ئەی ڕەقیب و سروودی نیشتمانیی کوردستان1
ئەی ڕەقیب هێمایەکی بەرزی کوردستانە
سەدان ساڵە بە زانین و نەزانین، بە نیازی باش و خراپ، لە لایەن کورد و ناکوردەوە دژایەتیی کوردستان و هێما بەرزەکانی دەکرێت. دژایەتیی جوگرافیا و ئاڵای کوردستان، دژایەتیی کورد و سەرکردەکانی، دژایەتیی جلی کوردی و زمانی کوردی. تا دەگاتە دژایەتیی وێژە و هونەرمان، شار و دێمان، تەنانەت سروودی ئەی ڕەقیب، سروودی نەتەوەییمان.
هۆنراوەکەی نالی کە دەڵێت: «کەس بە ئەلفازم نەڵێ خۆ کوردییە، خۆکردییە» بەڵگەی ئەوەیە لەو سەردەمەشدا دژایەتیی زمانی کوردی کراوە و بە زمانی وێژە دانەنراوە. بێگومان زمانی کوردی یەکێکە لە هێما بەرزەکانی کوردستان و کورد. کورد لە سەردەمی نالیشدا طەوطیزچیی لێ نەبڕاوە.
خۆری کوردستان ئاوا ناکرێت
ساڵانێک بوو کوردستان و کورد لە تەواوی ژینگەی ڕۆشنبیری و تۆڕی کۆمەڵایەتیی کوردستاندا دەرکرابوون. خۆدزینەوە لە کوردستان و کورد، گوێنەگرتن لە هونەری کوردی، ناونەنانی منداڵ بە ناوی کوردی، هەموو ئەمانە ببوون بە جۆرێک لە ڕۆشنبیری. کورد خۆی سەرقاڵ دەکرد بە هەموو شتێکی ناکوردی و ناکوردستانییەوە. قاوەخانە و چێشتخانە و بازاڕەکانمان تەنرابوون بە گۆرانیی عەرەبی و فارسی و تورکی.
بەڵام کوردستانپەروەران لە چەند ساڵی ڕابردوودا کۆتاییان بەم خۆنامۆکردنە هێنا. ئێستا کوردستان و کورد پایتەختی بابەتەکانی نێو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانن. گەرچی کێوێک پارە سەرف کرا بۆ ئەوەی نەوەی نوێمان حاشا لە کوردبوون و کوردستانیبوون بکەن، بەڵام پێچەوانەکەی دەرچوو. نەوەی نوێمان کوردستانیترین و کوردپەروەرترینن و ئومێدی گەورەیان لەسەر هەڵدەچنرێت.
دوژمنان هەموو ڕێیەکیان بە کار هێنا: چەند جۆرێکی ڕەتکراوەی ئیسلامیان بە کار هێنا بۆ ناشیرینکردنی دینی زۆرینەی کورد و دژایەتیی کوردستان. کۆمۆنیزم، سۆشیالیزم، ئێرانیزم، عێراقیزم، تورکیاییزم، سووریاییزم، ئوممەیزم، خەلافەتیزم، ئیخوانیزم، گلۆبالیزم، وۆکیزم، چەپیزم، جەندەریزم، عوسمانیزم، نیۆعوسمانیزم، زاگرۆسیزم، نێواندووڕووبارەکەییزم، ئۆپۆزسیۆنیزم، دژەسەرمایەداریزم، برایەتیی گەلانیزم… هەموو ئیزمێکیان بە کار هێنا بۆ بنکەنکردنی پڕۆژەی نیشتمانیی کوردستان. بەڵام کوردستان هەر سەربەرز مایەوە و بەهێزتر بوو.
هەوڵیان دا لە ڕێی جوانکردنی هەژاری و سەرسواڵکەرییەوە دژایەتیی کوردستان بکەن. ویستیان کورد لە هەژاری و نەداری و ڕسواییدا بهێڵنەوە، بۆ ئەوەی هەرگیز هێزی دارایی و ئابووریمان نەبێت. بەڵام کوردستان هەر سەربەرز مایەوە و بەهێزتر بوو.
ئێستاش لە ڕێی ترەوە دێنەوە. دەیانەوێت هێما بەرزەکانی کوردستان بە کار بهێنن بۆ دژایەتیی هێما بەرزەکانی کوردستان. بۆ نموونە ئاڵای کوردستان بۆ دژایەتیی سروودی ئەی ڕەقیب بە کار دەهێنن. بەڵام کوردستان هەر…
زنجیرەیەک ڤیدیۆم لە بارەی ئەی ڕەقیب و باسوخواسی لابردن و هێشتنەوەی و سروودی نەتەوەیی و نیشتمانی ئامادە کردووە. بەم ڤیدیۆیەوە ٢٠ ڤیدیۆن. بە یارمەتیی ئێوە دەیانکەین بە چاوی نەیارانی ئەی ڕەقیبدا، بە دوژمنانی ئەی ڕەقیبدا، بە ڕەقیبانی ئەی ڕەقیبدا. لەگەڵم بن، شوێنی هەژمارەکەم بکەون، هەموو دووشەممە و پێنجشەممەیەک ڤیدیۆیەک لەم بارەیەوە بڵاو دەکەمەوە. بە هیوای سوود و چێژ.
هۆنراوەی ئەی ڕەقیب
کێشی ئەی ڕەقیب
ئەی ڕەقیب، وەک هەر سروودێکی تر، بەشێکی هۆنراوەیە، بەشەکەی تری ئاوازە. ئێستا باسی هۆنراوەکە دەکەم. لە ڤیدیۆی چواردەیەمدا باسی ئاوازەکەی دەکەم.
هۆنراوەکە بە کێشی عەرووزی نووسراوە. کێشی عەرووزی جۆرێک کێشی هۆنراوەییە. هۆنەرە کۆنەکانمان وەک مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی و نالی و سالم و کوردی بەم کێشە نووسیویانە. مامۆستا گۆران بەم کێشە و بە کێشی پەنجەیی کوردییش هۆنراوەی نووسیوە. بێسارانی و مەولەوی تەنها بە کێشی پەنجەیی نووسیویانە.
کێشە عەرووزییەکان بەسەر جۆری گشتیدا دابەش دەبن. هەر جۆرێکیان پێیان دەوترێت «بەحر». هەر بەحرێکیش چەشنی جیاوازی هەیە.
هۆنراوەی ئەی ڕەقیب بە دیاریکراوی بەحری ڕەمەل-ە. بە دیاریکراوتریش ڕەمەلی شەشیی کورتکراوە (ڕەمەل موسەددەس مەقسوور). واتە بە هەردوو دێڕێک شەش پێیان هەیە. پێی کۆتایی هەر دێڕێک بڕگەیەکی لێ کورت کراوەتەوە. دەبێت بە فاعیلاتون فاعیلاتون فاعیلان2. مامۆستا عەزیز گەردی بەم جۆرە دەستنیشانی کردووە.
واتە لە ڕووی کێشەوە سەر بە هەمان جیهانی هۆنراوەی کۆنی کوردییە. کە هەندێک کەس پێی دەڵێن هۆنراوەی کلاسیکیی کوردی.
دەستکاریی عەرووز ئاسان نییە
ئەم زانیارییە لەبەر ئەوە گرنگە چونکە پێمان دەڵێت ئاسان هۆنراوەکە دەستکاری ناکرێت. چونکە دەستکاریی کێشی عەرووزی ئاسان نییە. هەر پیتێک زیاد بکرێت یان لاببرێت کێشەکە لەنگ دەبێت.
جا بۆیە کە هەندێک کەس داوا دەکەن هەندێک لە وشەکانی بگۆڕێن، ڕەنگە نەزانن کە دەستکارییەکەی ئاسان نابێت. دەستکاریش بکرێت چیتر هۆنراوەکە هی دڵدار نامێنێت.
من ناڵێم دەستکاریی هۆنراوەی عەرووزی نەکراوە. کراون. بەڵام ئەو دەستکارییانەی سەرکەوتوو بوون، پسپۆڕی کێش، واتە کێشناس کردوونی. بۆ نموونە هۆنراوەی گۆرانیی هیوا مەگریی خاتوو مەرزییە فەریقی، کە هی مامۆستا گۆرانە و بە کێشی عەرووز نووسراوە، دەستکاری کراوە.
خاتوو مەرزییە دەڵێت:
چییە کۆرپەم؟ چ سیڕڕێکە وەها مەحکوومی گریانی،
کە تۆ هێشتا لە خەم ناگەی؟ لە مەعنای گریە نازانی؟
ئەگەر وەک دایکە حەسرەت دیدەکەت ڕەنجت بچێژایە،
زەمان گەردی ئەمەلتی گشت بە دەم باوە بپێژایە؛
لە دەقەکەی مامۆستا گۆراندا دەڵێت:
چییە تو خوا؟ چ سیڕڕێکە وەها مەحکوومی گریانی،
کە تۆ هێشتا لە خەم ناگەی؟ لە مەعنای گریە نازانی؟
ئەگەر وەک باوکە حەسرەت دیدەکەت زەهرت بچێژایە،
زەمان گەردی ئەمەلتی گشت بە دەم باوە بپێژایە؛
یان خاتوو مەرزییە دەڵێت:
بە چی دیارە کە چی لەو تەختی ناوچاوانە نووسراوە؟
لە دەقەکەی مامۆستا گۆراندا دەڵێت:
بە چی مەعلووم کە چی لەو تەختی ناوچاوانە نووسراوە؟
وشە گۆڕاوەکان کێشەکە لەنگ ناکەن. بەمەشدا دیارە ئەو کەسەی دەستکاریی هۆنراوەکەی کردووە کێشناس بووە.
پاشان دەستکاریی ئەی ڕەقیب پێویست نییە. دواتر ئەمە ڕوون دەکەمەوە کە بۆچی وایە.
ناوەرۆکی هۆنراوەی ئەی ڕەقیب
بەشی هەرە زۆری ئەی ڕەقیب لە ڕووی ناوەرۆکەوە بەسەر کوردستاندا نییە، بەڵکو بەسەر کورددایە. واتە بەسەر نیشتماندا نییە، کە کوردستانە؛ بەڵکو بەسەر نەتەوەدایە، کە کوردە. تەنانەت یەک جاریش ناوی «کوردستان»ی تێدا نییە.
کە بەسەر نەتەوەی کوردیشدایە، بەسەر بەرگریی نەتەوەکەدایە، نەک هەموو شتێکی کورد، کە بێگومان ئەوە مەحاڵە لە هۆنراوەیەکی کورتدا باسی هەموو شتێکی کورد بکرێت.
ئەی ڕەقیب بە دیاریکراوی دەڵێت: هەر ماوینەتەوە. ڕابردوومان خوێناوییە و ستەممان لێ کراوە، بەڵام شۆڕشمان کردووە. ئێمەی کورد لە ڕووی مێژووییەوە لە ئیمپراتۆرێتیی میدیا و کەیخوسرەوی پاشاوە هاتووین. نیشتمان دین و ئاینمانە. هەر زیندووین و نەمردووین و ئاڵاشمان بڵندە. زۆر ئازامان لێ کوژراوە. بەڵام هێشتا ئامادەین بۆ بەرگری و خوێن دەدەین.
چوار ڤیدیۆی ئەم زنجیرەیەم تەرخان کردووە بۆ باسی «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان»، بۆیە ئەو ڕستەیە لەم بەشەدا دەپەڕێنم.
نەتەوە لە سەدان ڕووەوە سەیر دەکرێت. ئەی ڕەقیب لە چەند ڕووێکی سنوردارەوە سەیری نەتەوەی کورد دەکات. ئەوانیش مانەوە و مێژوو و گیانی بەرگری و گیانی خۆبەختکردنن.
لا مارسەییێز
سروودی دەیان وڵات هەن کە ئاوها باس لە دۆخێکی بەرگری دەکەن. بۆ نموونە سروودی نەتەوەیی و نیشتمانیی فەڕەنسا، کە ناوی لا مارسەییێز-ە، لە گەرمەی جەنگدا دانراوە و تا ئێستاش نەگۆڕاوە. واتە هەڵگری گوتاری مانەوەی سەربازیی کاتی جەنگە. دەڵێت:
بۆ جەنگ، بۆ جەنگ، ئەی هاووڵاتییان.
لەشکرەکانتان پێک بهێنن،
بە ڕێ کەون، بە ڕێ کەون،
با خوێنی پیس کێڵگەکانمان بۆ ئاو بدات.
واتە با بە خوێنی پیسی دوژمنان ئاوی ڕەز و کێڵگەکانمان بدەین. بە نەوتراوی واتە خوێنی دوژمن پیسە و خوێنی فەڕەنسییەکان پاکە. زۆربەی هەرە زۆری کوردان هەرگیز وا بیریان نەکردووەتەوە کە خوێنی خۆیان پاکترە و خوێنی نەتەوەی تر پیسە. خوێن هەر خوێنە، ئەوەی پیس دەبێت زەینە.
بۆیە نموونەی سروودی فەڕەنسام هێنایەوە، چونکە:
١. لە ساڵی ١٧٩٢دا نووسراوە. واتە ٢٣٤ ساڵ لەمەوبەر.
٢. ئەویش لە چەند ڕووێکی زۆر سنووردارەوە لە نەتەوەکە دەڕوانێت.
٣. دەربڕینی تا ڕادەیەک ڕەگەزپەرستانەی تێدایە و نەگۆڕاوە.
٤. لە دۆخی جەنگ و بەرگری و هێرشدا نووسراوە و نەگۆڕاوە.
٥. فەڕەنسا بە دروشمی ئازادی، یەکسانی، برایەتی دەنازێت. کەچی دەشێت سروودەکەی بە پێچەوانەی ئەوەوە لێک بدرێتەوە. دیارە ئەوان مەبەستیان لە ئازادی و یەکسانی و برایەتیی تەنها نێو فەڕەنسییەکانە. نەک لەگەڵ جیهان.
لە ڕووی نەتەوەییشەوە هەر تێبینیم لەسەر لا مارسەییێز هەیە، بەڵام ئەوە لە ڤیدیۆیەکی تردا باس دەکەم.
وشەی ڕەقیب بە واتای خوا نییە
هەندێک کەسی چەواشەکار وا بڵاوی دەکەنەوە کە گوایە مەبەست لە وشەی «ڕەقیب» خودایە. بەڵام ئەمە درۆیەکی گەورەیە و بۆ تێکدانی ناوماڵی کوردستانە.
ڕەقیب خودا نییە، مرۆڤە، ئەڕڕەقیب خودایە. جەلال خودا نییە، مرۆڤە، ئەججەلال خودایە. ڕەشید خودا نییە، مرۆڤە، ئەڕڕەشید خودایە. ڕەحمان خودا نییە، مرۆڤە، ئەڕڕەحمان خودایە. بەسیر خودا نییە، مرۆڤە، ئەلبەسیر خودایە. موئمین خودا نییە، مرۆڤە، ئەلموئمین خودایە.
هەموو ئەو ناوانە ئاوەڵناون. بەسیر واتە بینا، ئەوەی دەبینێت. ئێ زۆربەی مرۆڤان بینان و دەبینن. هەر ئێستا تۆ خەریکیت ئەم نووسینەم دەبینیت. بەڵام بینەرە مەزنەکە خودایە کە هەموو شتێک دەبینێت. سەمیع واتە بیسا، ئەوەی دەبیستێت. ئێ زۆربەی مرۆڤان بیسان و دەبیستن. هەر ئێستا تۆ خەریکیت دەنگی چواردەورت دەبیستیت. بەڵام بیسەرە مەزنەکە خودایە کە هەموو شتێک دەبیستێت. ڕەحمان واتە بەبەزەیی. ئێ زۆربەی مرۆڤان بەزەییان بەرانبەر ئەوانی دی هەیە. هەر ئێستا تۆ ڕەنگە بەزەییت پێمدا بێتەوە کە تەمەنمان تەرخان دەکەین بۆ ئەوەی کورد تێبگەیەنین دەوڵەت و سەروەری و ئاڵا و سروود و زمان و نیشتمانپەروەری گرنگن! بەڵام بەبەزەییە مەزنەکە خودایە کە بەزەییەکەی لە هی هەمووان مەزنترە.
تەنانەت ئەم دیاردەیە لە زمانی ئینگلیشدا هەیە. ئەگەر بڵێیت هم him، واتە ئەوی نێر (وی). بەڵام ئەگەر ئێچی سەرەتا بە پیتی گەورە بنووسیت Him، واتە خودا. ئەڵبەت لە ئینگلیدا ئەمە لە نووسیندا دەردەکەوێت.
ڕەقیب چاودێرە
ڕەقیب واتە ئاگادار، چاودێر، نیگاوان. بێگومان ئەگەر دوژمن بە سەرتەوە ئاگادار و چاودێر و نیگاوان بێت، بەدکارە. بەڵام ئەگەر دڵسۆزت بە سەرتەوە ئاگادار و چاودێر و نیگاوان بێت لە سوودی تۆیە و بۆ پاراستنی تۆیە.
ڕەقیب لە وێژەی کوردیدا بە واتای دوژمنی هەمیشە چاوتێبڕ بە کار هاتووە. بۆ نموونە من دەمەوێت لەگەڵ یاری خۆم دڵداری بکەم، بەڵام ژنەکەی دراوسێیان هەمیشە لە بەردەرگا چاودێرە. کیلۆیەک تێکەڵەی لالەنگی و پرتەقاڵت لە زەرفێکدا پێبێت و بە لایدا بڕۆیت، دەزانێت چەند دانەیان لالەنگین و چەند دانەیان پرتەقاڵن. بۆیە ڕەقیبی من و یارە. ئێمەش حەزمان بە چارەی نییە. ئەگەرچی دەشبێت ددان بەوەدا بنێین کە توانایەکی مەزنی هەیە کە دەتوانێت هەر بە چاو لالەنگی و پرتەقاڵی ناو زەرفی دەستت جیا بکاتەوە.
ئەو کەسەی ڕەقیب و ئەڕڕەقیب تێکەڵ دەکات، یان عەرەبی نازانێت، یان دەیزانێت و بە ناوی خواوە درۆ دەکات بۆ تێکدانی کورد و کوردستان، یان ئاکاری نییە و دوژمنی کوردستانە. عەرەبینەزانینی خەڵک بە کار دەهێنێت بۆ ڕقبوونەوە لە کورد و کوردستان و هێما بەرزەکانی.
ئەی ڕەقیب پێش و پاش دڵدار
ئەی ڕەقیب پێش دڵدار
زۆر کەس وا دەزانن دڵدار یەکەم کەس بووە وشەی «ڕەقیب»ی بە کار هێنابێت. بەڵام وا نییە، مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی زۆر پێش ئەو وشەکەیان بە کار هێناوە. بۆ نموونە ئەحمەدی خانی لە مەموزیندا دەڵێت:
گەر قیسمێ موحیبب و گەر حەبیبن
ئەلبەتتە ب دوژمن و رەقیبن
بەڵام نەک تەنها وشەی ڕەقیب، بەڵکو دەستەواژەی «ئەی ڕەقیب»یش لە وێژەی کوردیدا دەگەڕێتەوە بۆ زۆر پێش دڵدار. سالم نزیکەی سەد ساڵ بەر لە دڵدار لە چەندین شوێندا «ئەی ڕەقیب»ی بە کار هێناوە. بۆ نموونە وتوویە:
دەک ڕەقیب تووشی بەڵایێ بی، نەجاتت قەت نەبێ
مانیعی وەسڵی حەیاتم تۆی، حەیاتت قەت نەبێ
ئەی ڕەقیب بیمارە دڵ تیکرار دوعای ئەووەڵ دەکا
دەک بە زنجیرێ کەوی ڕەببی نەجاتت قەت نەبێ.
دەی خۆ سالم مەبەستی خودا نییە کە تووشی بەڵایەک بێت هەرگیز ڕزگاری نەبێت. هەر سالم لە جێیەکی تریشدا وتوویە:
ئەی ڕەقیب با تۆ لەگەڵ من زوڵمی فیرعەونی بکەی
سەرزەمین قوتت دەدا وەک گەنجی قاروون عاقیبەت.
ئێ خۆ سالم مەبەستی لەوە نییە سەرزەمین خودا وەک گەنجی قاروون قووت دەدات.
مستەفا بەگی کوردی بەر لە دڵدار وتوویە:
ئەی ڕەقیب! وێڵم لە دەستت لێرە بۆ لێم ناگەڕێی؟
باوکە کوژتەت نیم ئەرێ هەی بەدمەزەب چیت لێم دەوێ؟
حەمدی بەگی ساحێبقڕان بەر لە دڵدار وتوویە:
بەس بڕێژە خوێنی ناحەق ئەی ڕەقیب لەم بەردەرە
کۆیی یارە قەت بووە بکرێتە دەشتی کەربەلا
ئەی ڕەقیب بۆ چاری دەردم ئیحتیاجم کەوتە تۆ
ئێستە هەر گاور ئەنووسێ نوشتە بۆ شێخ و مەلا.
هۆنەری تریش بەر لە دڵدار ئەی ڕەقیبیان بە کار هێناوە، وەک تاهیر بەگی جاف، مەلا مستەفای عاسی. تاهیر بەگ وتوویە:
لێم گەڕێن تەنهانشینی کونجی خەم بم ئەی ڕەقیب
دەردەکەی من دەردی ئەشقە و زۆر گران و سارییە.
مەلا مستەفای عاسی وتوویە:
بۆچی کوێر نابی لە تاوان ئەی ڕەقیبی سەگ سیفەت
چونکە سەگ مەرگی چە فایدە زیندەگانیت تا بە کەی.
ئەی ڕەقیب پاش دڵدار
تەنانەت هۆنەرانی کوردی دوای دڵداریش هەر ئەی ڕەقیبیان لە هۆنراوەکانیاندا بە کار هێناوە، بۆ نموونە سەید کامیلی ئیمامی وتوویە:
ئەمن خۆ کۆشی خۆم پڕ کردووە، هەڵناگرێ چیدی
جەهەننەم! ئەی ڕەقیبی بەدمەزەب، تۆش کۆشی خۆت دانێ.
سامی عەوداڵ وتوویە:
ئەی ڕەقیبانی نەزانا بەسیە فیتنە و تۆبە کەن
چوونکی بێ چارەن کە عاشق زوڵمە هێندەی لۆمە کەن
ئیشی دیوانی هەتاکەی ئەی ڕەقیبی سەگ سیفەت
هێسک لەبەر حەیوان دە بەسیە جۆ لەبەر سەگ ڕۆ مەکەن.
مەلا عەبدوڕڕەحمانی ڕاجی و ویساڵیش هەر ئەی ڕەقیبیان بە کار هێناوە. ڕاجی وتوویە:
ئەی ڕەقیب، تۆ کونجڕێک پەیدا بکە
تەیری گول ئاشق بە داری ژەقنەمووت
ویساڵی وتوویە:
وەختێ ئەمنی دی بە عەوری زوڵفی ڕووی پۆشی لە من
ئەی ڕەقیب خوا بتگرێ گەر وەک منت لەو یارە کرد
ئەی ڕەقیب هاتی وەکوو ئیبلیس ویساڵیت دەرپەڕان
بۆ بە بێ جورم و گونەهـ لەو لەززەتەت ئاوارە کرد؟
ئەو هۆنەرانەی ناویانم هێنا هەموویان موسوڵمان بوون و خۆیان مەلایەتییان خوێندووە. بەڵام ئیتر ئەوەیە ئیسلامییەکانی ئەمڕۆ موسوڵمانە هەرە باشەکانمان بە کافر دەزانن. ئەم موسوڵمانانە لە سوودی کورد و کوردستان بوون، بۆیە بە دوژمنی خۆیانیان دەزانن.
ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب
ئایا ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانەوە کێشەی هەیە؟
هەندێک کەس ڕەخنە لە سروودی ئەی ڕەقیب دەگرن و بێڕێزیی پێ دەکەن. پاساوەکەشیان ئەوەیە کە گوایە ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانییەوە کێشەی تێدایە. بەڵام ئەو قسەیە ڕاست نییە. ڕێزمان کەرەستەیەکە لە بەردەم هۆنەردا. لە هۆنراوەدا هۆنەر ڕێزمان تێک دەدات و ئەوەشە هونەرێتیی هۆنراوە بەرز دەکاتەوە. واتە ڕێزمان ئامرازی هونەراندنی هۆنەرە.
ڕێزمان واتە ڕستەسازی (سینتاکس)، وشەسازی (مۆرفۆلۆجی)، دەنگناسی (فۆنۆلۆجی)، واتاسازی (سیمانتیک). کاتێک یەکێک دەڵێت: «ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانەوە کێشەی تێدایە»، دەشبێت ڕوونی بکاتەوە لە چ شوێنێکی ڕێزماندا کێشەی تێدایە. چونکە ڕەخنە هەمیشە دیاریکراو و تایبەتە و گشتی نییە. دەبێت ڕوون بیت، بە دیاریکراوی چ جێیەک کێشەی هەیە؟ دەنا ڕەخنەت نەگرتووە.
ئەگەر کێشەکە ڕستەسازییە، ئەوا لە هۆنراوەدا ڕستە ژێردەستەی کێشە. واتە هۆنراوە لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنەی لێ ناگیرێت. ئەمە نەک تەنها بۆ زمانی کوردی، بەڵکو بۆ زمانی تریش ڕاستە. هۆنراوە هەمیشە ڕستەسازی وەک کەرەستە و ئامراز بە کار دەهێنێت بۆ هونەراندنی هۆنراوەکە. هەندێک جاریش لەبەر کێش وا دەکات. دواتر بە تایبەت باسی ئەمە دەکەم.
ئەگەر کێشەکە وشەسازییە، دەنگناسییە، واتاسازییە، ئەوا دەبێت ڕەخنەگرەکە بە وردی پێمان بڵێت چ جێیەکی نێو هۆنراوەکە لەو ڕووانەوە کێشەدارە. ئەگەر بەکارهێنانی وشەی عەرەبی و بێگانەیە، ئەوا یەکێک لە ڤیدیۆکانم بۆ ئەو بابەتە تەرخان کردووە. سەبارەت بە دەنگناسییش: خۆم تا ئێستا هیچ ڕەخنەیەکی دەنگناسییانەم لەسەر ئەی ڕەقیب نەبیستووە. ئەوە نەبێت دەوترێت وشە عەرەبییەکان لە ڕووی دەنگەوە لەگەڵ وشە کوردییەکاندا نەگونجاون.
زۆرترین ئەو ڕەخنانەی لە ئەی ڕەقیب گیراون دەکەونە بواری واتاسازییەوە. هەندێک لە ئیسلامییەکان کێشەیان لەگەڵ وشەی ڕەقیبدا هەیە. لەوەدا هەڵەن و لە دوو ڤیدیۆی ڕابردوودا ڕوونم کردەوە. هەندێکیان کێشەیان لەگەڵ ئەو ڕستەیەدا هەیە کە دەڵێت «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان». دوایی ئەمەش ڕوون دەکەمەوە.
جا پرسیاری ئەوە دروست دەبێت کە ئایا ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانەوە ڕەخنەی لێ دەگیرێت؟ وەڵامەکە ئەوەیە کە بەڵێ، بەڵام ئەگەر خۆت بزانیت ڕێزمان چییە و مەبەستت چییە. پاشان لە ڕێزماندا بۆمان ڕوون بکەیتەوە کێشەکە چییە.
تەنها بێگەردانمان خۆش دەوێت؟
پاشان گریمان ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانەوە کێشەی هەیە. خۆ ئێمە ئەی ڕەقیبمان لەبەر ئەوە خۆش ناوێت کە لە ڕووی ڕێزمانەوە بێگەردە. یان لە ڕووی مووسیکەوە لە شاکارێکی بێتهۆڤن هونەریترە. نەخێر، ئێمە ئەی ڕەقیبمان خۆش دەوێت چونکە دەنگمان بووە لە کاتی بێدەنگکردنماندا، لە کاتی سەرکوتکردنماندا، لە کاتی قاتوقڕکردنماندا.
چۆن منداڵی خۆمان لەبەر ئەوە خۆش ناوێت کە جوانترین و بێگەردترین و ڕێکوپێکترین بوونەوەری دونیایە، بەڵکو لەبەر ئەوە خۆشمان دەوێت هەڵگری پارچەیەکە لە گیانمان. ئەی ڕەقیبیش وایە، با هەزار خەوشی هەبێت، بەڵام ملیارێک پارچەی ئاوێنەی شکاوی مێژوو و یادەوەریمانی هەڵگرتووە. ئازارمانی هەڵگرتووە. شکۆمانی هەڵگرتووە.
ڕستەی هۆنراوە ژێردەستەی کێشە
ڕستەسازی ئەو لقەی ڕێزمانە کە لە جێی وشە و دەستەواژەی نێو ڕستە دەکۆڵێتەوە و ڕستە ساز دەکات. واتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە بکەر (یان کارا) لە کوێدایە، بەرکار لە کوێدایە، کار لە کوێدایە.
ڕەخنەگرتن لە هۆنراوە لە ڕووی ڕستەسازییەوە بێواتایە. چونکە لە وێژەدا بە گشتی و لە هۆنراوەدا بە تایبەتی ڕستە کەرەستەیە، زۆربەی جار بە مەبەست و هەندێک جار بە ناچاری دەشکێنرێت.
لەو هۆنراوانەی کێشی عەرووز بە کار دەهێنن دیاردەی شکاندنی ڕستە هەر زۆر ئاساییە و زۆر جار ناچارییە. بۆ نموونە ئەحمەد هەردی لە پێنجخشتەکییەکەیدا لەسەر هۆنراوەکەی شێخ نووریی شێخ ساڵح وتوویە:
قەت نەدەی ئازاری گیانی مەست و بێدارانی شەو.
ئەو ڕستەیە شکێنراوە. ڕستەسازییە دروستەکە ئەوەیە بوترێت: قەت ئازاری مەست و بێدارانی شەو نەدەیت.
بۆ نموونەیەکی تر، سالم وتوویە:
ئومێدی دڵ نەماوە تا حەشر ئازادی قەیدت بێ
تەلیسمی بابلە، جانا! مەگەر چاهی زەنەخدانت؟!
حەشر عەرەبییە، واتە ڕۆژی دوایی. قەید عەرەبییە، واتە کۆت؛ لێرەدا مەبەست لە قژی یارە کە سالمی پێ پێبەست بووە. تەلیسم بە ڕەچەڵەک وشەیەکی گریکییە، لە تێلێسما-ەوە هاتووە. ئەو واتایەی وەرگرتووە کە هەر شتێکە توانای جادوویی هەبێت. لە زمانی ئینگلیدا بووە بە تالیزمان talisman. دەوترێت گوایە لە سەردەمی بابلی کۆندا جادووگەری زۆر باو بووە. وا دیارە تەلیسمی بابل بە واتای جادووی بابلییە. یان گوایە بەردێک بووە کە جادووگەرەکانی بابل بە کاریان هێناوە. چاهـ واتە چاڵ. زەنەخدان واتە چەناگە.
ئەو ڕستەیە بە کوردیی ئەمڕۆ واتە: دڵ تا ڕۆژی دوایی ئومێدی نەماوە لە کۆتوبەندی قژت ڕزگاری بێت. مەگەر چاڵی چەناگەت جادووی بابلە، گیانە؟!
واتە ڕستەسازیی ئەو دوو دێڕە شکێنراوە. ڕستەسازییە دروستەکە بەم جۆرەیە: دڵ تا حەشر ئومێدی نەماوە ئازادی قەیدت بێ. مەگەر چاهی زەنەخدانت تەلیسمی بابلە، جانا؟!
کێش ڕستەی هۆنراوە دەشکێنێت
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکان کە وا دەکات لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنە لە هۆنراوە نەگیرێت ئەوەیە کە کێش زۆر جار هۆنەرەکە ناچار دەکات وشەیەک لە جێیەکدا دابنێت کە کێشەکە تێک نەدات. بۆیە لەم پڕۆسەیەدا ڕستەسازی دەکرێت بە قوربانی.
لە زمانەکانی تریشدا ئەم دیاردەیە هەیە. بە درێژایی مێژوو ئەوەندە ڕستە لە پێناو کێشی هۆنراوەدا شکێنراوە، کە وای لێ هاتووە ڕستەی شکاو لە زەینی زۆربەی خەڵکدا وەک ڕستەیەکی وێژەیی خۆی بنوێنێت. بۆیە زۆربەی کات ئەو دێڕەی لە ڕووی ڕستەسازییەوە شکێنراوە وێژەییتر دەردەکەوێت وەک لەو ڕستەیەی لە ڕووی ڕستەسازییەوە دروستە.
لە کوێ بڵێیت: «هاتەوە یادم شەوێکی قەندیل3»، لە کوێ بڵێیت: «شەوێکی قەندیلم هاتەوە یاد». لە کوێ بڵێیت: «سووتا ڕەواقی خانەیی سەبرم4»، لە کوێ بڵێیت: «ڕەواقی خانەی سەبرم سووتا». لە کوێ بڵێیت: «کوێر بووە هەر وەکو یەعقووب بە خودا دیدە لە بۆت5»، لە کوێ بڵێیت: «بە خودا دیدە هەر وەکو یەعقووب لە بۆت کوێر بووە».
کێش وا دەکات هەندێک جار یاسای نێو خودی دەقیش بشکێنرێت. ئەمە لە زمانەکانی تریشدا هەر وایە.
بۆ نموونە شێکسپیر لە شانۆنامەی هاملێتدا کەسێتییەکی هەیە بە ناوی پاشا هاملێت (هاملێتی باوک). ئەم پاشایە کوژراوە و خێوەکەی (سەهویر) دوای مردن گەڕاوەتەوە بۆ لای کوڕەکەی، کە ئەویش هەر ناوی هاملێت-ە (هاملێتی کوڕ). بە ئینگلیی ئەو سەردەمە بە خێو (یان سەهویر) وتراوە گۆست ghost. تەنانەت شێکسپیر خۆی بە کەسێتییەکەی دەڵێت گۆست. کەچی هەندێک جار لەبەر کێش ناچار بووە وشەی گۆست بە کار نەهێنێت و بنووسێت سپیریت spirit. وەک لەو دێڕە بەناوبانگەدا کە خێوەکە بانگی کوڕەکەی دەکات، دەڵێت: «من گیانی باوکتم». I am thy father’s spirit. (ھاملێت ١: ٥، ٩)
من و کاک ڕێبوار قارەمانی لە وەرگێڕانی هاملێتدا ئەم دوو وشەیەمان جیا کردووەتەوە. سەهویر-مان بەرانبەر گۆست داناوە؛ گیان-مان بەرانبەر سپیریت داناوە.
بە کورتی: لە وێژەدا بە گشتی و لە هۆنراوەدا بە تایبەتی، ئاساییترین دیاردە ئەوەیە ڕستە بشکێنرێت. بۆیە لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنە لە هۆنراوە ناگیرێت. ئاوهاش لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب ناگیرێت.
ڕستەی هۆنراوە ژێردەستەی ڕەوانبێژییە
وەک چۆن ڕستەی هۆنراوە ژێردەستەی کێشە، ژێردەستەی ڕەوانبێژیشە. ئێستا ڕوونی دەکەمەوە چۆن.
لە هۆنراوەدا پێکاری ڕەوانبێژی بە کار دەهێنرێت. پێکار واتە ئەو شتەی کاری پێ دەکەیت، هاوواتای ئامراز-ە. پێکاری ڕەوانبێژی کار لە ڕستە دەکات.
پێکاری سڕینەوە
بۆ نموونە پێکارێکی ڕەوانبێژی هەیە کە پیتێک یان زیاتر لە وشەیەک دەسڕێتەوە. بە کوردی بەم پێکارە دەڵێین سڕینەوە. بە ئینگلی پێی دەوترێت کاتالێکتیک catalectic؛ بە عەرەبی حەزف.
بۆ نموونە نالی لە هۆنراوەیەکدا وتوویە:
مەمخەرە هاوییەیی هەولی فیراق،
دەستی من دامەنی تۆ ڕۆژی قیا.
ئەو «قیا»یە واتە قیامەت. بەڵام «-مەت»ەکەی لێ سڕاوەتەوە. هەموومان دەزانین واتە لە قیامەتدا دەستم دامێنت. بەڵام نالی پێکاری سڕینەوەی لەسەر وشەکە جێبەجێ کردووە.
کەسم نەدیوە لە چیرۆک و ڕۆماندا سڕینەوەی بە کار هێنابێت. بەڵام خۆم لە دێڕێکی چیرۆکی لاقەکردنی دیاسدا، کە خۆم نووسیومە، ئەم پێکارەم بە کار هێناوە. دڵم نەهاتووە وشەی «مردن» بەرانبەر کەسێتییە سەرەکییەکەی چیرۆکەکە بە کار بهێنم. چونکە تەمەنی تەنها سێزدە ساڵە و شایستەی ئەوە نییە بیخەمە سەر ڕێی مەرگ. بۆیە، وەک هاوسۆزییەک، نیوەی وشەکەم لابردووە و کردوومە بە «مر».
زۆر کەس کە ئەم وشەیەیان خوێندبووەوە وایان زانیبوو هەڵەی چاپە. بەڵام بە مەبەست نیوەی وشەکەم نەنووسیوە. تەواوی ئەو ڕستەیەی چیرۆکەکە دەڵێت: «خۆزگە پێویستت بە پاساوی دانایی نەبووایە تا دڵخۆش بیت و خۆت بە سرووشتی تا ڕۆژی مر هەر دڵخۆش و گەش بوویتایە».
پێکاری ڕیزتێکدان
نموونەی تری پێکاری ڕەوانبێژیمان هەیە کە ڕاستەوخۆ دەستکاریی ڕستە دەکەن. یەکێک لەوانە بە کوردی پێی دەڵێین ڕیزتێکدان. بە گریکی و ئینگلی پێی دەڵێن ئەناسترۆفی. بە مەبەست ڕیزبەندیی ڕستە تێک دەدەیت، وەک:
چییە گوارە گوناهی، وا بە نەستەق
بە گوێ هەڵتاوەسیوە سەر موعەللەق؟6
لێرەدا بە ئاشکرا دیارە کە ڕستە دروستەکە ئەوەیە بڵێت: «گوناهی گوارە چییە وا بە نەستەق بە گوێتدا بە سەر هەڵتواسیوە؟»
پێکاری نیل
پێکارێکی ڕەوانبێژیی تر هەیە بە کوردی پێی دەڵێین نیل. بە گریکی دەبێت بە زیوگما. نیل (یان نیر) «دارێکە دەخرێتە سەر ملی دوو گا یان دوو وڵاخی تر بۆ جووتپێکردن». پێکارە ڕەوانبێژییەکەش کارێکی هاوشێوە دەکات. بەم پێکارە دەتوانیت دوو ڕستە بە یەک کار جووت بکەیت.
خۆم یەکێکم لەو کەسانەی لە نووسیندا ئەمە زۆر بە کار دەهێنم. هەر لە چیرۆکی لاقەکردنی دیاسدا چەندین جار ئەمەم بە کار هێناوە. بۆ نموونە:
دەرگای پەیوەندیی ماڵەکەیان و ھەستی ئازادیی منداڵەکانیشی داخست.
لێرەدا یەک کار بۆ دوو ڕستە دانراوە. ڕستەسازییە دروستەکە وەهایە: «دەرگای پەیوەندیی ماڵەکەیانی داخست. دەرگای ھەستی ئازادیی منداڵەکانیشی داخست».
دوو ڕستەم بە یەک کار بەستەوە.
کەواتە لەبەر کێش و ڕەوانبێژی و شتی تریش، لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب ناگیرێت.
ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب لە ڕووی وشەسازییەوە
یەکێک لەو ڕەخنانەی لە سروودی ئەی ڕەقیب و زۆرێک لە هۆنراوە کۆنەکانی کوردی دەگیرێت ئەوەیە کە وشەی عەرەبیی زۆریان تێدایە. ئەم قسەیە بە گشتی ڕاستە. بەڵام بۆ ئەی ڕەقیب کەمتر ڕاستە. چونکە سروودی ئەی ڕەقیب وشەی عەرەبیی زۆر کەم تێدایە، بە دیاریکراوی تەنها سێ وشەی عەرەبیی تێدایە، ئەوانیش ئەم سێ وشەیەن: ڕەقیب، قەوم، حازر.
بوونی وشەی بێگانەی زۆر لە هۆنراوەی کۆندا هۆی زۆرە، لەوانە:
- هەژموونی دینی ئیسلام: زمانی پەڕتووکە پیرۆزەکانی ئیسلام عەرەبی بوون.
- نووسەران مەلا و کەسی دینی بوون: تەواوی ئەو کەسانەی لە کۆندا بە کوردی نووسیویانە مەلا و کەسانی دینی بوون. لە حوجرە و مزگەوتەکاندا بە عەرەبی خوێندوویانە.
- زمانی حوکمڕانی: زمانی حوکمڕانییە جۆراوجۆرەکانی دەوروبەری نووسەران یان عەرەبی بووە، یان عەرەبی دەسەڵاتێکی زۆری هەبووە تیایاندا. بۆ نموونە تورکیی عوسمانی نیوەی عەرەبی بووە.
- هێشتا بیری پاراوکردنی زمان سەری هەڵنەدابوو: بیری پاراوکردن و پاککردنەوەی زمان لە وشەی بێگانە بیرێکی نوێیە. تەنانەت خودی قورئان چەندین وشەی ناعەرەبیی تێدایە. واتە قورئان خۆی عەرەبیی پاراو نییە. بۆ نموونە وشەکانی ئەساتیر، کە کۆی ئوستوورەیە، وشەی دین، قیستاس، ئینجیل… هیچیان عەرەبی نین. لە سەردەمی دڵداردا هزری پاراوکردنی زمانی کوردی ئەوپەڕی تەمەنی ٢٥ ساڵ بووە. ئێستا دوای سەد ساڵ هێشتا بە دەیان ڕۆشنبیرمان هەن کە لەگەڵ پاراوکردنی زمانی کوردیدا نین، جا وەرە حەفتا و پێنج ساڵ لەمەوبەر!
- بەکارهێنانی زمانی زیاتر نیشانەی دەسەڵاتی نووسەر بووە: بەکارهێنانی وشەی بێگانە لە وێژەی کۆنی کوردیدا نیشانەی دەسەڵاتداری و پایەبەرزیی نووسەرەکە بووە. شکانەوەی دەسەڵات بەسەر زمانی زۆردا بە یەکێک لە پێوەرەکانی ڕۆشنبیری دانراوە. بۆیە زمانی تایبەتی وێژەیی پڕ بووە لە وشەی بێگانە. نالی بە ئاشکرا دەڵێت: «فارس و کورد و عەرەب هەر سێم بە دەفتەر گرتووە».
- پاراستنی نەریتی مەزنان: لە وێژەی کۆنی کوردستان و جیهانیشدا، هۆنەرە نوێکان بە شوێن پێی مەزنانی پێش خۆیاندا ڕۆیشتوون. نوێکان لەپڕ و ناکاو لە مەزنانیان لانەداوە، بەڵکو بەرەبەرە لە ڕێی مەزنان لایانداوە. بەکارهێنانی وشە بێگانەکانی پێش خۆیان جۆرێک لە ڕێزدانان بووە بۆ مەزنانی پێشوو. جگە لەوەی وشە بێگانە بەکارهاتووەکان بەڵگەی خوێندەواریی نەوەی نوێ بوون لە وێژەی پێش خۆیاندا.
- کێش هۆنەری ناچار کردووە: کە لە سرووشتی کێشی عەرووزی تێدەگەیت، تێدەگەیت کە هەندێک جار ناتوانیت بە ئازادی وشەیەک لە جێیەک دابنێیت، چونکە کێشەکە لەنگ دەکات. بۆیە هەندێک جار پەنا براوەتە بەر وشەیەکی بێگانە کە لەگەڵ کێشەکەدا هاتووەتەوە.
بە کورتی: سەربارکردنی زمانی هۆنراوە بە وشەی بێگانە لە وێژەی کۆنی کوردیدا دیاردەیەکی ئاسایی بووە. ئێمە ناتوانین بە پێوەرەکانی ئەمڕۆ ڕابردوو بپێوین.
ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب لە ڕووی واتاسازییەوە: «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان» زیاتر لە واتایەکی هەیە
ئیسلامییەکان بە دیاریکراوی دژی ئەو دێڕەی ئەی ڕەقیبن کە دەڵێت: «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان». بە پاساوی ئەوەی دەڵێن: «دینی ئێمە ئیسلامە». بەڵام ئەوان چەند لایەکیان لەو دێڕەدا لێک نەداوەتەوە. لە لایەک ئەو دێڕە دوو پێکاری ڕەوانبێژیی لەسەرە. لە لایەکی تر دێڕەکە ئاماژەیە بە لکێنێکی دەوڵەتی. با ئێستا باسی دوو پێکارە ڕەوانبێژییەکە بکەم.
پێکاری یەکەم چوواندنە بە لابردنی ئامرازی چوواندن. بۆ نموونە دەڵێم: «مانگەکەم هات». لە بری ئەوەی بڵێم «یارەکەم، کە دەڵێیت مانگە، هات». واتە ئەو دێڕە دەڵێت: هەر نیشتمانە وەک دین و ئاینمانە. بەڵام وەک-ەکە لابراوە. لەبەر کێشی هۆنراوەکەش جێگۆڕکێ بە ڕستەسازییە دروستەکەی کراوە.
پێکاری دووەم زێدەڕۆییە، کە بە گریکی پێی دەوترێت هووپەربۆلێ و بە ئینگلی پێی دەوترێت هایپەربۆلی hyperbole. بۆ نموونە دەڵێم: «قسە نەکەم کەروێشکێکم دەبێت»، یان «فڵان کەس دین و ئیمانمە»، یان «ئەوەندەم برسییە گایەک دەخۆم». بێگومان نە کەروێشکت دەبێت و نە کەس دەبێتە دین و ئیمانت و نە گایەکیشت پێ دەخورێت.
لە ڤیدیۆی داهاتوودا باسی لایەنی لکێنی دەوڵەتی دەکەم لەو دێڕەدا. ئێستا لەسەر وشەی دین دەوەستم.
دین وەک لکێنەوە
وشەی دین بە زمانی لاتینی ڕیلیگیۆ-یە. ڕیلیگیۆ (کە لە ئینگلیدا بووە بە ڕیلیجن religion) وشەیەکی داڕێژراوە. لە پێشگری ڕی- و لیگ و پاشگری -یۆ پێک هاتووە.
پێشگری ڕی- بەرانبەر پاشگری -ەوە-ی کوردی دەوەستێتەوە و واتە دووبارەبوونەوە. وەک چۆن دەڵێیت: کردن، کردنەوە. بردن، بردنەوە. لیگ، کە بنجی وشەی ڕیلیگیۆ-یە، هەر لکانی کوردییە و لەگەڵ وشەی لکان-ی کوردیدا هاوڕیشەن. لیگ، لکان. پاشگری -یۆ لە زمانی لاتینیدا ناو دەسازێنێت. واتە ئەوەی هەمووان دووبارە بە یەکەوە دەلکێنێتەوە. ڕیلیگیۆ واتە لکێنەوە.
ڕیشەی وشەکە تێڕوانینێکی زۆر گرنگمان لەسەر خودی دین پێ دەدات. پێمان دەڵێت کە مرۆڤ، لانیکەم لاتینەکان، چۆن سەیری دینیان کردووە و دین بە چی تێگەیشتوون.
وشەی یاساش، کە بە لاتینی لێکس-ە، هەر هەمان ڕیشەی لکان و ڕیلیگیۆی هەیە. هەر لێکس-ی لاتینییە لە کۆتاییدا چووەتە زمانی ئینگلییەوە و بووە بە لۆ law بە واتای یاسا. واتە لۆ-ی ئینگلی و لکانی کوردی لە ڕیشەدا هەمان وشەن. بە واتای وشە بێت، یاسا واتە لکێن. چونکە دوو هاووڵاتی بە یاسا پێکەوە دەلکێن.
لێکسی لاتینی بە ڕاستەوخۆش چووەتە زمانی ئینگلییەوە و وشەکانی لیگەڵ legal و لێجیسلەیشن legislation و لیجیتیمت legitimate-ی دروست کردووە. لیگەڵ واتە یاسایی؛ لێجیسلەیشن واتە یاسای دەرچوو؛ لیجیتیمت واتە ڕەوا.
واتە یاسا ئەوەیە هاووڵاتییانی شوێنێک پێکەوە دەلکێنێت؛ دین ئەوەیە دیسان پێکەوە دەیانلکێنێت. یاسا لکێنە، دین لکێنەوەیە. واتە دەشێت مرۆڤی شارستانیی نێو وڵاتێک لە لکێنێک زیاتری هەبێت بە یەکترەوە.
دینی تاک و دینی دەوڵەت
جاران هەموو دەوڵەتێک دینی هەبووە. ئەم دینە دینی دەوڵەتە. بۆ نموونە عوسمانییەکان دینیان ئیسلام بووە. ئەمە واتای ئەوە نییە کە هەموو تاکێکی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی ئیسلام بووە. مەسیحی و جوو و دینی تریش هەبوون. بەڵام دینی دەوڵەتی عوسمانی ئیسلام بووە.
ئێستا ئینگلتەرا یەکێکە لەو وڵاتانەی دینی دەوڵەتی هەیە، کە ئەویش مەسیحیی پڕۆتستانتییە، کە بە ئەنگلیکان ناسراوە. ئەمە بەو واتایە نایەت موسوڵمانی تێدا نییە. لایەک لە لەندەن موسوڵمانن، بەڵام دینی دەوڵەت پڕۆتستانتییە.
کورد نەتەوەیەکی فرەدینە. کوردی ئێزدیمان هەیە، کوردی زەردەشتیمان هەیە، کوردی جوومان هەیە، مەسیحی، موسوڵمان بە سوننە و شیعەوە، یارسان… کوردی خاوەندینی تریشمان هەیە. جگە لەوەی کوردی بێدین و بێباوەڕیشمان هەیە. هیچ کامێک لەم کوردانەمان لێ زیاد نییە و هەموویان دانەی دانەبڕاوی کوردستانن. ئەوەی هەموو ئەمانە پێکەوە دەبەستێتەوە نیشتمانە.
ئێمە دەمانەوێت بەو جۆرە کوردستانمان بونیاد بنێین کە لەگەڵ چاندی کوردستاندا دەگونجێت. نامانەوێت لاسایی تورک و عەرەب و فارس بکەینەوە لە فاشیزم و سەپاندن و سەرکوتکردندا. نامانەوێت کوردستان بە وێرانبوویی دروست بکەین. ناشمانەوێت نموونەیەکی حوکمڕانی لە ڕۆژئاوا بخوازین تەنها لەبەر ئەوەی مۆدەی ئەوەیە. ئێمە پانتۆڵ ناکڕین تا ئەوەیان بکڕین کە ئێستا مۆدەیەتی. ئێمە دەمانەوێت ببینە نموونە بۆ جیهانیش.
خۆشبەختانە ئەزموونی دەوڵەتانمان دیوە. دەتوانین هەڵەکانیان دووبارە نەکەینەوە. هەم دەوڵەتی دینیی وەک ئێران و ئەفغانستانمان دیوە؛ هەم دەوڵەتی دونیایی وەک ئەمریکا و فەڕەنسامان دیوە. دیومانە کاتێک حوکمڕانی بە ناوی دینەوە دەکرێت چ کارەساتێکی لێ دەکەوێتەوە و چۆن دەوڵەتی دینی وا دەکات هەمووان قێزیان لە دینەکە بێتەوە و لێی هەڵبێن.
نیشتمان لکێنە
دین لەسەر ئاستی تاک لکێنی مرۆڤ و خودای خۆیەتی. بەڵام لەسەر ئاستی دەوڵەت لکێنی هەموو تاکەکانە. ڕەنگە دینێک بتوانێت تاکەکانی دەوڵەتێکی تر پێکەوە بلکێنێت (کە لەمە بەدگومانم). بەڵام بێگومان ئەمە بۆ کورد ڕاست نییە. هیچ دینێکی ئاسمانی نەیتوانیوە و ناتوانێت هەموو کورد پێکەوە بلکێنێت، بەڵکو دینەکان ئێمەیان لە یەک ترازاندووە. بەڵام نیشتمان دەتوانێت هەموومان پێکەوە بلکێنێت.
کوردستان لکێنی کەسەکانی ناویەتی. ئەمە بە واتای ئەوە نییە کوردستان ببێتە جێگرەوەی خودای تاکەکەسی. هەرگیز، بەڵکو دەبێتە بەندی هاووڵاتییانی کوردستان. بۆیە دین و ئاین لەو دێڕەی ئەی ڕەقیبدا هەم واتە دینی دەوڵەت، هەم واتە ئەوەی کوردستانییان پێکەوە دەلکێنێت. کە هەر دەشبێت نیشتمان بێت. دەنا شەڕی ناوخۆ ڕوو دەدات.
بۆیە من وا لەو دێڕە تێدەگەم کە «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان» ئاماژە نییە بە دینی ئاسمانیمان وەک تاک، بەڵکو دینمانە بە واتای لکێنی دونیایی.
- ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ دەستم کرد بە نووسینی. ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ تەواوم کرد. ↩︎
- ڕابەری کێشی عەرووزیی کوردی، عەزیز گەردی. بەرگی سێیەم. لا. ٢٥١. ↩︎
- هۆنراوەیەکی مەلا عەلییە. ↩︎
- هۆنراوەیەکی نالییە. ↩︎
- هۆنراوەیەکی مستەفا بەگی کوردییە. ↩︎
- هۆنراوەیەکی نالییە. ↩︎
