک هەن کە خولیامن. هەر نۆ سیمفۆنییەکەی گوستاڤ مالەر. هەر نۆ سیمفۆنییەکەی بێتهۆڤن. هەموو پرێلیود و فیوگەکانی باخ. زۆرێک لە کارەکانی گوستاڤ هۆڵست. نازانم چیت پێ بڵێم. دەتوانم یەک پەڕتووکی گەورەی سەد بەرگی لەسەر موزیکە دڵخوازەکانم بنووسم. بەڵام ئەوەندەی حەز دەکەم گوێیان لێ بگرم ئەوەندە حەز ناکەم لەسەریان بنووسم، چونکە بۆ من چێژی ڕاستی لە گوێگرتنەکەدایە.

بەڵام دەبوو لە بارەی هەموو پارچە موزیکێکمان بنووسیایە و لەسەر ئینتەرنێت بڵاو کرابایەتنەوە. ئەو ئەرکەش تەنها ناکەوێتە ئەستۆی موزیککاران، دەبێت دەزگای ڕۆشنبیری و چاندیی حکومەت لە پشت ئەوەوە بێت و بودجەی بۆ تەرخان بکرێت. دەبوو نووسراو و ڕاڤەکاریی زۆری موزیک بە زمانی شیرینی کوردی هەبوونایە.

کارێک کراوە کە هونەر بووە بە کارکردن لە خێرخانەدا! کابرای تەماتەفرۆش فلسێک لە تەماتەکەی خۆی خۆش نابێت، کەچی هەمووان دەیانەوێت هونەرمەندان دینارێک پەیدا نەکەن! ئێ کاکە هونەریش هەر پیشەیە! بەهەرحاڵ، ئەوە قسەی تر هەڵدەگرێت.

دەتوانیت بڵێیت بە گشتی هەموو موزیکی کلاسیکی ڕۆژئاوایی لای من جۆری موزیکی پەسەند و دڵخوازمن. هەمیشە کلاسیک. زۆر دەگمەن گوێ لە گرمەگرم و زرمەزرمی سەردەم دەگرم. زیاتریش گوێ لە موزیکی ڕووت دەگرم وەک لە گۆرانی.

هەندێک لە پەڕتووکە دڵخوازەکانت کامانەن؟

ئێستا؟ ئولیس، ئولیس، ئولیس! بە گشتی حەزم لە چیرۆک و هۆنراوەیە، کەچی زۆر سەیرە، زیاتر پەڕتووکی فێرکاری دەخوێنمەوە! حەزم لە ئەفسانە و مێژوو و هۆنراوەش هەیە. تازەبەتازە فێر بووم لە کوردییەوە بۆ وێژەی ئینگلییش پەلم کێشاوە.

لە هۆنراوەدا حەزم لە تۆپەڵەقسە نییە کە بە ناوی هۆنراوەوە بڵاو دەکرێنەوە. حەزم لە نووسینێکە هونەرمەندێتیی تێدا بە کار هێنرابێت. حەزم لە بیری ڕووت نییە. بەڵام ئێستانان ئولیس بەهادارترین پەڕتووکە لام، هەروەها ئەو پەڕتووکانەشی لەسەر ئولیسن. لە پەڕتووکخانەکەمدا تاقێکی جیام بۆ ئولیس و ئەو پەڕتووکانە هەیە کە لە بارەی ئولیسەوەن.

ماوەی ڕابردوو زیاتر سەرقاڵی خوێندنەوەی چیرۆک و بەیتە گریکییە کۆنەکان بووم. لە مێژووشدا بە خوێندنەوەی مێژووی ئیمپراتۆرێتیی ڕۆمەوە خەریک بووم، بە تایبەتی شەش بەرگە دانسقەکەی ئێدوارد گیبن (مێژووی داچوون و کەوتنی ئیمپراتۆرێتیی ڕۆم. The History of the Decline and Fall of the Roman Empire).

من ناتوانم لە یەک کاتدا تەنها یەک پەڕتووک بخوێنمەوە، مێشکم باشتر لە ئاڵۆزیدا کار دەکات! بەڵام پێشنیار دەکەم هەموو کەسێک فەرهەنگی لە ماڵی خۆیدا هەبێت، بە تایبەتیش فەرهەنگی ئازادیی دکتۆر حەمەڕەشید قەرەداخی. ئەو کەڵەپیاوە سی ساڵ خەریکی ئەو فەرهەنگە دانسقەیەی بووە و کارێکی ئێجگار پیرۆزی کردووە. من هەموو ڕۆژێک دروودی بۆ دەنێرم. لە چیرۆکی چاوپێکەوتن لەگەڵ ئامادەبووی کۆنسێرتێکدا فڕۆکەخانەکەم بە ناوی ئەوەوە ناو ناوە.

حەزت لە گەشت و گەڕان هەیە؟

بەو چەمکەی خەڵک لێوەی دەدوێن و حەزیان لێیە نەخێر. من زۆر حەز بە تێکچوونی ئارامیی و پلانی ڕۆژانەم ناکەم. حەزم لە کاتکوشتن نییە. تاکە هۆکار کە وام لێ بکات حەزم لە گەشت و گەڕان بێت ئەوەیە کە زانیاریی نوێ فێر ببم. گەڕان لە پێناو گۆڕینی جۆری خواردن یان خواردنەوەدا بە بەهادار نابینم. حەز دەکەم کە گەڕام شارستانێتیی جیاواز، کەلەپوور و شوێنەواری کۆن ببینم و خەڵکی جیاواز بناسم و شتی زیاتر فێر ببم.

مێشک بە بەخشینێکی مەزنی سرووشت دەزانم، نامەوێت پڕی بکەم لە پڕۆتینی زانیاریی بێسوود. بۆ نموونە بۆچی بزانم لەسەر سووچی تەقسیم لە ئیستانبول چ جۆرە فەلافلێک دەفرۆشن؟ بۆچی خانەیەکی پڕۆتینی مێشکم بەم زانیارییە هیچەوە بە فیڕۆ بچێت؟

بۆیە من بەو تێڕوانینە حەزم لە گەڕان و گەشت نییە و حەز ناکەم ئارامیی خۆم تێکبچێت. من هەرگیز لەوانە نیم کە بتوانم بۆ خۆشی شەوێک بچم لەسەر شاخێک بمێنمەوە. ئەگەر بمەوێت لەسەر شاخێک بمێنمەوە دەبێت مێزی کار و تەوالێت و دووشەکەشم لەگەڵ خۆم ببەم. یان هەر بە ڕاستی کارێکم لەوێ هەبێت. من زۆر بە دەگمەن بێ هۆ سەردانی شوێنان دەکەم. بەڵام یەکێک لە فەنتازیاکانی مێشکم ئەوەیە کە بە پێ زۆربەی جیهان بگەڕێم. بەڵام ئەوە دەبێت کاتی خۆی هەبێت و ئێستا ئەرکی ترم لەسەر شانە جێبەجێیان بکەم، دواتر مەگەر وا بکەم.

ئەگەر بتوانیت بۆ هەموو شوێنێک بچیت، دەتەوێت بۆ کوێ بچیت؟

بە لای منەوە یەکێک لە تاوانەکانی ئافراندن ئەوەیە کە لە یەک کاتدا دەبێت لە یەک شوێندا بین. من حەز دەکەم لە هەموو شوێنێک بم. حەز دەکەم هەموو گەردوون بگەڕێم. بەڵام ئێستا کات بۆ ئەو خۆزگانە نییە. بۆیە دەبێت کار بکەین کە بەدیهێنانی ئەو خۆزگانە بۆ نەوەکانی ئایندە ئاسان بکەین. من دەمێکە باوەڕم وا دروست کردووە کە مرۆڤ خۆی شوێنی خۆی خۆش دەکات. لای من شوێنی خۆم خۆشە. ئەگەر بشچم بۆ هەر شوێنێکی تر هەوڵ دەدەم بۆ خۆمی خۆش بکەم.

حەز دەکەیت زیاتر لە ناو شاردا بژییت یان لە دەرەوەی شار؟

حەز دەکەم بە کەلوپەل و شارستانێتییەوە لە دەرەوەی شار بژیم.

کێن ئەو کەسانەی حەز دەکەیت ڕۆژێک لە ڕۆژان بیانناسیت، یان پێیان بگەیت؟

کاتی خۆی خەڵک زۆر بوون، بەڵام ئێستا ئەوەندە حەز بە بینینی خەڵک دەکەم کە ئارامییم تێک نەدەن و دەست نەکەن بە پلاندانان بۆم و ڕامنەکێشنە نێو ژیانە ناخۆشەکانیانەوە. ئێستا ئینتەرنێت دونیای وا ئاسان کردووە کە دەتوانیت بێ ئەوەی کەسەکە ببینیت بیناسیت و لەگەڵیدا دابنیشیت. خۆیشم مێشکم ئافرێنەرە، بەردەوام مێشکم وێنەم بۆ دروست دەکات و هەر لە منداڵییەوە وێناکردنم ئێجگار فراوانە. بۆیە زۆر پێویستم بەوە نییە بە جەستەیی لەگەڵ زۆر کەسدا بم. هەندێک جار کە هەست بە تەنیایی کوشندە دەکەم (کە هەندێک جار زۆرن!) دەنووسم، یان گۆرانییەک دادەنێم، یان موزیکێک دادەنێم، یان دەژەنم.

ئەگەر بتوانیت بگەڕێیتەوە بۆ مێژوو، حەز دەکەیت کێ بناسیت؟

حەز دەکەم ڕەگوڕیشەی خێزانەکەی خۆم هەموو بدۆزمەوە. حەز دەکەم تا سەرەتاییترین مرۆڤ بڕۆم. هەموو سەردەمەکانی مێژوو ببینم. حەز دەکەم ماڕکۆس ئۆریلیۆس و سینیکا و یۆهان سێباستیان باخ و مۆتسارت و بێتهۆڤن و ڤێردی و نالی و ستانیسلاڤسکی و جەیمز جۆیس و ئاڕثەر ڕوبنشتاین لە کاتی کار و ژیانی ڕۆژانەیاندا ببینم. لەوانەشە زۆر کەسم لە بیر چووبێت. بە تایبەتی حەز دەکەم بزانم باخ و منداڵەکانی چۆن لە ماڵەکەی خۆیاندا توانیویانە هەموو حەفتەیەک موزیکێکی نیو کاژێری یان کاژێریی دانسقە دابنێن و نمایش بکەن؟ زۆر حەز دەکەم ئەو ماڵەی یۆهان سێباستیان باخ لە کاتی ئەو هەموو کارە زۆرەدا ببینم.

دڵخوازترین و دڵنەخوازترین وشەت چین؟

دڵخوازترینم: هەرچەندە وشە نییە و مۆرفۆسینتاکسە، بەڵام «دەتوانم» دڵخوازترینمە. دڵنەخوازترینیشم دژەواتاکەیەتی، واتە «ناتوانم».

دڵخوازترین شت کە حەز بکەیت پارەی تێدا سەرف بکەیت چییە؟

پەیوەندیی بە کاتەوە هەیە، بەڵام زۆربەی کات کێشەم نییە بۆ پارەدان بە پەڕتووک، هەروەها ئەو ئامێرانەی پێویستم پێیانە. بەڵام ئەوەی پێشبڕکێکە دەباتەوە پیانۆیە، حەز دەکەم ئەوەندە پارەم هەبێت کە بتوانم هەموو پیانۆکانی سەر زەوی بکڕم. لە بەهەشتە خەیاڵییەکەی مندا هەموو ژوورێک، بە تەوالێتیشەوە پیانۆیەکی لێیە!

سەر شاخ یان کەنار یان دیمەنەکەیان لە شاشەوە؟

شاشە!

قەرەباڵغی، یان کۆمەڵێکی کەم، یان تەنیایی؟

تەنیایی.

ڕقت لە چ پرسیارێکە؟

مووچەکەت چەندە؟ چەند پەیدا دەکەیت؟ پارە پارە پارە!

سەبارەت بە ژینی ڕابردوو

دڵخوازترین وانەی قوتابخانەت کامە بوو؟

لە ڕاستیدا تەنها حەزم لە گۆرانیبێژان بوو. ئەگەر نەیانهێشتایە گۆرانی ببێژم لە وانەکاندا، ئەوا پشووی نێوان وانەکانم لا خۆشتر بوو! بەڵام وانەی گۆرانیبێژان نەبوو (دوور لە ئێستا!). کەمێک حەزم لە زمانەکان و مێژوو هەبوو. کە ئێستاش تەماشای نمرەکانی ساڵانەم دەکەیتەوە بۆت دەردەکەوێت کە ئەو حەزانەم ڕاست بوون.

کە منداڵ بوویت حەزت دەکرد ببیت بە چی؟

باوەڕ بکەیت یان نا، حەزم دەکرد ببم بە گۆرانیبێژ. جارێک لە قوتابخانەی سەرەتایی مامۆستا ئەو پرسیارەی لە هەموومان پرسی، هەموویان دەیانوت: «دکتۆر» و «ئەندازیار» و ماستاوچییەکانیش دەیانوت: «مامۆستا». بەڵام من وتم: «گۆرانیبێژ».

چۆن دەستت کرد بە موزیک؟

بە تێروتەسەلی لەسەریم نووسیوە.

تێکڕایی نمرەکانت بە گشتی لە قوتابخانەدا چەند بووە؟

لە قۆناغی سەرەتاییدا هەمیشە لە نێوان ٩٥٪ بۆ ١٠٠٪. لە قۆناغی ناوەندی و ئامادەییدا هەمیشە لە نێوان ٧٠٪ بۆ ٨٥٪.

کاتی خۆی لە بیرکارییدا باش بوویت؟

نەخێر. ڕەنگە لەبەر ئەوە بووبێت کە لە سەرەتاییدا مامۆستای بیرکارییەکەمان، کە ناوی ست نەسرین بوو، زلەیەکی لە لای چەپی سەرم دا کە بەتەواوی گوێی ئازار دام و بەو بۆنەیەوە چەندین ساڵ گوێی چەپم تووشی هەوکردن بوو. هەمیشە ترسم لە وانەی بیرکاری هەبوو. بەڵام ئێستا دەزانم کە من بە سرووشتی لە بیرکاریدا باشم.

ئایا هەرگیز تووشی ڕووداوی هاتوچۆ بوویت؟

بەڵێ، بە نیو چرکە لە مردن گەڕامەوە. بە تێروتەسەلی لەسەریم نووسیوە.

ئایا هەرگیز هەنگ پێوەی داویت؟

بەڵێ، یەک جار. هەنگێک لە نێو پێڵاوەکانمدا بوو، کە ویستم لە پێی بکەم دای بە بنی پێمەوە.

ئایا هەرگیز لە مانگات داوە؟

ئەمە چییە؟ هەست دەکەم پرسیاری دوای ئەمە ئەوە دەبێت بپرسیت: هەرگیز سوێندت بە تەڵاق خواردووە لە کاتی ژنتەڵاقداندا لە ژووری دادگادا؟ لە وتاری دەسەڵات و مرۆڤیشدا کەمێک باسم کردووە: من هەرگیز ئازاری ئاژەڵانم نەداوە، تەنها مێش و مێشوولە و جاڵجاڵۆکە و قالۆنچە و مارمێلکە نەبێت.

ئایا هەرگیز وانەی سەمات خوێندووە؟

لە یوتیوب و ماڵپەڕی تر بەڵێ، تانگۆ و ڤاڵس کەمێک دەزانم. بەڵام سەماکان پێویستیان بە هاوبەشێک هەیە کە من نەمبووە. بە ئینتەرنێت بەڵێ، بەڵام بە خودی کەسیی خۆم بچم بۆ فێرگا، نەخێر. بەڵام حەزم لێیە.

ترسناکترین شت چییە تا ئێستا کردبێتت؟

باوەڕ ناکەم جەربەزەییم زۆر هەبووبێت. هەرچەندە لە تێڕوانینی زۆر کەسدا کەسێکی پڕکێش و سەرکێشم، بەڵام لە ڕاستیدا من زۆر حەز بە تێکچوونی ئارامیی خۆم ناکەم. کاتی هەرزەییمی لێ دەربکەیت، ئەگینا بە دەگمەن کاری پڕکێشانەم کردووە کە بە لای خۆمەوە پڕکێشی بووبێتن. چونکە وەک دەوترێت کەسی بوێر کەسێکە کە شتەکە دەکات و دواتر بیر لە دەرئەنجامەکانی کردەوەکەی دەکاتەوە. بەڵام کەسی نەوێر کەسێکە کە پێشوەخت بیر لە دەرئەنجامی کارەکانی دەکاتەوە. جا من ئەو کەسەم کە هەمیشە پێشتر بیر لە دەرئەنجام دەکەمەوە. بە دەگمەن کارێک دەکەم کە دەرئەنجامەکەم شی نەکردبێتەوە. بە دەربڕینێکی تر، نەوێران واتە زیرەکی بۆ ژیان. هەرچەندە من زۆر جاریش پاڵ بە باوەڕی هاوڕێکانم و زیاتریش بە باوەڕەکانی خۆمەوە دەنێم. دەمەوێت بزانم سنووری باوەڕەکان کوێن.

بەهەرحاڵ، بۆ وەڵامی پرسیارەکەت بە دیاریکراوی: جارێکیان بە منداڵی وایەرێکم بە پرچ لە یەک ئاڵاند و کردم بە کونی سارد و گەرمی پلاکەکەدا تا بزانم چی دەبێت. شۆرتی کارەباکە پرچەکەی هەڵوەشاند و وایەرەکەی قرتاند و کارەباکەش ناڵەی کرد و سویچەکەی دەرەوە هەڵستایەوە. کە دایکم پرسیی: «ئەوە چی بوو؟» خۆم گێل کرد و وتم: «هیچ».

سەبارەت بە ژیانی ڕۆژانە

بۆ خۆشیی خۆت چی دەکەیت؟

هەموو ژیانم تەنها لە خۆشییدا بە سەر دەبەم. موزیک بۆ من خۆشییە، نووسین خۆشییە، خوێندنەوە خۆشییە، فیلم، شانۆ، کار، نوستن… هەموو ئەمانە لای من خۆشیین. من هەر زۆر دەمێکە کار بۆ ئەوە دەکەم کە تەنها ئەو شتانە بکەم و بەو شتانەوە سەرقاڵ بم کە بە لامەوە خۆشن. بۆیە کاتێک تۆ دەڵێیت: «خۆشی» تێناگەم، بۆچی خەڵک بەردەوام خەریکی ناخۆشیین؟ ئەگەر خەریکی ناخۆشیین بۆچی وا دەکەن؟ بۆچی نایگۆڕن؟ ئەگەر نایگۆڕن، کەواتە شایستەی ئەو ناخۆشییەن! من باوەڕم وایە هیچ کەسێک ستەمی لێ نەکراوە، هەموو مرۆڤێک شایستەی ئەو ژیانەیە کە تێیدا دەژیێت. ئەگەر خۆت بە شایستەی ئەوە نازانیت، ئەی بۆچی هەوڵ نادەیت بیگۆڕیت؟ لای من ئەوە بێمێشکییە شتێکت بە لاوە ناخۆش بێت و بیکەیت. من ئەوپەڕی چێژ لە زۆربەی هەرە زۆری ساتەکانم دەبینم… ئەگەر لێم تێک نەدەن!

یەکێک لە شتە یەکەمەکان کە دەیکەیت لە بەیانیاندا چییە؟

چاوم دەکەمەوە! زۆربەی کات مەرج نییە بەیانیان ڕابم، زۆربەی کات کاتی نووستن بە گوێرەی ڕۆژەکەم دەبێت. خشتەیەکی توندوتۆڵم بۆ نووستن و ڕابوون نییە، گرنگ ئەوەیە لە ماوەی ڕۆژەکەمدا کارەکانم جێبەجێ بکەم.

بەڵام با بڵێین یەکەم شت کە ڕادەبم چییە دەیکەم؟ دوای چاوکردنەوە کەمێک لە ناو پێخەفەکەمدا خۆم بۆ ڕۆژەکەم ئامادە دەکەم، بڕێک دەخوێنمەوە، زۆر جاریش گوێ لە موزیکێک دەگرم کاتێک هێشتا هەر لە ناو پێخەفەکەمدا پاڵکەوتووم و هەڵنەستاوم. هەرگیز لە کاژێری یەکەمی ڕۆژەکەمدا تەماشای نامە و تەلەفۆنی کەس ناکەم، ئیمەیڵیش بمخوێنێتەوە نایخوێنمەوە! زۆربەی کات کە ڕادەبم هەر لە ناو جێگاکەدا دەنگەژێکانم بە هەندێک ڕاهێنانی دەنگی گەرم دەکەمەوە، پاشان پەنجەکانم و دەستم. هەندێک جار پێش ئەوەی نانی ژەمی یەکەم (کە لای ئێوە نانی بەیانییە) بخۆم، کەمێک پیانۆ دەژەنم، یان کەمێک دەنووسم، یان کەمێک لەو کارە دەکەم کە دەبێت لە ڕۆژەکەمدا جێبەجێی بکەم. ئەگەر چوونەدەرەوەم هەبێت ئەوا دووشێک دەکەم.

حەزت بە قسەکردنی سەر تەلەفۆن هەیە؟

کەسەکە و بابەتەکە کەوتووە. زۆربەی کات تەلەفۆنەکەم بێدەنگە و لێم دوورە. زۆر بە دابڕاندن پەست دەبم. کاتێک دەمەوێت شتێک لەگەڵ کەسێکدا باس بکەم حەز دەکەم ڕاستەوخۆ ڕووبەڕوو قسەی لەگەڵ بکەم، ئەگەر نا، ئەوا بە تەلەفۆن. زۆر بە نامەناردن و چات پەست دەبم. لە هەرزەییمدا ئەوەندە چاتم کردووە کە ئێستا بە سێ نامەی چۆنی و چاکی پەست دەبم و داوا دەکەم کەسەکەی بەرانبەر بە تەلەفۆن قسەم لەگەڵدا بکات، یان یەکتر ببینین.

لە حەفتەیەکدا چەند ئیمەیلت پێ دەگات؟

من تەنها یەک ناونیشانی ئیمەیلم نییە، بەڵکو بۆ هەر کۆمەڵە مەبەستێک ناونیشانێکی ئیمەیلم هەیە. خۆم بە سرووشت حەز ناکەم ئیمەیلم زۆر بۆ بێت و هەر واشە، ئیمەیلم زۆر بۆ نایەت. بە گشتی لە نێوان ١٠-٣٠ ئیمەیل لە حەفتەیەکدا.

درێژترین ماوە نەنووستبیت چەند کاژێر بووە؟

گەیشتوومەتە ٤٤ کاژێر.

یادی چ بۆنەیەک دەکەیتەوە؟

بە گشتی هیچ بۆنەیەکی گشتی یاد ناکەمەوە. بەڵام کاتێک کارێک تەواو دەکەم پشوو بە خۆم دەدەم و خۆم خەڵات دەکەم. هەندێک جاریش لە بەهاران یان پایزاندا کە ڕۆژەکە زۆر خۆش بێت، حەز دەکەم بچمە دەرەوە.

ئایا زۆرتر فەرهەنگی واتا بە کار دەهێنیت، یان فەرهەنگی هاوواتا و دژەواتا؟

ڕۆژ نییە چەندین جار فەرهەنگ بە کار نەهێنم. ئەگەرچی هەردووکیان بە کار دەهێنم، بەڵام ئێستانان زۆرتر هی واتا بە کار دەهێنم.

ئایا کەست هەیە بچیت بۆ لای ئامۆژگارییت بکات؟

نەخێر. بەڵام هەندێک جار ڕاوێژ بە هاوڕێکانم دەکەم و زانیاری کۆ دەکەمەوە.

هاوسەرت هەیە؟

نەخێر.

جۆری خوێنت چییە؟

ئۆی کۆ.

یەکێک لە پرسیارە دڵخوازەکانت لە سەرەتای یەکترناسینی کەسێکدا چییە؟

تەنها ڕۆژ و مانگی لەدایکبوونەکەتم پێ بڵێ، ساڵەکە بۆ خۆت.

سەبارەت بە کەسێتی

ئایا تۆ ناخگەڕیت یان دەرگەڕ (Extrovert vs Introvert)؟

ناخگەڕم. تاقیکردنەوەکەی مایەرز و بریگسم کردووە و چەند جارێکی زۆریش لە کاتی جیاوازدا تاقیم کردووەتەوە، هەمیشە هەمان ئەنجامە: لە جۆری کەسێتیی INTJ-Aم.

چ نەریت یان ڕەفتارێکی خۆتت زۆر بە دڵە؟

کۆڵنەدان، گەشبینی، توانای بیرکرنەوەی کۆمیدی و جەفەنگی. خولیای فێربوونی زانیاریی زیاتری جۆراوجۆر. چێژبینین و پێزانینی شتی زۆر سادە و ساکار.

ئایا حەز دەکەیت بە وردی نەخشە بۆ شت بکێشیت، یان ڕاستەوخۆ بچیتە سەر کارەکە؟

نەخشەکێشان، نەخشەکێشان، نەخشەکێشان. هەمیشە. من پلانم بۆ هەموو ڕۆژێکی ساڵەکەم هەیە. هەموو ساڵێک لە مانگی دوانزەدا پلانی ساڵی داهاتوو دادەنێم. بە دەگمەن دەتوانم لە پلانی خۆم لابدەم.

گەورەترین گۆڕانکاریی خودی چی بووە کە کردووتە؟

بە نزیکی هەموو گۆڕانکارییە بچووکەکانی ژیانم دەرئەنجامی گەورەیان هەبووە. بەڵام باشترین گۆڕانکاری ئەوە بووە کە لەناو خۆمدا دینم بە هەموو لقەکانیەوە مراندووە.

بە ئاسانی دەگرییت؟

نەخێر.

کێ پاڵەوانی ژیانتە؟

بە پلەی یەکەم خۆم.

لە بەرزی دەترسیت؟

بەڵێ.

خەڵک پێت دەڵێن لە چ کەسێکی بەناوبانگ دەچیت؟

کە ڕیش و قژم درێژ بن: چێ گیڤارا. حەزیشم لێ نییە لە کەس بچم، بە تایبەتی لەو.

زیاتر لە چ کەسێتییەکی کارتۆنییەوە نزیکیت؟

میشیگن جەی. بۆق.

ئەگەر کەسێکی نەدیو و نەناس داوای ئامۆژگارییەکی هەڕەمەکی بکات پێی بدەیت، چیی پێ دەڵێیت؟

یەکێک لە کێشەکانی مرۆڤایەتیی ئەمڕۆ ئەوەیە کە ئامۆژگاری زۆر زۆرە. زۆربەی خەڵک بە ئامۆژگاریی ناتەواو و نادروست تێکچوون. من هیچ ئامۆژگارییەکی کەس ناکەم.

بەڵام ئەگەر وەک تۆ دەڵێیت «داوای لێم کرد»، ئەوا تەنها پێی دەڵێم: «بژی و زیاتر بزانە».

بۆچی؟ خەڵک ناژین؟

زۆربەی ئەو کەسانەی من دەیانبینم مردوون لە پێستی زیندوودا. نەخێر زۆربەی خەڵک هەر ناشزانن ژیان چییە. بەردەوام پێیان وایە ستەمیان لێ کراوە و بەردەوام خەریکی پرتەوبۆڵەن و گلەیی و گازندەن. ژیان بە بەردەمیاندا تێدەپەڕێت و پێی نازانن. با کەمێک دەستم بەتاڵ ببێت ئەو پەڕتووکەی سینیکا هەموو وەردەگێڕم کە سەبارەت بە کورتیی ژیان دەدوێت، ئێجگار دانسقەیە!

پیاڵەکە نیوەی پڕە، یان نیوەی بەتاڵە؟

نیوەی پڕە بۆ خۆم. نیوەی بەتاڵە بۆ فەرمانبەرێکم یان کەسێک کە کارم بۆ دەکات.

ئایا هەرگیز لە فڕۆکەوە، یان لە پردی بەرزەوە خۆت فڕێ دەدەیتە خوارەوە؟

پلانم زۆرە، نەخێر. کە پلانم نەما بیری لێ دەکەمەوە.

کێ زۆرترین کاریگەریی لەسەر ژیانت هەبووە؟

ئێستانان جەیمز جۆیس. پێشتریش بێتهۆڤن، مالەر، ڤاگنەر، گۆران، شێرکۆ بێکەس، ڤێردی، پوچینی. زۆر کەسی تریش.

هەندێک شتمان پێ بڵێ کە بە ڕاستی دڵخۆشت دەکەن.

تەواوکردنی کارێک. هیچ هەستێک لە تەواوکردنی کارێکی ئافرێنراوی دەستی خۆت خۆشتر نییە. هەر کەسێک ئەو هەستەی نەکردبێت جێی بەزەییە. کە دەبینم لە جێبەجێکردنی پلانی ڕۆژەکەمدا سەرکەوتووم، یان کە بەرهەمی کۆششەکانم دەبینم، زۆر دڵخۆش دەبم. هەروەها هونەری دانسقەش دڵخۆشم دەکەن: موزیکی باش، چیرۆکی باش.

هەندێک شتمان پێ بڵێ کە بە ڕاستی دڵتەنگت دەکەن.

شت زۆرن. بە تایبەتی خەڵکانی تر: نەزانییان، بێباکییان، توندوتیژییان…تا دوایی. بەڵام زۆربەی کات هەوڵ دەدەم ورەی خۆم بەرز بکەمەوە بەوەی کە خەڵک لە نەزانیدا وا دەکەن و پێیان وایە ئەوەی دەیکەن ڕاستەکەیە.

زۆربەی خەڵک بەو بەشە زانیارییەی کە خۆی دەیزانێت ڕاستترین بژاردە هەڵدەبژێرێت. واتە بە پێی ئەوەی کە خۆی دەیزانێت ڕاستترین هەنگاو دەنێت. بۆ نموونە ئەگەر من پێت بڵێم: «براکەم هات فیشەکێکی نا بە ئەژنۆمەوە»، لەوانەیە زۆر پەست و تووڕە ببیت و لەوانەشە هەڵبکوتیتە سەر براکەم و مافی منی لێ بستێنیت. بەڵام ئەگەر پێت بڵێم کە: «حەفتەیەک پێش ئەوەی ئەو فیشەکەکەم پێوە بنێت من چووم هەموو شتەکانی ماڵەکەیم لە بەلەکۆنەکەیەوە هەڵداوەتە دەرەوە»، ئەو کاتە فیشەکەکە زۆر کاریگەریی لەسەرت نابێت. واتە تۆ تەنها بەو هەندە زانیارییەی کە هەتبوو، کە براکەم فیشەکی پێوە ناوم، خۆت ڕاستترین بژاردەت هەڵدەبژارد کە مافی من بستێنیت. بەڵام ئێستا کە بەشێکی گەورەتری وێنەکە دەبینیت، هەڵوێستت جیاواز دەبێت.

بۆیە زۆر جار کە خەڵک بێزارم دەکەن، یان ئەو کاتەی لەگەڵیاندام، یان کە دەگەڕێمەوە و بە نووسینێک ئەو گفتوگۆیە چارە دەکەم و دەڵێم کە لە نەزانییاندایە.

هۆی گەورەی بەڵاکانی مرۆڤایەتی ئەوەیە کە پەیوەندیکردنمان لە ئاستێکی لاوازدایە. هەموومان پێمان وایە کە «دەزانین»، هێشتا بەرانبەرەکەت قسەکەی تەواو نەکردووە تۆ یەکسەر وا هەڵوێست وەردەگریت کە «دەزانیت». زۆربەی جاریش نازانیت کەسەکەی بەرانبەرت چی دەڵێت.

ژیانیش لای زۆربەی خەڵک بووەتە کردەیەکی ئۆتۆماتیکی. هەموو ڕۆژێک هەمان کارەکەی دوێنێ دووبارە دەکاتەوە بێ ئەوەی یەک چرکەش گومان بکات کە ئایا ئەوە باشە یان ڕاستە کە دەیکات؟ بۆیە گفتوگۆ و مێشکوروژاندن چارەیەکی گەورەن بۆ زۆرێک لەو شتانەی دڵتەنگمان دەکەن. ئەگەرنا، ئەوا تۆ هەمیشە دەتوانیت ئەو شوێنە یان ئەو کەسە بە جێ بهێڵیت کە دڵتەنگت دەکات. زۆربەی خەڵک خۆیان بەو شوێنەوە دەبەستنەوە کە خۆیانی تێدان، دەنا دەتوانی بستێک دوورتر بکەویتەوە. ڕۆیشتن هەمیشە بژاردەیە!

باشترین بڕیار تا ئێستا دابێتت چی بووە؟

زۆر بڕیاری باشم داوە. بەڵام دەشێت بڵێم باشترین بڕیارم ئەوە بووبێت کە وتبێتم دەبم بە هونەرمەند.

سەبارەت بە کار

هەندێک لە ئامانجە مەزنەکانت لە ژیاندا چین؟

لە موزیکدا: دانانی هەندێک سیمفۆنی و ئۆپێرا و چەند پارچە موزیکێک بۆ تاکژەن و دوانینە و سیانینە و چوارینە. هەروەها نووسین و بێژانی چەند گۆرانییەکی خۆم. بێژانەوەی چەند گۆرانی و هەوایەکی ئۆپێرا کە خۆم حەزم لێیانە. لە نووسیندا حەز دەکەم چەند چیرۆک و یادنامەیەک بڵاو بکەمەوە کە سوود و چێژیان بۆ خوێنەر هەبێت. لە زمانناسییدا ئامانجم ئەوەیە زمانی کوردی بەرەو ستانداردبوون و پەرەپێدان ببەم و لە مەترسیی کوشتنی ڕزگار بکەم. هەر بۆ ئەو مەبەستەش بوو کە دەزگای بوولێڵم دامەزراند و کۆنەخشەکەیم نووسییەوە.

دەتوانیت کەمێک باسی دەزگای بوولێڵمان بۆ بکەیت؟

بۆچی لە ئایندەدا لە ماڵپەڕەکەمدا بە تێروتەسەلی لەسەری نەنووسم و ئەو کاتە هەمووی بخوێنیتەوە؟ چونکە قسەکردن لەسەر بوولێڵ (دەزگای فەرهەنگی نیشتمانی) خۆی چاوپێکەوتنێکی تری دەوێت.

ئامۆژگاریی خەڵکانی تر دەکەیت ببن بە موزیککار؟

ئامۆژگارییان دەکەم کەمێک شارەزایی لە موزیکدا پەیدا بکەن: بزانن موزیک چییە، چۆن هاتووە و چۆن گەشەی کردووە و هەندێ زانیاریی گشتییان هەبێت. هەروەها هەندێک جۆری جیاوازی موزیک بۆ گوێگرتن تاقی بکەنەوە. دەنا تۆ چوزانیت حەزت لە ڕۆبیانە ئەگەر هەرگیز ڕۆبیانت نەخواردبێت؟مرۆڤ کە زۆرتر دەبینێت و دەبیستێت هەلی هەڵبژاردنی زیاتر و باشتری بۆ دەڕەخسێت.

بەڵام سەبارەت بەوەی خەڵکان ببن بە موزیککار، ئەوە تەنها بۆ ئەو کەسانە باشە کە بە ڕاستی خولیایان بۆ موزیک هەیە و تێیدا باشن و دەتوانن بەردەوام بن و بەرگەی هەوراز و نشێویی موزیک بگرن. ئەگینا ئەگەر بۆ ناوبانگ و سامان و کەشوفشەکەی موزیک بێت ئەوا باش نییە خەریک بیت. بە تایبەتیش لە کوردستاندا خەریکە دەکرێت بە پیشەی سواڵکەر! ئەویش لەبەر نەبوونی ستراتیژییەکی چاندی و ژیاریی دەسەڵاتی کوردی.

ئەگەر بتوانیت پیشەیەکی تر بۆ ڕۆژێک تاقی بکەیتەوە، حەز دەکەیت چ پیشەیەک بێت؟

دروستکردنی شەراب. هەوڵیشم داوە فێر ببم، بەڵام لەم ڕۆژگارەی ئەمڕۆمدا ناکرێت و شەرابسازییش کاری ڕۆژێک نییە.

ئەگەر بتوانیت لێهاتووییەکی تر بە باشی فێر ببیت، چی دەبێت؟

ئەو بوارانەی پێویستم بێت فێریان بم، فێریان بووم! ڕەنگە لێهاتووییەکی تر لە نێوان بیرکاری یان بەرنامەکاریی کۆمپیوتەر یان گەردوونزانی بێت. بە ڕاستی نازانم. ڕەنگە بیرکارییەکە هەڵببژێرم. لە ڕاستیدا چەند پەڕتووکێکی فێرکاریی بیرکاریم لە خۆم کۆ کردووەتەوە، هەر کەمێک دەستم بەتاڵ بێت خوویان دەدەمەوە.

سەبارەت بە تێڕوانین

بە دینەوە پەیوەستیت؟

بە هیچ شێوەیەک، نەخێر.

پێت وایە هیچ جۆرە ژیانێک دوای مەرگ هەیە؟

هیچ شتێک لەو بارەیەوە نازانم. باوەڕم بە هیچ کامێکیش لە ئەفسانە هەڵبەستراوەکان نییە. دەبێت مرۆڤ فێر ببێت ڕێز لە نەزانین بگرێت. ئێستا ئەوە نازانین، کە زانیمان قسەی لەسەر دەکەین، بەڵام نازانم. گوێ لە هیچ کەسێکیش ناگرم کە وا خۆی پیشان دەدات زۆر چاکی لێ دەزانێت، ئیتر بە هەر پاساوێک بێت.

پێت وایە مرۆڤ دەتوانێت چارەنووسی خۆی دیاری بکات؟

بەڵێ. ئەوەی پەیوەندیی بە گەردوونەوە هەیە لەم ڕۆژگارەی ئەمڕۆماندا ڕکێف ناکرێن. بەڵام ڕەنگە ڕۆژێک بێت مرۆڤ بتوانێت ڕکێف بکات، یان زیاتر بزانێت. مرۆڤ تا پلەیەکی بەرچاو و زۆر، ئەوەندەی پەیوەندیی بە خۆیەوە هەیە وەک تاک، دەتوانێت چارەنووسی خۆی دیاری بکات، یان هیچ نەبێت ئاراستەی بکات، مەرج نییە بگاتە ئەنجامەکە، بەڵام هەوڵدان بۆ ئەنجام گرنگە.

پێت وایە ئەشکەنجە سوودی هەبێت؟ ئەگەر بەڵێ بۆچی؟ ئەگەر نەخێر بۆچی؟

نازانم، باوەڕ ناکەم ئەشکەنجە سوودی هەبێت. لەو باوەڕەدام خودی خۆم لە ژێر ئەشکەنجەدا ددان بە هەموو تاوانێکدا بنێم کە نەمکردووە. نازانم تا ئێستا نەکەوتوومەتە باری واوە تا زانیاریم لەسەری هەبێت.

کەسێکی بێتاوان دەکوژیت ئەگەر بیر بکەیتەوە کە لەوانەیە دوانزە کەسی تر ڕزگار بکەیت؟

هەست دەکەم ئەم پرسیارەت لە ئینتەرنێتەوە هێناوە. بیرم لەو شتە نەکردووەتەوە و نەشکەوتوومەتە باری واوە تا ناچارم بکات بیر بکەمەوە. پێم وا بێت کەس ناکوژم، چونکە چۆن بزانم کە ئەو کوشتنە ئەو دوانزە کەسە ڕزگار دەکات؟ ئەی ئەگەر دوانزە کەسەکەی ڕزگار نەکرد چی؟ ناتوانم پێش ڕووداو بکەوم. نازانم.

چۆن دەڕوانیتە بیرکردنەوەی خەڵک لە تۆ؟

ئەوە کاتکوشتنە. یەک چرکەم بۆ بیرکردنەوەی خەڵک لە من نییە. من بیر لە خەڵک ناکەمەوە. تەنها تەمەنی خۆمم پێ دراوە نەک هی خەڵک.

ئەم دیمانەیە لە ساڵی ٢٠١٩دا ساز دراوە. لە ٨ی ئاداری ٢٠٢٥دا خوێندمەوە و پیایدا چوومەوە. ئێستانان بڕێک لە تێڕوانین و بیروبۆچوونم گۆڕاوە و ڕەنگە بە هەمان شێوە وەڵامی هەمان پرسیار نەدەمەوە.

نەستژەنیی دەیەم: هێمن موکریانی

نەستژەنیی نۆیەم: ئاشتی

پەتای پیاوچاکی و خۆسەلماندن1

ڕاوی ددانپێدانانی ئەوانی تر مەکە

تەمەن بەشی ئەم هەموو سەلماندنە ناکات!

پەتای خۆسەلماندن

ژیان ئامانجە

لە سەودای ژیاندا دوو (ملیۆن) جار بیر بکەوە

مەیسەلمێنە، ئەوە بە!

لە دوای لوتکەوە بەرەو کوێ؟

دۆخی کێبڕکێباز

من

منی بکەر، نەک منی بەرکار

چرا بۆ تاریکی، نەک بۆ ڕووناکی

لەگەڵ خۆت ئاشت بە، ئەوجا ئاشتی ببەخشە

چارە؟

شۆکخوازی و شۆکپەرستی1

نەستژەنیی هەشتەم: ژیـ١ن

نەستژەنیی حەوتەم: بۆ مایسترۆ مۆریکۆنێ

ئوپانیشادەکان

بەشی یەکەم: ئیشا-ئوپانیشاد

سروودی ئاشتی

یەکەم

دووەم

سێیەم

چوارەم

پێنجەم

شەشەم

حەوتەم

هەشتەم

نۆیەم

دەیەم

یانزەیەم

دوانزەیەم

سیانزەیەم

چواردەیەم

پانزەیەم

شانزەیەم

حەڤدەیەم

هەژدەیەم

نەستژەنیی شەشەم: هیپاتیا

نەستژەنیی پێنجەم: ئاوشڤیتس

نەستژەنیی چوارەم: ئەشا

نەستژەنی1

نەستژەنی لە ژیانمدا

زۆرترین ژانری موزیکی من

مەزنێتی لە ڕقدا نییە[1]

هونەر و داهێنانی کوردی1

چۆن وا بکەین هونەری کوردی نەشێوێت؟ چۆن برەوی پێ بدەین؟

هونەر سامانە

ئامانەتیی تۆ و سامانی هونەری کوردی

پاراستن و خستنەگەڕ

یەکەم: پاراستنی سامان

ئەی ئەوانەی پێشتر؟

دووەم: خستنەگەڕ

چێژین

بەختەوەریت و نەتزانیوە!

زیادکردن (چەندجارەکردن)

دەبێتە هی کێ و چۆن؟

چۆن دەزانیت کوردییە؟

گۆمەکە تا بێت قووڵتر دەبێتەوە!

سێ نموونەی تەکنیک

نموونەی یەکەم: چۆن مۆتسارت لە ژەندنی تاکەوە دێتەوە بۆ تیپ؟

بۆ بەرچاوڕوونی (زانیاریی تەکنیکی):

بێینەوە سەر نموونەکە

نموونەی دووەم: چۆن بێتهۆڤن پەیژە دەگۆڕێت؟ (یەکێک لە ڕێگاکانی)

بۆ بەرچاوڕوونی (زانیاریی تەکنیکی):

بێینەوە سەر نموونەکە

نموونەی سێیەم: شۆپان چۆن ڕەزم بە کار دەهێنێت؟ (یەکێک لە ڕێگاکانی)

جادووەکە لە دووبارەکردنەوەدایە!

ئازادی و نوێگەری؟4

سەردەمی نوێی جیهانی9

هونەر و داهێنانی مرۆڤ و سەردەمی نوێ11

گۆکول چاند موکرجی1

گەڕان بە دوای باپیرمدا

منداڵیی موکرجی

لە تاعوون ڕزگاری دەبێت

مەکارجی و سەکارجی

سوپای بەریتانی و میسۆپۆتامیا

میسۆپۆتامیا

پەتای پیاوچاکی و خۆسەلماندن¹

شۆکخوازی و شۆکپەرستی¹

نەستژەنی¹

هونەر و داهێنانی کوردی¹

ئازادی و نوێگەری؟⁴

سەردەمی نوێی جیهانی⁹

هونەر و داهێنانی مرۆڤ و سەردەمی نوێ¹¹

گۆکول چاند موکرجی¹