پرسیار و سەرنجێک لەسەر: «ئای نیشتمانە بۆگەنەکەم، چەندم خۆشدەوێی»

«ئای نیشتمانە بۆگەنەکەم، چەندم خۆشدەوێی» ناونیشانی هۆنراوەیەکی دڵشاد مەریوانییە، کە تەنها هەشت دێڕە و لە ساڵی ١٩٨٠دا لە نێو نامیلکەی «سەمای نێرگز»دا بڵاوی کردووەتەوە، بەم شێوەیە:

جێمس جۆیس،

ساوا گاز لە مەمکی دایکی دەگرێ،

بەڵام لێی دوور بخەنەوە، بۆی دەگری؛

منداڵ شەق لە تۆپەکەی هەڵدەدا،

بەڵام لێی بستێنن، جنێو دەدا؛

من دەڵێم نیشتمانەکەم پڕە لە زێراب،

بەڵام ئەوەی بییەوێ داگیری بکا

ژێر پێی دەنێم.

دوێنێ شەو ئەم هۆنراوەیەم خوێندەوە و سەرنجمی ڕاکێشا، چونکە پێم وایە ناونیشانەکە دەنگدانەوەی ناونیشانێکی لاوەکیی ئەڵقەی حەوتەمی ڕۆمانی ئولیسی جەیمس جۆیسە کە دەڵێت: «دەبلنی پیسی ئازیز»، دەبلن پایتەختی ئایرلاندە و ئەو شارەیە کە جۆیس تیایدا لە دایک بووە، ئەو دەربڕینە بە ئینگلییەکەی بەم جۆرەیە: «dear dirty Dublin»، هەروەها دیدی ناوەرۆکی هۆنراوەکەی دڵشاد مەریوانیش لە دیدی جەیمس جۆیسەوە بۆ نیشتمان نزیکە.

لەم هەشت دێڕەدا تێگەیشتنێکی باش بۆ دیدی جەیمس جۆیس دەبینم، ئەویش ئەوەیە کە ئایرلاند و دەبلن بە تایبەتی لای جۆیس پڕە لە خەڵکی پیس و درۆزن و فێڵباز و تاوانکار و گەمژە و ستەمکار و دز و بێپەروەردە و خائین، بەڵام هیچ کام لەمانە نابنە هۆی ئەوەی چ ئایرلاند وەک وڵات و چ دەبلن وەک شار لە خۆشەویستی و گرنگیپێدان و ماف مەرەخەس بن، بەڵکو ئایرلاند هەر شایستەی سەربەخۆییە، وێڕای خراپیی زۆرێک لە خەڵکەکەی و مێژووە پڕ لە خیانەتەکەی. کە خۆزگە ئەم جۆرە گوتارە ببووایە بە گوتاری زاڵی هەندێک کەسی لای خۆشمان کە پێیان وایە مادەم دوو کورد خیانەتیان کردووە و دزییان کردووە، ئەوا ئیتر کوردستان شایستەی سەربەخۆیی و ئازادی و ماف نییە! نەخێر، کوردستان هەر شایستەی سەربەخۆییە، وێڕای ئەوەی هەزاران خەڵکی خراپی هەبووە و هەیە و وێڕای ئەوەی لە مێژوو و ئێستایدا هەزاران داش و جاشی داگیرکەری هەبووە و هەیە، بەڵام خۆ خەڵکی باشیشی هەبووە و هەیە!

جۆیس لە نامەیەکیدا کە لە ڕێکەوتی ٢٤ ئەیلوولی ١٩٠٥دا بۆ ستانیسلاوسی برای نووسیوە دەڵێت: «کە بیردەکەیتەوە دەبلن ھەزاران ساڵە پایتەختە، دووەمین شاری ئیمپراتۆرییەتی بەریتانییە، سێ جار لە ڤینیسیا گەورەترە: سەیرە کە ھیچ ھونەرمەندێک بە جیھانی نەناساندووە». ئەو دەربڕینەشی دەڵێت «دەبلنی پیسی ئازیز»، کە وای بۆ دەچم ڕەنگە سەرچاوەی ناونیشانەکەی دڵشاد مەریوانی بووبێت: «دەستەواژەیەک بوو کە لەیدی سیدنی مۆرگن (١٧٨٠-١٨٥٩) دایھێنابوو، کە خانمێکی وێژەوانی ئایری بوو».

ئینجا من لە ئێستادا زۆر لە ژیان و کارەکانی دڵشاد مەریوانی شارەزا نیم، بۆیە نازانم داخۆ دڵشاد مەریوانی جەیمس جۆیسی خوێندووەتەوە یان ئەمە ڕێکەوتە؟ (کە پێم وا نییە ڕێکەوت بێت). چونکە ئەم هۆنراوەیە لە ساڵی ١٩٨٠دا بڵاو کراوەتەوە و ئەو کاتە هێشتا وەرگێڕانی ڕۆمانەکە بە عەرەبییەکەی دکتۆر تەها مەحموود تەهاش دەرنەچووبوو، چونکە دکتۆر تەها لە ٢ی شوباتی ١٩٨٢دا و لە یادی سەد ساڵەی لەدایکبوونی جۆیسدا وەرگێڕانەکەی خۆی بڵاو کردەوە. خوازیارم بزانم داخۆ دڵشاد مەریوانی جەیمس جۆیسی خوێندووەتەوە؟ ئەگەر بەڵێ، ئەوا کام بەرهەمەی ئەوی خوێندووەتەوە؟ ئایا ئولیسی خوێندووەتەوە؟ ئەگەر بەڵێ، ئەوا بە چ زمانێک خوێندوویەتیەوە و داخۆ تێگەیشتن و ئەزموونی لەگەڵیدا چۆن بووە؟

موزیکی ژوور

نووسینی: جەیمس جۆیس

وەرگێڕانی: نەوا موکرجی

نامیلکەیەکی هۆنراوەیە، جەیمس جۆیس لە نێوان ساڵانی ١٩٠١ تا ١٩٠٤ نووسیونی، واتە لە تەمەنی نۆزدە بۆ بیست و دوو ساڵیی جۆیسدا. ئەم ھۆننامەیە لە ٣٦ ھۆنراوە پێکھاتووە و لە ساڵی ١٩٠٧دا پێکەوە لە دووتوێی نامیلکەیەکدا بڵاو کراونەتەوە و ٥٠٧ دانەی لێ چاپ کراوە. لەو نامیلکەیە و چاپەکانی دواتریشدا ھیچ کامێکیان ناونیشانیان نەبووە و تا ئێستاش ھەر وا بێناونیشان ھێڵراونەتەوە، لەم وەرگێڕانە کوردییەشدا ھەر وا بێناونیشان ھێشتوومنەتەوە. بەڵام پێش ئەوەی لە ساڵی ١٩٠٧دا ھەموویان پێکەوە چاپ بکرێن جۆیس ناونیشانی بۆ کەمێکیان داناوە و ھەندێکی کەمیانی بە ناونیشانەوە لە ڕۆژنامەی جیاجیادا بڵاو کردووەتەوە، کە لە پەڕاوێزی ھۆنراوە وەرگێڕراوەکانی ئەم پەڕتووکەدا ناونیشانەکانیان دانراونەتەوە. ھەرە درێژەکەیان لە ڕووی ژمارەی وشەوە سی و سێیەمینیانە، کە لە ڕووی دێڕیشەوە ھەرە درێژەکەیانە و ١٨ دێڕە. ھەرە کورتەکەیان لە ڕووی ژمارەی وشەوە بیست و یەکەمینیانە، کە لە ڕووی دێڕیشەوە ھەرە کورتەکەیانە و ٦ دێڕە.

لە ٢٧ی شوباتی ٢٠٢٣دا بە پی دی ئێف و لەم پەڕەیەمدا بڵاوم کردەوە، بە هیوام سوود و چێژی بۆ خوێنەرانی کورد هەبێت.

لێرەدا کلیک بکە بکە بۆ داگرتنی موزیکی ژوور بە پی دی ئێف

چەمەر

ئۆسکار وایڵد (١٨٥٤-١٩٠٠) ئەم هۆنراوەیەی نووسیوە. چەمەر لە زمانی کوردیدا شیوەنێکە بۆ مردوو دەگێڕرێ یان دەنووسرێ. وایڵد ئەم هۆنراوەیەی لە ساڵی ١٨٨١دا بۆ شینی (ئیزۆلا)ی خوشکی خۆی نووسیوە کە لە ٢٣ی شوباتی ١٨٦٧دا لە تەمەنی نۆ ساڵاندا بە هەوبوونی پەردەکانی مێشک مرد، ئەو کاتە وایڵد خۆی دوانزە ساڵان بوو. بەڵام مردنی ئەم خوشکەی بە درێژایی ژیانی زامێکی ساڕێژنەبووی لە دڵیدا بە جێ هێشت. دوای نزیکەی سیانزە ساڵان، کە هەر لە بیری ئیزۆلادا بوو، ئەم هۆنراوەیەی بۆ نووسیوە. وایڵد هەرگیز ددانی بەوەدا نەنا، چ لە ژیان و چ لە هۆنراوەکەشدا کە ئیزۆلا مردووە، لە نامەوانەیەکی بچکۆلەدا پرچی ئیزۆلای هەڵگرتبوو، خۆی بۆ هەر شوێنێک بچووایە، ئەو پرچەشی لەگەڵ خۆیدا دەبرد، تەنانەت کە خۆی لە ساڵی ١٩٠٠دا لە تاراوگە و دەربەدەری و هەژاریدا سەری نایەوە و مرد، ئەو نامەوانەیەی پرچەکەی تێدا بوو، هەر پێی مابوو، لەسەری نووسرابوو: «پرچی ئیزۆلاکەم، لە ٢٣ی شوباتی ١٨٦٧دا کۆچی کرد، نەمردووە، بەڵکو نوستووە». ئەمە وەرگێڕراوی هۆنراوەکەیە بە کوردی:

بە ئەسپایی پێت دابنێ،

لەو ژێر بەفرەدا نزیکە،

هێمن بدوێ

چونکە دەنگی پشکووتنی گوڵنیشانیش هەر دەبیستێ.

ورشەی پرچە زێڕینەکەی

ئێستا ژەنگ ماتی کردووە،

ئەوێک ڕۆژێ گەنج و جوان بوو

ئێستا لە گڵدا گەوزاوە.

وەکو شلێر، سپی وەک بەفر،

خۆ فریا نەکەوت بزانێ

کە کچێکە و

ئەوەندە جوان گەورە دەبێ.

تەختەی تابووت، بەردی گڵکۆ

لەسەر سنگی ڕاکشاون،

من تەنیام و دڵم زیزە

کە ئەو ئێستا پشووی داوە.

بە ئارامی، بە ئارامی، گوێی لێ نابێ

نە سازی چەنگ، نە شیعری مەنگ،

ژیان و دەسمایەی ژینم لێرە نێژران،

خاک بە سەریا گرد بکەنەوە.

لە ئەڵقەی سێیەمی ڕۆمانی ئولیسدا، لە نووسینی جەیمس جۆیس، ستیفن دیدەڵس، کە یەکێکە لە کەسێتییە سەرەکییەکانی ڕۆمانەکە، وێنا دەکا کە دەچێ بۆ ماڵی خاڵی، کە ناوی (ڕیچی گولدینگ)ە، لە پشت سەری خاڵییەوە ئەم هۆنراوەیە لەسەر پارچە تەختەیەک نووسراوە و هەڵواسراوە. ئەویش لەبەرئەوەی کەمتر لە ساڵێک لەوەوبەر دایکی ستیفن، کە دەکاتە خوشکی ڕیچی گولدینگ، پاش تلانەوەیەکی درێژخایەن بە دەست نەخۆشییەک، کە وا دیارە نەخۆشیی شێرپەنجە بووبێ، مردووە. لە ڕۆژی ٣١ی ئازاری ٢٠٢١دا کە ڕاڤەی ئەم ئەڵقەیەم وەردەگێڕا، ئەم هۆنراوەیەشم لەگەڵیدا وەرگێڕا.

گوڵنیشان، بە ئینگلی (daisy): گوڵێکی بچکۆلەی کێوییە، ناوەڕاستەکەی تۆپێکی زەردی خڕە و گەڵای سپیی وردی بە دەورەوەیە. ئەگەرچی لە هەندێ لە فەرهەنگەکاندا بە: «گوڵی مینا، چاوپشیلە، خەزێمۆک، داودی» و چەند ناوێکی تریش هاتووە، بەڵام من ناوەکەم لە فەرهەنگی ڕووەکناسیی کوردستان و فەرهەنگی فارسی-کوردییەوە هێناوە، کە هەردووکیان «گوڵنیشان» پشتڕاست دەکەنەوە.

ئەمەی خوارەوە دەقە ماکەکەی وایڵد خۆیەتی:

Requiescat

Tread lightly, she is near

Under the snow,

Speak gently, she can hear

The daisies grow.

All her bright golden hair

Tarnished with rust,

She that was young and fair

Fallen to dust.

Lily-like, white as snow,

She hardly knew

She was a woman, so

Sweetly she grew.

Coffin-board, heavy stone,

Lie on her breast,

I vex my heart alone

She is at rest.

Peace, Peace, she cannot hear

Lyre or sonnet,

All my life’s buried here,

Heap earth upon it.

سۆنێتی ١٨[1]

بەراوردت کەم بە ڕۆژی هاوین؟

تۆ زۆر جوانتر و لەسەرخۆتری:

ڕەشەبا چرۆی نازداری ئایار ڕادەتەکێنێ،

وەرزی هاوینیش زۆر کورتخایەنە؛

چاوەکەی ئاسمان زۆر جار ئێجگار گەرم هەڵدێ و تاودەدا،

تاوتاو ئەو ڕووە زێڕینەی بە هەور کز و ڕەش دادێ؛

جارجارێ جوانیی هەموو جوانەکان ئاوا دەبێت و

بە ڕێکەوت بێ یان گۆڕانی سروشت هەموو دەژاکێن؛

بەڵام هاوینە هەمیشەییەکەت کاڵ نابێتەوە،

ئەو جوانییەشت قەت ناچێتەوە؛

مردن ناتوانێ خۆی هەڵبکێشێ کە وێڵی لەناو جیهانی خواروو،

کاتێ لە دێڕە تاتاییەکانما هەر گەشە بکەی:

تاکو هەناسەی مرۆڤ بمێنێ، تاکو بینایی چاوان بمێنێ،

تا ئەم هۆنراوە لە ژین بمێنێ، هەر بە زیندوویی دەتهێڵێتەوە.

[1] نووسینی ولیەم شێکسپیر (١٥٦٤-١٦١٦)، لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا وەرمگێڕاوە. ئەمەی خوارەوە دەقە ماکەکەی شێکسپیر خۆیەتی:

Shall I compare thee to a summer’s day?

Thou art more lovely and more temperate:

Rough winds do shake the darling buds of May,

And summer’s lease hath all too short a date;

Sometime too hot the eye of heaven shines,

And often is his gold complexion dimm’d;

And every fair from fair sometime declines,

By chance or nature’s changing course untrimm’d;

But thy eternal summer shall not fade,

Nor lose possession of that fair thou ow’st;

Nor shall death brag thou wander’st in his shade,

When in eternal lines to time thou grow’st:

So long as men can breathe or eyes can see,

So long lives this, and this gives life to thee.