ئەی ڕەقیب و سروودی نیشتمانیی کوردستان1
ئەی ڕەقیب هێمایەکی بەرزی کوردستانە
سەدان ساڵە بە زانین و نەزانین، بە نیازی باش و خراپ، لە لایەن کورد و ناکوردەوە دژایەتیی کوردستان و هێما بەرزەکانی دەکرێت. دژایەتیی جوگرافیا و ئاڵای کوردستان، دژایەتیی کورد و سەرکردەکانی، دژایەتیی جلی کوردی و زمانی کوردی. تا دەگاتە دژایەتیی وێژە و هونەرمان، شار و دێمان، تەنانەت سروودی ئەی ڕەقیب، سروودی نەتەوەییمان.
هۆنراوەکەی نالی کە دەڵێت: «کەس بە ئەلفازم نەڵێ خۆ کوردییە، خۆکردییە» بەڵگەی ئەوەیە لەو سەردەمەشدا دژایەتیی زمانی کوردی کراوە و بە زمانی وێژە دانەنراوە. بێگومان زمانی کوردی یەکێکە لە هێما بەرزەکانی کوردستان و کورد. کورد لە سەردەمی نالیشدا طەوطیزچیی لێ نەبڕاوە.
خۆری کوردستان ئاوا ناکرێت
ساڵانێک بوو کوردستان و کورد لە تەواوی ژینگەی ڕۆشنبیری و تۆڕی کۆمەڵایەتیی کوردستاندا دەرکرابوون. خۆدزینەوە لە کوردستان و کورد، گوێنەگرتن لە هونەری کوردی، ناونەنانی منداڵ بە ناوی کوردی، هەموو ئەمانە ببوون بە جۆرێک لە ڕۆشنبیری. کورد خۆی سەرقاڵ دەکرد بە هەموو شتێکی ناکوردی و ناکوردستانییەوە. قاوەخانە و چێشتخانە و بازاڕەکانمان تەنرابوون بە گۆرانیی عەرەبی و فارسی و تورکی.
بەڵام کوردستانپەروەران لە چەند ساڵی ڕابردوودا کۆتاییان بەم خۆنامۆکردنە هێنا. ئێستا کوردستان و کورد پایتەختی بابەتەکانی نێو تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانن. گەرچی کێوێک پارە سەرف کرا بۆ ئەوەی نەوەی نوێمان حاشا لە کوردبوون و کوردستانیبوون بکەن، بەڵام پێچەوانەکەی دەرچوو. نەوەی نوێمان کوردستانیترین و کوردپەروەرترینن و ئومێدی گەورەیان لەسەر هەڵدەچنرێت.
دوژمنان هەموو ڕێیەکیان بە کار هێنا: چەند جۆرێکی ڕەتکراوەی ئیسلامیان بە کار هێنا بۆ ناشیرینکردنی دینی زۆرینەی کورد و دژایەتیی کوردستان. کۆمۆنیزم، سۆشیالیزم، ئێرانیزم، عێراقیزم، تورکیاییزم، سووریاییزم، ئوممەیزم، خەلافەتیزم، ئیخوانیزم، گلۆبالیزم، وۆکیزم، چەپیزم، جەندەریزم، عوسمانیزم، نیۆعوسمانیزم، زاگرۆسیزم، نێواندووڕووبارەکەییزم، ئۆپۆزسیۆنیزم، دژەسەرمایەداریزم، برایەتیی گەلانیزم… هەموو ئیزمێکیان بە کار هێنا بۆ بنکەنکردنی پڕۆژەی نیشتمانیی کوردستان. بەڵام کوردستان هەر سەربەرز مایەوە و بەهێزتر بوو.
هەوڵیان دا لە ڕێی جوانکردنی هەژاری و سەرسواڵکەرییەوە دژایەتیی کوردستان بکەن. ویستیان کورد لە هەژاری و نەداری و ڕسواییدا بهێڵنەوە، بۆ ئەوەی هەرگیز هێزی دارایی و ئابووریمان نەبێت. بەڵام کوردستان هەر سەربەرز مایەوە و بەهێزتر بوو.
ئێستاش لە ڕێی ترەوە دێنەوە. دەیانەوێت هێما بەرزەکانی کوردستان بە کار بهێنن بۆ دژایەتیی هێما بەرزەکانی کوردستان. بۆ نموونە ئاڵای کوردستان بۆ دژایەتیی سروودی ئەی ڕەقیب بە کار دەهێنن. بەڵام کوردستان هەر…
زنجیرەیەک ڤیدیۆم لە بارەی ئەی ڕەقیب و باسوخواسی لابردن و هێشتنەوەی و سروودی نەتەوەیی و نیشتمانی ئامادە کردووە. بەم ڤیدیۆیەوە ٢٠ ڤیدیۆن. بە یارمەتیی ئێوە دەیانکەین بە چاوی نەیارانی ئەی ڕەقیبدا، بە دوژمنانی ئەی ڕەقیبدا، بە ڕەقیبانی ئەی ڕەقیبدا. لەگەڵم بن، شوێنی هەژمارەکەم بکەون، هەموو دووشەممە و پێنجشەممەیەک ڤیدیۆیەک لەم بارەیەوە بڵاو دەکەمەوە. بە هیوای سوود و چێژ.
هۆنراوەی ئەی ڕەقیب
کێشی ئەی ڕەقیب
ئەی ڕەقیب، وەک هەر سروودێکی تر، بەشێکی هۆنراوەیە، بەشەکەی تری ئاوازە. ئێستا باسی هۆنراوەکە دەکەم. لە ڤیدیۆی چواردەیەمدا باسی ئاوازەکەی دەکەم.
هۆنراوەکە بە کێشی عەرووزی نووسراوە. کێشی عەرووزی جۆرێک کێشی هۆنراوەییە. هۆنەرە کۆنەکانمان وەک مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی و نالی و سالم و کوردی بەم کێشە نووسیویانە. مامۆستا گۆران بەم کێشە و بە کێشی پەنجەیی کوردییش هۆنراوەی نووسیوە. بێسارانی و مەولەوی تەنها بە کێشی پەنجەیی نووسیویانە.
کێشە عەرووزییەکان بەسەر جۆری گشتیدا دابەش دەبن. هەر جۆرێکیان پێیان دەوترێت «بەحر». هەر بەحرێکیش چەشنی جیاوازی هەیە.
هۆنراوەی ئەی ڕەقیب بە دیاریکراوی بەحری ڕەمەل-ە. بە دیاریکراوتریش ڕەمەلی شەشیی کورتکراوە (ڕەمەل موسەددەس مەقسوور). واتە بە هەردوو دێڕێک شەش پێیان هەیە. پێی کۆتایی هەر دێڕێک بڕگەیەکی لێ کورت کراوەتەوە. دەبێت بە فاعیلاتون فاعیلاتون فاعیلان2. مامۆستا عەزیز گەردی بەم جۆرە دەستنیشانی کردووە.
واتە لە ڕووی کێشەوە سەر بە هەمان جیهانی هۆنراوەی کۆنی کوردییە. کە هەندێک کەس پێی دەڵێن هۆنراوەی کلاسیکیی کوردی.
دەستکاریی عەرووز ئاسان نییە
ئەم زانیارییە لەبەر ئەوە گرنگە چونکە پێمان دەڵێت ئاسان هۆنراوەکە دەستکاری ناکرێت. چونکە دەستکاریی کێشی عەرووزی ئاسان نییە. هەر پیتێک زیاد بکرێت یان لاببرێت کێشەکە لەنگ دەبێت.
جا بۆیە کە هەندێک کەس داوا دەکەن هەندێک لە وشەکانی بگۆڕێن، ڕەنگە نەزانن کە دەستکارییەکەی ئاسان نابێت. دەستکاریش بکرێت چیتر هۆنراوەکە هی دڵدار نامێنێت.
من ناڵێم دەستکاریی هۆنراوەی عەرووزی نەکراوە. کراون. بەڵام ئەو دەستکارییانەی سەرکەوتوو بوون، پسپۆڕی کێش، واتە کێشناس کردوونی. بۆ نموونە هۆنراوەی گۆرانیی هیوا مەگریی خاتوو مەرزییە فەریقی، کە هی مامۆستا گۆرانە و بە کێشی عەرووز نووسراوە، دەستکاری کراوە.
خاتوو مەرزییە دەڵێت:
چییە کۆرپەم؟ چ سیڕڕێکە وەها مەحکوومی گریانی،
کە تۆ هێشتا لە خەم ناگەی؟ لە مەعنای گریە نازانی؟
ئەگەر وەک دایکە حەسرەت دیدەکەت ڕەنجت بچێژایە،
زەمان گەردی ئەمەلتی گشت بە دەم باوە بپێژایە؛
لە دەقەکەی مامۆستا گۆراندا دەڵێت:
چییە تو خوا؟ چ سیڕڕێکە وەها مەحکوومی گریانی،
کە تۆ هێشتا لە خەم ناگەی؟ لە مەعنای گریە نازانی؟
ئەگەر وەک باوکە حەسرەت دیدەکەت زەهرت بچێژایە،
زەمان گەردی ئەمەلتی گشت بە دەم باوە بپێژایە؛
یان خاتوو مەرزییە دەڵێت:
بە چی دیارە کە چی لەو تەختی ناوچاوانە نووسراوە؟
لە دەقەکەی مامۆستا گۆراندا دەڵێت:
بە چی مەعلووم کە چی لەو تەختی ناوچاوانە نووسراوە؟
وشە گۆڕاوەکان کێشەکە لەنگ ناکەن. بەمەشدا دیارە ئەو کەسەی دەستکاریی هۆنراوەکەی کردووە کێشناس بووە.
پاشان دەستکاریی ئەی ڕەقیب پێویست نییە. دواتر ئەمە ڕوون دەکەمەوە کە بۆچی وایە.
ناوەرۆکی هۆنراوەی ئەی ڕەقیب
بەشی هەرە زۆری ئەی ڕەقیب لە ڕووی ناوەرۆکەوە بەسەر کوردستاندا نییە، بەڵکو بەسەر کورددایە. واتە بەسەر نیشتماندا نییە، کە کوردستانە؛ بەڵکو بەسەر نەتەوەدایە، کە کوردە. تەنانەت یەک جاریش ناوی «کوردستان»ی تێدا نییە.
کە بەسەر نەتەوەی کوردیشدایە، بەسەر بەرگریی نەتەوەکەدایە، نەک هەموو شتێکی کورد، کە بێگومان ئەوە مەحاڵە لە هۆنراوەیەکی کورتدا باسی هەموو شتێکی کورد بکرێت.
ئەی ڕەقیب بە دیاریکراوی دەڵێت: هەر ماوینەتەوە. ڕابردوومان خوێناوییە و ستەممان لێ کراوە، بەڵام شۆڕشمان کردووە. ئێمەی کورد لە ڕووی مێژووییەوە لە ئیمپراتۆرێتیی میدیا و کەیخوسرەوی پاشاوە هاتووین. نیشتمان دین و ئاینمانە. هەر زیندووین و نەمردووین و ئاڵاشمان بڵندە. زۆر ئازامان لێ کوژراوە. بەڵام هێشتا ئامادەین بۆ بەرگری و خوێن دەدەین.
چوار ڤیدیۆی ئەم زنجیرەیەم تەرخان کردووە بۆ باسی «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان»، بۆیە ئەو ڕستەیە لەم بەشەدا دەپەڕێنم.
نەتەوە لە سەدان ڕووەوە سەیر دەکرێت. ئەی ڕەقیب لە چەند ڕووێکی سنوردارەوە سەیری نەتەوەی کورد دەکات. ئەوانیش مانەوە و مێژوو و گیانی بەرگری و گیانی خۆبەختکردنن.
لا مارسەییێز
سروودی دەیان وڵات هەن کە ئاوها باس لە دۆخێکی بەرگری دەکەن. بۆ نموونە سروودی نەتەوەیی و نیشتمانیی فەڕەنسا، کە ناوی لا مارسەییێز-ە، لە گەرمەی جەنگدا دانراوە و تا ئێستاش نەگۆڕاوە. واتە هەڵگری گوتاری مانەوەی سەربازیی کاتی جەنگە. دەڵێت:
بۆ جەنگ، بۆ جەنگ، ئەی هاووڵاتییان.
لەشکرەکانتان پێک بهێنن،
بە ڕێ کەون، بە ڕێ کەون،
با خوێنی پیس کێڵگەکانمان بۆ ئاو بدات.
واتە با بە خوێنی پیسی دوژمنان ئاوی ڕەز و کێڵگەکانمان بدەین. بە نەوتراوی واتە خوێنی دوژمن پیسە و خوێنی فەڕەنسییەکان پاکە. زۆربەی هەرە زۆری کوردان هەرگیز وا بیریان نەکردووەتەوە کە خوێنی خۆیان پاکترە و خوێنی نەتەوەی تر پیسە. خوێن هەر خوێنە، ئەوەی پیس دەبێت زەینە.
بۆیە نموونەی سروودی فەڕەنسام هێنایەوە، چونکە:
١. لە ساڵی ١٧٩٢دا نووسراوە. واتە ٢٣٤ ساڵ لەمەوبەر.
٢. ئەویش لە چەند ڕووێکی زۆر سنووردارەوە لە نەتەوەکە دەڕوانێت.
٣. دەربڕینی تا ڕادەیەک ڕەگەزپەرستانەی تێدایە و نەگۆڕاوە.
٤. لە دۆخی جەنگ و بەرگری و هێرشدا نووسراوە و نەگۆڕاوە.
٥. فەڕەنسا بە دروشمی ئازادی، یەکسانی، برایەتی دەنازێت. کەچی دەشێت سروودەکەی بە پێچەوانەی ئەوەوە لێک بدرێتەوە. دیارە ئەوان مەبەستیان لە ئازادی و یەکسانی و برایەتیی تەنها نێو فەڕەنسییەکانە. نەک لەگەڵ جیهان.
لە ڕووی نەتەوەییشەوە هەر تێبینیم لەسەر لا مارسەییێز هەیە، بەڵام ئەوە لە ڤیدیۆیەکی تردا باس دەکەم.
وشەی ڕەقیب بە واتای خوا نییە
هەندێک کەسی چەواشەکار وا بڵاوی دەکەنەوە کە گوایە مەبەست لە وشەی «ڕەقیب» خودایە. بەڵام ئەمە درۆیەکی گەورەیە و بۆ تێکدانی ناوماڵی کوردستانە.
ڕەقیب خودا نییە، مرۆڤە، ئەڕڕەقیب خودایە. جەلال خودا نییە، مرۆڤە، ئەججەلال خودایە. ڕەشید خودا نییە، مرۆڤە، ئەڕڕەشید خودایە. ڕەحمان خودا نییە، مرۆڤە، ئەڕڕەحمان خودایە. بەسیر خودا نییە، مرۆڤە، ئەلبەسیر خودایە. موئمین خودا نییە، مرۆڤە، ئەلموئمین خودایە.
هەموو ئەو ناوانە ئاوەڵناون. بەسیر واتە بینا، ئەوەی دەبینێت. ئێ زۆربەی مرۆڤان بینان و دەبینن. هەر ئێستا تۆ خەریکیت ئەم نووسینەم دەبینیت. بەڵام بینەرە مەزنەکە خودایە کە هەموو شتێک دەبینێت. سەمیع واتە بیسا، ئەوەی دەبیستێت. ئێ زۆربەی مرۆڤان بیسان و دەبیستن. هەر ئێستا تۆ خەریکیت دەنگی چواردەورت دەبیستیت. بەڵام بیسەرە مەزنەکە خودایە کە هەموو شتێک دەبیستێت. ڕەحمان واتە بەبەزەیی. ئێ زۆربەی مرۆڤان بەزەییان بەرانبەر ئەوانی دی هەیە. هەر ئێستا تۆ ڕەنگە بەزەییت پێمدا بێتەوە کە تەمەنمان تەرخان دەکەین بۆ ئەوەی کورد تێبگەیەنین دەوڵەت و سەروەری و ئاڵا و سروود و زمان و نیشتمانپەروەری گرنگن! بەڵام بەبەزەییە مەزنەکە خودایە کە بەزەییەکەی لە هی هەمووان مەزنترە.
تەنانەت ئەم دیاردەیە لە زمانی ئینگلیشدا هەیە. ئەگەر بڵێیت هم him، واتە ئەوی نێر (وی). بەڵام ئەگەر ئێچی سەرەتا بە پیتی گەورە بنووسیت Him، واتە خودا. ئەڵبەت لە ئینگلیدا ئەمە لە نووسیندا دەردەکەوێت.
ڕەقیب چاودێرە
ڕەقیب واتە ئاگادار، چاودێر، نیگاوان. بێگومان ئەگەر دوژمن بە سەرتەوە ئاگادار و چاودێر و نیگاوان بێت، بەدکارە. بەڵام ئەگەر دڵسۆزت بە سەرتەوە ئاگادار و چاودێر و نیگاوان بێت لە سوودی تۆیە و بۆ پاراستنی تۆیە.
ڕەقیب لە وێژەی کوردیدا بە واتای دوژمنی هەمیشە چاوتێبڕ بە کار هاتووە. بۆ نموونە من دەمەوێت لەگەڵ یاری خۆم دڵداری بکەم، بەڵام ژنەکەی دراوسێیان هەمیشە لە بەردەرگا چاودێرە. کیلۆیەک تێکەڵەی لالەنگی و پرتەقاڵت لە زەرفێکدا پێبێت و بە لایدا بڕۆیت، دەزانێت چەند دانەیان لالەنگین و چەند دانەیان پرتەقاڵن. بۆیە ڕەقیبی من و یارە. ئێمەش حەزمان بە چارەی نییە. ئەگەرچی دەشبێت ددان بەوەدا بنێین کە توانایەکی مەزنی هەیە کە دەتوانێت هەر بە چاو لالەنگی و پرتەقاڵی ناو زەرفی دەستت جیا بکاتەوە.
ئەو کەسەی ڕەقیب و ئەڕڕەقیب تێکەڵ دەکات، یان عەرەبی نازانێت، یان دەیزانێت و بە ناوی خواوە درۆ دەکات بۆ تێکدانی کورد و کوردستان، یان ئاکاری نییە و دوژمنی کوردستانە. عەرەبینەزانینی خەڵک بە کار دەهێنێت بۆ ڕقبوونەوە لە کورد و کوردستان و هێما بەرزەکانی.
ئەی ڕەقیب پێش و پاش دڵدار
ئەی ڕەقیب پێش دڵدار
زۆر کەس وا دەزانن دڵدار یەکەم کەس بووە وشەی «ڕەقیب»ی بە کار هێنابێت. بەڵام وا نییە، مەلای جزیری و ئەحمەدی خانی زۆر پێش ئەو وشەکەیان بە کار هێناوە. بۆ نموونە ئەحمەدی خانی لە مەموزیندا دەڵێت:
گەر قیسمێ موحیبب و گەر حەبیبن
ئەلبەتتە ب دوژمن و رەقیبن
بەڵام نەک تەنها وشەی ڕەقیب، بەڵکو دەستەواژەی «ئەی ڕەقیب»یش لە وێژەی کوردیدا دەگەڕێتەوە بۆ زۆر پێش دڵدار. سالم نزیکەی سەد ساڵ بەر لە دڵدار لە چەندین شوێندا «ئەی ڕەقیب»ی بە کار هێناوە. بۆ نموونە وتوویە:
دەک ڕەقیب تووشی بەڵایێ بی، نەجاتت قەت نەبێ
مانیعی وەسڵی حەیاتم تۆی، حەیاتت قەت نەبێ
ئەی ڕەقیب بیمارە دڵ تیکرار دوعای ئەووەڵ دەکا
دەک بە زنجیرێ کەوی ڕەببی نەجاتت قەت نەبێ.
دەی خۆ سالم مەبەستی خودا نییە کە تووشی بەڵایەک بێت هەرگیز ڕزگاری نەبێت. هەر سالم لە جێیەکی تریشدا وتوویە:
ئەی ڕەقیب با تۆ لەگەڵ من زوڵمی فیرعەونی بکەی
سەرزەمین قوتت دەدا وەک گەنجی قاروون عاقیبەت.
ئێ خۆ سالم مەبەستی لەوە نییە سەرزەمین خودا وەک گەنجی قاروون قووت دەدات.
مستەفا بەگی کوردی بەر لە دڵدار وتوویە:
ئەی ڕەقیب! وێڵم لە دەستت لێرە بۆ لێم ناگەڕێی؟
باوکە کوژتەت نیم ئەرێ هەی بەدمەزەب چیت لێم دەوێ؟
حەمدی بەگی ساحێبقڕان بەر لە دڵدار وتوویە:
بەس بڕێژە خوێنی ناحەق ئەی ڕەقیب لەم بەردەرە
کۆیی یارە قەت بووە بکرێتە دەشتی کەربەلا
ئەی ڕەقیب بۆ چاری دەردم ئیحتیاجم کەوتە تۆ
ئێستە هەر گاور ئەنووسێ نوشتە بۆ شێخ و مەلا.
هۆنەری تریش بەر لە دڵدار ئەی ڕەقیبیان بە کار هێناوە، وەک تاهیر بەگی جاف، مەلا مستەفای عاسی. تاهیر بەگ وتوویە:
لێم گەڕێن تەنهانشینی کونجی خەم بم ئەی ڕەقیب
دەردەکەی من دەردی ئەشقە و زۆر گران و سارییە.
مەلا مستەفای عاسی وتوویە:
بۆچی کوێر نابی لە تاوان ئەی ڕەقیبی سەگ سیفەت
چونکە سەگ مەرگی چە فایدە زیندەگانیت تا بە کەی.
ئەی ڕەقیب پاش دڵدار
تەنانەت هۆنەرانی کوردی دوای دڵداریش هەر ئەی ڕەقیبیان لە هۆنراوەکانیاندا بە کار هێناوە، بۆ نموونە سەید کامیلی ئیمامی وتوویە:
ئەمن خۆ کۆشی خۆم پڕ کردووە، هەڵناگرێ چیدی
جەهەننەم! ئەی ڕەقیبی بەدمەزەب، تۆش کۆشی خۆت دانێ.
سامی عەوداڵ وتوویە:
ئەی ڕەقیبانی نەزانا بەسیە فیتنە و تۆبە کەن
چوونکی بێ چارەن کە عاشق زوڵمە هێندەی لۆمە کەن
ئیشی دیوانی هەتاکەی ئەی ڕەقیبی سەگ سیفەت
هێسک لەبەر حەیوان دە بەسیە جۆ لەبەر سەگ ڕۆ مەکەن.
مەلا عەبدوڕڕەحمانی ڕاجی و ویساڵیش هەر ئەی ڕەقیبیان بە کار هێناوە. ڕاجی وتوویە:
ئەی ڕەقیب، تۆ کونجڕێک پەیدا بکە
تەیری گول ئاشق بە داری ژەقنەمووت
ویساڵی وتوویە:
وەختێ ئەمنی دی بە عەوری زوڵفی ڕووی پۆشی لە من
ئەی ڕەقیب خوا بتگرێ گەر وەک منت لەو یارە کرد
ئەی ڕەقیب هاتی وەکوو ئیبلیس ویساڵیت دەرپەڕان
بۆ بە بێ جورم و گونەهـ لەو لەززەتەت ئاوارە کرد؟
ئەو هۆنەرانەی ناویانم هێنا هەموویان موسوڵمان بوون و خۆیان مەلایەتییان خوێندووە. بەڵام ئیتر ئەوەیە ئیسلامییەکانی ئەمڕۆ موسوڵمانە هەرە باشەکانمان بە کافر دەزانن. ئەم موسوڵمانانە لە سوودی کورد و کوردستان بوون، بۆیە بە دوژمنی خۆیانیان دەزانن.
ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب
ئایا ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانەوە کێشەی هەیە؟
هەندێک کەس ڕەخنە لە سروودی ئەی ڕەقیب دەگرن و بێڕێزیی پێ دەکەن. پاساوەکەشیان ئەوەیە کە گوایە ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانییەوە کێشەی تێدایە. بەڵام ئەو قسەیە ڕاست نییە. ڕێزمان کەرەستەیەکە لە بەردەم هۆنەردا. لە هۆنراوەدا هۆنەر ڕێزمان تێک دەدات و ئەوەشە هونەرێتیی هۆنراوە بەرز دەکاتەوە. واتە ڕێزمان ئامرازی هونەراندنی هۆنەرە.
ڕێزمان واتە ڕستەسازی (سینتاکس)، وشەسازی (مۆرفۆلۆجی)، دەنگناسی (فۆنۆلۆجی)، واتاسازی (سیمانتیک). کاتێک یەکێک دەڵێت: «ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانەوە کێشەی تێدایە»، دەشبێت ڕوونی بکاتەوە لە چ شوێنێکی ڕێزماندا کێشەی تێدایە. چونکە ڕەخنە هەمیشە دیاریکراو و تایبەتە و گشتی نییە. دەبێت ڕوون بیت، بە دیاریکراوی چ جێیەک کێشەی هەیە؟ دەنا ڕەخنەت نەگرتووە.
ئەگەر کێشەکە ڕستەسازییە، ئەوا لە هۆنراوەدا ڕستە ژێردەستەی کێشە. واتە هۆنراوە لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنەی لێ ناگیرێت. ئەمە نەک تەنها بۆ زمانی کوردی، بەڵکو بۆ زمانی تریش ڕاستە. هۆنراوە هەمیشە ڕستەسازی وەک کەرەستە و ئامراز بە کار دەهێنێت بۆ هونەراندنی هۆنراوەکە. هەندێک جاریش لەبەر کێش وا دەکات. دواتر بە تایبەت باسی ئەمە دەکەم.
ئەگەر کێشەکە وشەسازییە، دەنگناسییە، واتاسازییە، ئەوا دەبێت ڕەخنەگرەکە بە وردی پێمان بڵێت چ جێیەکی نێو هۆنراوەکە لەو ڕووانەوە کێشەدارە. ئەگەر بەکارهێنانی وشەی عەرەبی و بێگانەیە، ئەوا یەکێک لە ڤیدیۆکانم بۆ ئەو بابەتە تەرخان کردووە. سەبارەت بە دەنگناسییش: خۆم تا ئێستا هیچ ڕەخنەیەکی دەنگناسییانەم لەسەر ئەی ڕەقیب نەبیستووە. ئەوە نەبێت دەوترێت وشە عەرەبییەکان لە ڕووی دەنگەوە لەگەڵ وشە کوردییەکاندا نەگونجاون.
زۆرترین ئەو ڕەخنانەی لە ئەی ڕەقیب گیراون دەکەونە بواری واتاسازییەوە. هەندێک لە ئیسلامییەکان کێشەیان لەگەڵ وشەی ڕەقیبدا هەیە. لەوەدا هەڵەن و لە دوو ڤیدیۆی ڕابردوودا ڕوونم کردەوە. هەندێکیان کێشەیان لەگەڵ ئەو ڕستەیەدا هەیە کە دەڵێت «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان». دوایی ئەمەش ڕوون دەکەمەوە.
جا پرسیاری ئەوە دروست دەبێت کە ئایا ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانەوە ڕەخنەی لێ دەگیرێت؟ وەڵامەکە ئەوەیە کە بەڵێ، بەڵام ئەگەر خۆت بزانیت ڕێزمان چییە و مەبەستت چییە. پاشان لە ڕێزماندا بۆمان ڕوون بکەیتەوە کێشەکە چییە.
تەنها بێگەردانمان خۆش دەوێت؟
پاشان گریمان ئەی ڕەقیب لە ڕووی ڕێزمانەوە کێشەی هەیە. خۆ ئێمە ئەی ڕەقیبمان لەبەر ئەوە خۆش ناوێت کە لە ڕووی ڕێزمانەوە بێگەردە. یان لە ڕووی مووسیکەوە لە شاکارێکی بێتهۆڤن هونەریترە. نەخێر، ئێمە ئەی ڕەقیبمان خۆش دەوێت چونکە دەنگمان بووە لە کاتی بێدەنگکردنماندا، لە کاتی سەرکوتکردنماندا، لە کاتی قاتوقڕکردنماندا.
چۆن منداڵی خۆمان لەبەر ئەوە خۆش ناوێت کە جوانترین و بێگەردترین و ڕێکوپێکترین بوونەوەری دونیایە، بەڵکو لەبەر ئەوە خۆشمان دەوێت هەڵگری پارچەیەکە لە گیانمان. ئەی ڕەقیبیش وایە، با هەزار خەوشی هەبێت، بەڵام ملیارێک پارچەی ئاوێنەی شکاوی مێژوو و یادەوەریمانی هەڵگرتووە. ئازارمانی هەڵگرتووە. شکۆمانی هەڵگرتووە.
ڕستەی هۆنراوە ژێردەستەی کێشە
ڕستەسازی ئەو لقەی ڕێزمانە کە لە جێی وشە و دەستەواژەی نێو ڕستە دەکۆڵێتەوە و ڕستە ساز دەکات. واتە لەوە دەکۆڵێتەوە کە بکەر (یان کارا) لە کوێدایە، بەرکار لە کوێدایە، کار لە کوێدایە.
ڕەخنەگرتن لە هۆنراوە لە ڕووی ڕستەسازییەوە بێواتایە. چونکە لە وێژەدا بە گشتی و لە هۆنراوەدا بە تایبەتی ڕستە کەرەستەیە، زۆربەی جار بە مەبەست و هەندێک جار بە ناچاری دەشکێنرێت.
لەو هۆنراوانەی کێشی عەرووز بە کار دەهێنن دیاردەی شکاندنی ڕستە هەر زۆر ئاساییە و زۆر جار ناچارییە. بۆ نموونە ئەحمەد هەردی لە پێنجخشتەکییەکەیدا لەسەر هۆنراوەکەی شێخ نووریی شێخ ساڵح وتوویە:
قەت نەدەی ئازاری گیانی مەست و بێدارانی شەو.
ئەو ڕستەیە شکێنراوە. ڕستەسازییە دروستەکە ئەوەیە بوترێت: قەت ئازاری مەست و بێدارانی شەو نەدەیت.
بۆ نموونەیەکی تر، سالم وتوویە:
ئومێدی دڵ نەماوە تا حەشر ئازادی قەیدت بێ
تەلیسمی بابلە، جانا! مەگەر چاهی زەنەخدانت؟!
حەشر عەرەبییە، واتە ڕۆژی دوایی. قەید عەرەبییە، واتە کۆت؛ لێرەدا مەبەست لە قژی یارە کە سالمی پێ پێبەست بووە. تەلیسم بە ڕەچەڵەک وشەیەکی گریکییە، لە تێلێسما-ەوە هاتووە. ئەو واتایەی وەرگرتووە کە هەر شتێکە توانای جادوویی هەبێت. لە زمانی ئینگلیدا بووە بە تالیزمان talisman. دەوترێت گوایە لە سەردەمی بابلی کۆندا جادووگەری زۆر باو بووە. وا دیارە تەلیسمی بابل بە واتای جادووی بابلییە. یان گوایە بەردێک بووە کە جادووگەرەکانی بابل بە کاریان هێناوە. چاهـ واتە چاڵ. زەنەخدان واتە چەناگە.
ئەو ڕستەیە بە کوردیی ئەمڕۆ واتە: دڵ تا ڕۆژی دوایی ئومێدی نەماوە لە کۆتوبەندی قژت ڕزگاری بێت. مەگەر چاڵی چەناگەت جادووی بابلە، گیانە؟!
واتە ڕستەسازیی ئەو دوو دێڕە شکێنراوە. ڕستەسازییە دروستەکە بەم جۆرەیە: دڵ تا حەشر ئومێدی نەماوە ئازادی قەیدت بێ. مەگەر چاهی زەنەخدانت تەلیسمی بابلە، جانا؟!
کێش ڕستەی هۆنراوە دەشکێنێت
یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکان کە وا دەکات لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنە لە هۆنراوە نەگیرێت ئەوەیە کە کێش زۆر جار هۆنەرەکە ناچار دەکات وشەیەک لە جێیەکدا دابنێت کە کێشەکە تێک نەدات. بۆیە لەم پڕۆسەیەدا ڕستەسازی دەکرێت بە قوربانی.
لە زمانەکانی تریشدا ئەم دیاردەیە هەیە. بە درێژایی مێژوو ئەوەندە ڕستە لە پێناو کێشی هۆنراوەدا شکێنراوە، کە وای لێ هاتووە ڕستەی شکاو لە زەینی زۆربەی خەڵکدا وەک ڕستەیەکی وێژەیی خۆی بنوێنێت. بۆیە زۆربەی کات ئەو دێڕەی لە ڕووی ڕستەسازییەوە شکێنراوە وێژەییتر دەردەکەوێت وەک لەو ڕستەیەی لە ڕووی ڕستەسازییەوە دروستە.
لە کوێ بڵێیت: «هاتەوە یادم شەوێکی قەندیل3»، لە کوێ بڵێیت: «شەوێکی قەندیلم هاتەوە یاد». لە کوێ بڵێیت: «سووتا ڕەواقی خانەیی سەبرم4»، لە کوێ بڵێیت: «ڕەواقی خانەی سەبرم سووتا». لە کوێ بڵێیت: «کوێر بووە هەر وەکو یەعقووب بە خودا دیدە لە بۆت5»، لە کوێ بڵێیت: «بە خودا دیدە هەر وەکو یەعقووب لە بۆت کوێر بووە».
کێش وا دەکات هەندێک جار یاسای نێو خودی دەقیش بشکێنرێت. ئەمە لە زمانەکانی تریشدا هەر وایە.
بۆ نموونە شێکسپیر لە شانۆنامەی هاملێتدا کەسێتییەکی هەیە بە ناوی پاشا هاملێت (هاملێتی باوک). ئەم پاشایە کوژراوە و خێوەکەی (سەهویر) دوای مردن گەڕاوەتەوە بۆ لای کوڕەکەی، کە ئەویش هەر ناوی هاملێت-ە (هاملێتی کوڕ). بە ئینگلیی ئەو سەردەمە بە خێو (یان سەهویر) وتراوە گۆست ghost. تەنانەت شێکسپیر خۆی بە کەسێتییەکەی دەڵێت گۆست. کەچی هەندێک جار لەبەر کێش ناچار بووە وشەی گۆست بە کار نەهێنێت و بنووسێت سپیریت spirit. وەک لەو دێڕە بەناوبانگەدا کە خێوەکە بانگی کوڕەکەی دەکات، دەڵێت: «من گیانی باوکتم». I am thy father’s spirit. (ھاملێت ١: ٥، ٩)
من و کاک ڕێبوار قارەمانی لە وەرگێڕانی هاملێتدا ئەم دوو وشەیەمان جیا کردووەتەوە. سەهویر-مان بەرانبەر گۆست داناوە؛ گیان-مان بەرانبەر سپیریت داناوە.
بە کورتی: لە وێژەدا بە گشتی و لە هۆنراوەدا بە تایبەتی، ئاساییترین دیاردە ئەوەیە ڕستە بشکێنرێت. بۆیە لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنە لە هۆنراوە ناگیرێت. ئاوهاش لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب ناگیرێت.
ڕستەی هۆنراوە ژێردەستەی ڕەوانبێژییە
وەک چۆن ڕستەی هۆنراوە ژێردەستەی کێشە، ژێردەستەی ڕەوانبێژیشە. ئێستا ڕوونی دەکەمەوە چۆن.
لە هۆنراوەدا پێکاری ڕەوانبێژی بە کار دەهێنرێت. پێکار واتە ئەو شتەی کاری پێ دەکەیت، هاوواتای ئامراز-ە. پێکاری ڕەوانبێژی کار لە ڕستە دەکات.
پێکاری سڕینەوە
بۆ نموونە پێکارێکی ڕەوانبێژی هەیە کە پیتێک یان زیاتر لە وشەیەک دەسڕێتەوە. بە کوردی بەم پێکارە دەڵێین سڕینەوە. بە ئینگلی پێی دەوترێت کاتالێکتیک catalectic؛ بە عەرەبی حەزف.
بۆ نموونە نالی لە هۆنراوەیەکدا وتوویە:
مەمخەرە هاوییەیی هەولی فیراق،
دەستی من دامەنی تۆ ڕۆژی قیا.
ئەو «قیا»یە واتە قیامەت. بەڵام «-مەت»ەکەی لێ سڕاوەتەوە. هەموومان دەزانین واتە لە قیامەتدا دەستم دامێنت. بەڵام نالی پێکاری سڕینەوەی لەسەر وشەکە جێبەجێ کردووە.
کەسم نەدیوە لە چیرۆک و ڕۆماندا سڕینەوەی بە کار هێنابێت. بەڵام خۆم لە دێڕێکی چیرۆکی لاقەکردنی دیاسدا، کە خۆم نووسیومە، ئەم پێکارەم بە کار هێناوە. دڵم نەهاتووە وشەی «مردن» بەرانبەر کەسێتییە سەرەکییەکەی چیرۆکەکە بە کار بهێنم. چونکە تەمەنی تەنها سێزدە ساڵە و شایستەی ئەوە نییە بیخەمە سەر ڕێی مەرگ. بۆیە، وەک هاوسۆزییەک، نیوەی وشەکەم لابردووە و کردوومە بە «مر».
زۆر کەس کە ئەم وشەیەیان خوێندبووەوە وایان زانیبوو هەڵەی چاپە. بەڵام بە مەبەست نیوەی وشەکەم نەنووسیوە. تەواوی ئەو ڕستەیەی چیرۆکەکە دەڵێت: «خۆزگە پێویستت بە پاساوی دانایی نەبووایە تا دڵخۆش بیت و خۆت بە سرووشتی تا ڕۆژی مر هەر دڵخۆش و گەش بوویتایە».
پێکاری ڕیزتێکدان
نموونەی تری پێکاری ڕەوانبێژیمان هەیە کە ڕاستەوخۆ دەستکاریی ڕستە دەکەن. یەکێک لەوانە بە کوردی پێی دەڵێین ڕیزتێکدان. بە گریکی و ئینگلی پێی دەڵێن ئەناسترۆفی. بە مەبەست ڕیزبەندیی ڕستە تێک دەدەیت، وەک:
چییە گوارە گوناهی، وا بە نەستەق
بە گوێ هەڵتاوەسیوە سەر موعەللەق؟6
لێرەدا بە ئاشکرا دیارە کە ڕستە دروستەکە ئەوەیە بڵێت: «گوناهی گوارە چییە وا بە نەستەق بە گوێتدا بە سەر هەڵتواسیوە؟»
پێکاری نیل
پێکارێکی ڕەوانبێژیی تر هەیە بە کوردی پێی دەڵێین نیل. بە گریکی دەبێت بە زیوگما. نیل (یان نیر) «دارێکە دەخرێتە سەر ملی دوو گا یان دوو وڵاخی تر بۆ جووتپێکردن». پێکارە ڕەوانبێژییەکەش کارێکی هاوشێوە دەکات. بەم پێکارە دەتوانیت دوو ڕستە بە یەک کار جووت بکەیت.
خۆم یەکێکم لەو کەسانەی لە نووسیندا ئەمە زۆر بە کار دەهێنم. هەر لە چیرۆکی لاقەکردنی دیاسدا چەندین جار ئەمەم بە کار هێناوە. بۆ نموونە:
دەرگای پەیوەندیی ماڵەکەیان و ھەستی ئازادیی منداڵەکانیشی داخست.
لێرەدا یەک کار بۆ دوو ڕستە دانراوە. ڕستەسازییە دروستەکە وەهایە: «دەرگای پەیوەندیی ماڵەکەیانی داخست. دەرگای ھەستی ئازادیی منداڵەکانیشی داخست».
دوو ڕستەم بە یەک کار بەستەوە.
کەواتە لەبەر کێش و ڕەوانبێژی و شتی تریش، لە ڕووی ڕستەسازییەوە ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب ناگیرێت.
ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب لە ڕووی وشەسازییەوە
یەکێک لەو ڕەخنانەی لە سروودی ئەی ڕەقیب و زۆرێک لە هۆنراوە کۆنەکانی کوردی دەگیرێت ئەوەیە کە وشەی عەرەبیی زۆریان تێدایە. ئەم قسەیە بە گشتی ڕاستە. بەڵام بۆ ئەی ڕەقیب کەمتر ڕاستە. چونکە سروودی ئەی ڕەقیب وشەی عەرەبیی زۆر کەم تێدایە، بە دیاریکراوی تەنها سێ وشەی عەرەبیی تێدایە، ئەوانیش ئەم سێ وشەیەن: ڕەقیب، قەوم، حازر.
بوونی وشەی بێگانەی زۆر لە هۆنراوەی کۆندا هۆی زۆرە، لەوانە:
- هەژموونی دینی ئیسلام: زمانی پەڕتووکە پیرۆزەکانی ئیسلام عەرەبی بوون.
- نووسەران مەلا و کەسی دینی بوون: تەواوی ئەو کەسانەی لە کۆندا بە کوردی نووسیویانە مەلا و کەسانی دینی بوون. لە حوجرە و مزگەوتەکاندا بە عەرەبی خوێندوویانە.
- زمانی حوکمڕانی: زمانی حوکمڕانییە جۆراوجۆرەکانی دەوروبەری نووسەران یان عەرەبی بووە، یان عەرەبی دەسەڵاتێکی زۆری هەبووە تیایاندا. بۆ نموونە تورکیی عوسمانی نیوەی عەرەبی بووە.
- هێشتا بیری پاراوکردنی زمان سەری هەڵنەدابوو: بیری پاراوکردن و پاککردنەوەی زمان لە وشەی بێگانە بیرێکی نوێیە. تەنانەت خودی قورئان چەندین وشەی ناعەرەبیی تێدایە. واتە قورئان خۆی عەرەبیی پاراو نییە. بۆ نموونە وشەکانی ئەساتیر، کە کۆی ئوستوورەیە، وشەی دین، قیستاس، ئینجیل… هیچیان عەرەبی نین. لە سەردەمی دڵداردا هزری پاراوکردنی زمانی کوردی ئەوپەڕی تەمەنی ٢٥ ساڵ بووە. ئێستا دوای سەد ساڵ هێشتا بە دەیان ڕۆشنبیرمان هەن کە لەگەڵ پاراوکردنی زمانی کوردیدا نین، جا وەرە حەفتا و پێنج ساڵ لەمەوبەر!
- بەکارهێنانی زمانی زیاتر نیشانەی دەسەڵاتی نووسەر بووە: بەکارهێنانی وشەی بێگانە لە وێژەی کۆنی کوردیدا نیشانەی دەسەڵاتداری و پایەبەرزیی نووسەرەکە بووە. شکانەوەی دەسەڵات بەسەر زمانی زۆردا بە یەکێک لە پێوەرەکانی ڕۆشنبیری دانراوە. بۆیە زمانی تایبەتی وێژەیی پڕ بووە لە وشەی بێگانە. نالی بە ئاشکرا دەڵێت: «فارس و کورد و عەرەب هەر سێم بە دەفتەر گرتووە».
- پاراستنی نەریتی مەزنان: لە وێژەی کۆنی کوردستان و جیهانیشدا، هۆنەرە نوێکان بە شوێن پێی مەزنانی پێش خۆیاندا ڕۆیشتوون. نوێکان لەپڕ و ناکاو لە مەزنانیان لانەداوە، بەڵکو بەرەبەرە لە ڕێی مەزنان لایانداوە. بەکارهێنانی وشە بێگانەکانی پێش خۆیان جۆرێک لە ڕێزدانان بووە بۆ مەزنانی پێشوو. جگە لەوەی وشە بێگانە بەکارهاتووەکان بەڵگەی خوێندەواریی نەوەی نوێ بوون لە وێژەی پێش خۆیاندا.
- کێش هۆنەری ناچار کردووە: کە لە سرووشتی کێشی عەرووزی تێدەگەیت، تێدەگەیت کە هەندێک جار ناتوانیت بە ئازادی وشەیەک لە جێیەک دابنێیت، چونکە کێشەکە لەنگ دەکات. بۆیە هەندێک جار پەنا براوەتە بەر وشەیەکی بێگانە کە لەگەڵ کێشەکەدا هاتووەتەوە.
بە کورتی: سەربارکردنی زمانی هۆنراوە بە وشەی بێگانە لە وێژەی کۆنی کوردیدا دیاردەیەکی ئاسایی بووە. ئێمە ناتوانین بە پێوەرەکانی ئەمڕۆ ڕابردوو بپێوین.
ڕەخنە لە ئەی ڕەقیب لە ڕووی واتاسازییەوە: «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان» زیاتر لە واتایەکی هەیە
ئیسلامییەکان بە دیاریکراوی دژی ئەو دێڕەی ئەی ڕەقیبن کە دەڵێت: «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان». بە پاساوی ئەوەی دەڵێن: «دینی ئێمە ئیسلامە». بەڵام ئەوان چەند لایەکیان لەو دێڕەدا لێک نەداوەتەوە. لە لایەک ئەو دێڕە دوو پێکاری ڕەوانبێژیی لەسەرە. لە لایەکی تر دێڕەکە ئاماژەیە بە لکێنێکی دەوڵەتی. با ئێستا باسی دوو پێکارە ڕەوانبێژییەکە بکەم.
پێکاری یەکەم چوواندنە بە لابردنی ئامرازی چوواندن. بۆ نموونە دەڵێم: «مانگەکەم هات». لە بری ئەوەی بڵێم «یارەکەم، کە دەڵێیت مانگە، هات». واتە ئەو دێڕە دەڵێت: هەر نیشتمانە وەک دین و ئاینمانە. بەڵام وەک-ەکە لابراوە. لەبەر کێشی هۆنراوەکەش جێگۆڕکێ بە ڕستەسازییە دروستەکەی کراوە.
پێکاری دووەم زێدەڕۆییە، کە بە گریکی پێی دەوترێت هووپەربۆلێ و بە ئینگلی پێی دەوترێت هایپەربۆلی hyperbole. بۆ نموونە دەڵێم: «قسە نەکەم کەروێشکێکم دەبێت»، یان «فڵان کەس دین و ئیمانمە»، یان «ئەوەندەم برسییە گایەک دەخۆم». بێگومان نە کەروێشکت دەبێت و نە کەس دەبێتە دین و ئیمانت و نە گایەکیشت پێ دەخورێت.
لە ڤیدیۆی داهاتوودا باسی لایەنی لکێنی دەوڵەتی دەکەم لەو دێڕەدا. ئێستا لەسەر وشەی دین دەوەستم.
دین وەک لکێنەوە
وشەی دین بە زمانی لاتینی ڕیلیگیۆ-یە. ڕیلیگیۆ (کە لە ئینگلیدا بووە بە ڕیلیجن religion) وشەیەکی داڕێژراوە. لە پێشگری ڕی- و لیگ و پاشگری -یۆ پێک هاتووە.
پێشگری ڕی- بەرانبەر پاشگری -ەوە-ی کوردی دەوەستێتەوە و واتە دووبارەبوونەوە. وەک چۆن دەڵێیت: کردن، کردنەوە. بردن، بردنەوە. لیگ، کە بنجی وشەی ڕیلیگیۆ-یە، هەر لکانی کوردییە و لەگەڵ وشەی لکان-ی کوردیدا هاوڕیشەن. لیگ، لکان. پاشگری -یۆ لە زمانی لاتینیدا ناو دەسازێنێت. واتە ئەوەی هەمووان دووبارە بە یەکەوە دەلکێنێتەوە. ڕیلیگیۆ واتە لکێنەوە.
ڕیشەی وشەکە تێڕوانینێکی زۆر گرنگمان لەسەر خودی دین پێ دەدات. پێمان دەڵێت کە مرۆڤ، لانیکەم لاتینەکان، چۆن سەیری دینیان کردووە و دین بە چی تێگەیشتوون.
وشەی یاساش، کە بە لاتینی لێکس-ە، هەر هەمان ڕیشەی لکان و ڕیلیگیۆی هەیە. هەر لێکس-ی لاتینییە لە کۆتاییدا چووەتە زمانی ئینگلییەوە و بووە بە لۆ law بە واتای یاسا. واتە لۆ-ی ئینگلی و لکانی کوردی لە ڕیشەدا هەمان وشەن. بە واتای وشە بێت، یاسا واتە لکێن. چونکە دوو هاووڵاتی بە یاسا پێکەوە دەلکێن.
لێکسی لاتینی بە ڕاستەوخۆش چووەتە زمانی ئینگلییەوە و وشەکانی لیگەڵ legal و لێجیسلەیشن legislation و لیجیتیمت legitimate-ی دروست کردووە. لیگەڵ واتە یاسایی؛ لێجیسلەیشن واتە یاسای دەرچوو؛ لیجیتیمت واتە ڕەوا.
واتە یاسا ئەوەیە هاووڵاتییانی شوێنێک پێکەوە دەلکێنێت؛ دین ئەوەیە دیسان پێکەوە دەیانلکێنێت. یاسا لکێنە، دین لکێنەوەیە. واتە دەشێت مرۆڤی شارستانیی نێو وڵاتێک لە لکێنێک زیاتری هەبێت بە یەکترەوە.
دینی تاک و دینی دەوڵەت
جاران هەموو دەوڵەتێک دینی هەبووە. ئەم دینە دینی دەوڵەتە. بۆ نموونە عوسمانییەکان دینیان ئیسلام بووە. ئەمە واتای ئەوە نییە کە هەموو تاکێکی ژێر دەسەڵاتی عوسمانی ئیسلام بووە. مەسیحی و جوو و دینی تریش هەبوون. بەڵام دینی دەوڵەتی عوسمانی ئیسلام بووە.
ئێستا ئینگلتەرا یەکێکە لەو وڵاتانەی دینی دەوڵەتی هەیە، کە ئەویش مەسیحیی پڕۆتستانتییە، کە بە ئەنگلیکان ناسراوە. ئەمە بەو واتایە نایەت موسوڵمانی تێدا نییە. لایەک لە لەندەن موسوڵمانن، بەڵام دینی دەوڵەت پڕۆتستانتییە.
کورد نەتەوەیەکی فرەدینە. کوردی ئێزدیمان هەیە، کوردی زەردەشتیمان هەیە، کوردی جوومان هەیە، مەسیحی، موسوڵمان بە سوننە و شیعەوە، یارسان… کوردی خاوەندینی تریشمان هەیە. جگە لەوەی کوردی بێدین و بێباوەڕیشمان هەیە. هیچ کامێک لەم کوردانەمان لێ زیاد نییە و هەموویان دانەی دانەبڕاوی کوردستانن. ئەوەی هەموو ئەمانە پێکەوە دەبەستێتەوە نیشتمانە.
ئێمە دەمانەوێت بەو جۆرە کوردستانمان بونیاد بنێین کە لەگەڵ چاندی کوردستاندا دەگونجێت. نامانەوێت لاسایی تورک و عەرەب و فارس بکەینەوە لە فاشیزم و سەپاندن و سەرکوتکردندا. نامانەوێت کوردستان بە وێرانبوویی دروست بکەین. ناشمانەوێت نموونەیەکی حوکمڕانی لە ڕۆژئاوا بخوازین تەنها لەبەر ئەوەی مۆدەی ئەوەیە. ئێمە پانتۆڵ ناکڕین تا ئەوەیان بکڕین کە ئێستا مۆدەیەتی. ئێمە دەمانەوێت ببینە نموونە بۆ جیهانیش.
خۆشبەختانە ئەزموونی دەوڵەتانمان دیوە. دەتوانین هەڵەکانیان دووبارە نەکەینەوە. هەم دەوڵەتی دینیی وەک ئێران و ئەفغانستانمان دیوە؛ هەم دەوڵەتی دونیایی وەک ئەمریکا و فەڕەنسامان دیوە. دیومانە کاتێک حوکمڕانی بە ناوی دینەوە دەکرێت چ کارەساتێکی لێ دەکەوێتەوە و چۆن دەوڵەتی دینی وا دەکات هەمووان قێزیان لە دینەکە بێتەوە و لێی هەڵبێن.
نیشتمان لکێنە
دین لەسەر ئاستی تاک لکێنی مرۆڤ و خودای خۆیەتی. بەڵام لەسەر ئاستی دەوڵەت لکێنی هەموو تاکەکانە. ڕەنگە دینێک بتوانێت تاکەکانی دەوڵەتێکی تر پێکەوە بلکێنێت (کە لەمە بەدگومانم). بەڵام بێگومان ئەمە بۆ کورد ڕاست نییە. هیچ دینێکی ئاسمانی نەیتوانیوە و ناتوانێت هەموو کورد پێکەوە بلکێنێت، بەڵکو دینەکان ئێمەیان لە یەک ترازاندووە. بەڵام نیشتمان دەتوانێت هەموومان پێکەوە بلکێنێت.
کوردستان لکێنی کەسەکانی ناویەتی. ئەمە بە واتای ئەوە نییە کوردستان ببێتە جێگرەوەی خودای تاکەکەسی. هەرگیز، بەڵکو دەبێتە بەندی هاووڵاتییانی کوردستان. بۆیە دین و ئاین لەو دێڕەی ئەی ڕەقیبدا هەم واتە دینی دەوڵەت، هەم واتە ئەوەی کوردستانییان پێکەوە دەلکێنێت. کە هەر دەشبێت نیشتمان بێت. دەنا شەڕی ناوخۆ ڕوو دەدات.
بۆیە من وا لەو دێڕە تێدەگەم کە «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان» ئاماژە نییە بە دینی ئاسمانیمان وەک تاک، بەڵکو دینمانە بە واتای لکێنی دونیایی.
ئەرکی دینی و دەوڵەتی
هی قەیسەر بدەنە قەیسەر، هی خوداش بدەنە خودا
لە هەر سێ ئینجیلی مەتا و مەرقۆس و لۆقادا (مەتا ٢٢: ٢١؛ مەرقۆس ١٢: ١٧؛ لۆقا ٢٠: ٢٥) چیرۆکێکی عیسا هەیە کە ئێجگار گرنگە. کۆمەڵێک دەچنە لای عیسا، لێی دەپرسن: «ئایا سەرانە (یان باج) بدەین بە قەیسەر؟». چونکە عیسا خەڵکی شانشینی یەهوودیا بووە و یەهوودیاش لە سەردەمی عیسادا داگیرگەیەکی ڕۆمییەکان بووە. عیسا پێیان دەڵێت: «هی قەیسەر بدەنە قەیسەر، هی خوداش بدەنە خودا».
ئەم وتەیەی عیسا وەک دەقی پشتڕاستکەرەوەی جیاکردنەوەی ئەرکی تاک بەرانبەر دەوڵەت و ئەرکی تاک بەرانبەر خودا دەبینرێت. وەک چۆن ئەرکت لەسەر شانە بەرانبەر خێزانەکەت، ئەرکیشت لەسەر شانە بەرانبەر نیشتمانەکەت. ئەرکیشت لەسەر شانە بەرانبەر خودای خۆت.
بوونە جیاوازەکانمان
ڕاستە ئێمە دانە دانە تاکین، بەڵام هەر یەکێکمان زیاتر لە بوونێکمان هەیە. لانیکەم هەر یەکێکمان چوار بوونمان هەیە:
١. بوونێکی تاکی: واتە خۆمان لەسەر ئاستی تاک.
٢. بوونێکی کۆیی خێزانی: واتە بوونمان لەسەر ئاستی خێزانەکانمان.
٣. بوونێکی کۆیی کۆمەڵگەیی: واتە بوونمان لەسەر ئاستی کۆمەڵگاکەمان.
٤. بوونێکی کۆیی دەوڵەتی: ئەمیان بوونی نیشتمانیمانە.
واتە لانیکەم بوونێکی تاکی و سێ بوونی کۆییمان هەن.
لەسەر ئاستی تاک و خێزانی و کۆمەڵگاییش دەتوانین خاوەنی دینی ئاسمانیی خۆمان بین. بەڵام لەسەر ئاستی دەوڵەتی، بە هۆی سرووشتی کوردستانەوە، کە لە زۆربەی دینەکانی تێدایە، دەبێت بوونێکی زەمینی کۆمان بکاتەوە. کە ئەویش نیشتمانە.
بۆ نموونە ئەندامەکانی نێو تیپێکی تۆپتۆپێن لەسەر بنەمای بەرژەوەندیی هاوبەشی تیپەکە کۆ دەبنەوە. واتە تیپەکە دەبێتە پڕۆژەی هاوبەشی هەموو تاکەکانی ناوی، نەک دین. تیپەکە لکێنی هەموو ئەندامەکانە. دەکرێت هەر یەکێک لەو تاکانە دینی خۆیان هەبێت و ئەوپەڕی ڕێزیشیان لێ بگیرێت. بەڵام ئەوەی لەو بوونە کۆییەی ئەو تیپەدا کۆیان دەکاتەوە تیپەکەیە، نەک دینەکەیان لەسەر ئاستی تاک.
ئاوهاش دەکرێت تاکەکانی نێو نیشتمانێک لەسەر بنەمای پڕۆژەی هاوبەشی نیشتمانەکە کۆ ببنەوە. واتە نیشتمانەکە ببێتە لکێنی تاکەکان. دڵدار بەم لکێنە نیشتمانییەی وتووە دین. دین بە واتای لکێنەوەی هەمووان لەسەر ئاستی نیشتمان، نەک بە واتای کۆسووڕی پەرستنی تاک و خودای خۆی لەسەر ئاستی تاک و خێزان و کۆمەڵگا.
دین بە واتای لکێنەوەی هەمووان لەسەر ئاستی نیشتمان، نیشتمانە. دین بە واتای کۆسووڕی پەرستنی تاک و خوای خۆی لەسەر ئاستی تاک و خێزان و کۆمەڵگا، دینەکەتە. هەر دینێکیت، پیرۆزت بێت و ئەوپەڕی ڕێزی لێ دەگرین. بەڵام تۆ تاکە کەس نیت لە کوردستان. نابێت بوونی تاکیی خۆت بکەیت بە دوژمنی بوونە نیشتمانییەکەت.
دینی تاک و ئاسمانی کە بوو بە دینی نیشتمانی پیس دەبێت. بۆیە باشترە دینی ئاسمانیی بوونی تاکیی خۆت و دینی زەمینیی بوونی کۆیی خۆت تێکەڵ نەکەیت، دەنا زەمینییەکە ئاسمانییەکە پیس دەکات. ئەمە جگە لەوەی لە ئەندامەکانی تری نیشتمانەکەت دەتترازێنێت.
دینی ئاسمانی هی تاک و کۆمەڵە، بەڵام لکێن و بەستەری من و تۆ کوردستانە. کەواتە کوردستان لکێنەوەمانە. کوردستان کۆمان دەکاتەوە. کوردستان دەمانکاتە یەک. بۆیە: دینمان، ئاینمان هەر کوردستان.
دوژمنایەتی و دۆستایەتیی تۆ و ئەی ڕەقیب بە دەست خۆتە
دڵدار خۆی خەڵکی کۆیە بووە. هاوڕێی مەسیحیی خەڵکی هەرمۆتەی هەبووە. زوو بەر ئەو پرسیارە کەوتووە کە چ شتێک دڵدارێکی موسوڵمانی مەلازادە و هاوڕێ مەسیحییەکەی پێکەوە دەبەستێتەوە؟ بێگومان دەبێت نیشتمان بێت. دەنا ئەگەر دینی تاکەکەسی بێت، ئەوا لە یەکیان دەترازێنێت. پێشم وایە هەر ئەوە بووەتە پاڵنەری ئەوەی بڵێت: «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان».
ئەگەر دڵدار دەقاودەقیش بە هەمان خوێندنەوەی من «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان»ی نەنووسیبێت، ئەوا من هەر وا ئەو دێڕە دەخوێنمەوە و لێی تێدەگەم. تەنانەت ئەگەر دڵدار مەبەستیشی لەو واتایە نەبووبێت. ئەم خوێندنەوەیەم لەبەر چەند هۆیەکە.
هۆیەکیان ئەوەیە ئەی ڕەقیب چیتر تەنها موڵکی دڵدار نییە. ئێمە پەیوەندییەکی گیانەکیمان لەگەڵی پەیدا کردووە. ڤیدیۆی نۆزدەیەمم بۆ ئەم پەیوەندییەی ئێمە و ئەی ڕەقیب تەرخان کردووە. هۆیەکی تریان ئەوەیە من بە دوای ئەوەدا دەگەڕێم لەگەڵ کوردستانییاندا بلکێمەوە، نەک بە دوای پاساودا بگەڕێم بۆ ئەوەی لێیان بترازێم و خۆمیان لێ جیا بکەمەوە.
ئەگەر ڕای ڕاشکاوی منتان دەوێت، باشتر بوو دڵدار ئەو وشەیەی بە کار نەهێنایە و پاساوی نەدایە بە دوژمنانی پڕۆژەی کوردستان دین بۆ دوژمنایەتیی کوردستان بە کار بهێنن. چونکە هەن لە شەڕ دەگەڕێن.
هەیە لە شەڕ دەگەڕێت، هەیە لە ئاشتی
بەڵام پێم وایە دڵدار نەشیوتایە «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان» ئیسلامییەکان هەر دژی دەبوون. خۆ ئاڵای کوردستان ناوی دینی نەهێناوە و ئیسلامییەکان دژین و بە سووکی دەبینن. خۆ جوگرافیای کوردستان ناوی دینی نەهێناوە و ئیسلامییەکان دژین و بە سووکی دەبینن. خۆ زمانی کوردی ناوی دینی نەهێناوە و ئیسلامییەکان دژین و بە سووکی دەبینن و عەرەبی دەخەنە شوێنی.
کە دەڵێم «ئیسلامی» بە هیچ شێوەیەک مەبەستم لە موسوڵمان نییە. لای من موسوڵمان و ئیسلامی دوو کەسی زۆر جیاوازن. تەنانەت پێچەوانەی یەکتریشن. ئیسلامی هەموو ئەو شتانەیە کە موسوڵمان نییە.
ئیسلامی پڕۆژەیەکی وارگێڕییە (واتە سیاسییە)، موسوڵمان ناوارگێڕییە (واتە ناسیاسییە). ئیسلامی ڕووکەشگەرایە، موسوڵمان ناخگەرایە. ئیسلامی دوژمنسازە، موسوڵمان دۆستسازە. ئیسلامی دژە نیشتمانە، موسوڵمان نیشتمانپەروەرە. ئیسلامی دوژمنپەروەرە، موسوڵمان دوژمنبەزێنە. ئیسلامی دژی هەموو شتێکی کوردییە، موسوڵمان لەگەڵ هەموو شتێکی کوردیدایە. ئیسلامی هیچ هاوسۆزییەکی مرۆڤانەی نییە، موسوڵمان هەموو گیانی هاوسۆزی و مرۆڤایەتییە.
یەک کوردی زەردەشتی، یەک کوردی مەسیحی، یەک کوردی جوو، یەک کوردی یارسان، یەک کوردی ئێزدی، تەنانەت کوردی موسوڵمانیش ئەوەندە لە دینەکەیان دوودڵ نەبوون و نین کە وا دێڕی «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان» لێک بدەنەوە کە نیشتمان دەکاتە ڕکابەری دینە ئاسمانییەکەیان. تەنها ئیسلامییەکانن ئەم دوژمنایەتییەیان دروست کردووە.
یەکێک مەبەستی لە دوژمنایەتی نەبێت، دوژمنایەتیشی بکەیت ئەو هەر دەیهێنێتەوە سەر ئاشتەوایی. ئەوەشی مەبەستی لە دوژمنایەتی بێت، هەزار جاریش دەستی ئاشتیی بۆ درێژ بکەیت هەر دەیکاتەوە بە دوژمنایەتی.
مووسیکی ئەی ڕەقیب
باسی «مووسیکی ئەی ڕەقیب» دوو لایەن دەگرێتەوە: یەکەمیان ئاوازەکەیەتی؛ دووەمیان مووسیکەکەیەتی. ئاوازی سروود ئەو بەشەیە کە مرۆڤەکان دەتوانن بێ ئامێری مووسیکیش بیبێژن. مووسیکیش ئەو بەشەیە کە ئامێرەکانی مووسیک دەیژەنن. من لێرە تەنها باسی ئاوازی ئەی ڕەقیب دەکەم.
ئاوازی پێداگری ئەی ڕەقیب
ئەی ڕەقیب ئاوازێکی سادە و ساکاری هەیە، بەڵام پڕ لە جۆشوخرۆش و گڕوتینە. لەبەر ئەوەی لەسەر ئەو جۆرە پەیژە مووسیکییە دانراوە کە لە مووسیکدا پێی دەڵێین «پەیژەی گەورە»، هەستی شانازی و ئەرێیی و شکۆ بە بیسەر دەدات. لە مووسیکناسیدا بە نزیکی هەمیشە ئەم جۆرە پەیژەیە بە مەبەست بە کار هاتووە بۆ ئاماژەدان بە سەرکەوتن7.
بۆ نموونە بێتهۆڤن بەم جۆرە پەیژەیە کۆتایی بە سیمفۆنیی پێنجەم و نۆیەمی هێناوە، کە تیلنیشانن بە سەرکەوتن. چایکۆڤسکی بەم جۆرە پەیژەیە کۆتایی بە سیمفۆنیی پێنجەمی هێناوە. لە نامەیەکی ساڵی ١٨٨٨یشدا نووسیویە: «کۆتایی سیمفۆنییەکە دەگۆڕێت بە سروودی سەرکەوتن». گوستاڤ ماهلەر بەم جۆرە پەیژەیە کۆتایی بە سیمفۆنیی دووەمی هێناوە. خۆیشی لەسەر نۆتەی سیمفۆنییەکەیی نووسیوە: «مەرگ دیار نەما… سەرکەوتن هی منە! دەژیم!».
ئۆستیناتۆ: پێداگر
لە مووسیکداناندا تەکنیکێک هەیە پێی دەوترێت ئۆستیناتۆ. ئۆستیناتۆ وشەیەکی ئیتالییە. واتە پێداگر، یان دووپاتەبووەوە، یان کەللەڕەق. چەندین وشەی تر لە زمانی ئینگلیدا هەن کە ڕیشەکەیان دەگەڕێتەوە بۆ هەمان ئەم وشەیە، وەک وشەی ئۆبستینت obstinate واتە لاسار، یان کەللەڕەق. ئاوازی ئۆستیناتۆ، واتە ئاوازێکی پێداگر. واتە مووسیکەکە کۆپلەیەکی تێدایە، یان هەمووی کۆپلەیەکە کە چەندین جار دووبارە دەبێتەوە و خۆی ناگۆڕێت.
چەندین گۆرانیی کوردی هەن کە تەکنیکی پێداگرییان تێدایە. هەندێکیان هەموو گۆرانییەکە پێداگرە، وەک گۆرانیی لێ دینێی جوان حاجۆ؛ هەندێکیان دێڕێکیان تێدایە پێداگرە، وەک دێڕی «یادم کەن» لە گۆرانیی یادم کەن-ی نووری گەرمیانیدا. زۆربەی ئەو گۆرانییانەش کە بە بەزمی چەپڵە ناسراون لە هەورامان ئاوازی پێداگرن.
تەنانەت پێداگری لە هۆنراوەشدا هەیە. بۆ نموونە هۆنراوەی تۆم هەر لە بیرە-ی مامۆستا هێمن، ئەو دێڕەی دەڵێت: «ئەمن ئەی نیشتمان تۆم هەر لە بیرە» تەکنیکێکی پێداگرییە. کۆپلە دێت و دەڕوات، بەڵام دێڕە پێداگرەکە هەر دێتەوە.
جا بۆیە باسی پێداگرییم کرد لە مووسیکدا، چونکە سروودی ئەی ڕەقیب لە دوو کۆپلەی پێداگر پێک هاتووە: ئەو بەشەی دەڵێت ئەی ڕەقیب هەر ماوە قەومی کوردزمان، یان دواتر: لاوی کورد هەڵسانە سەر پێ وەک دلێر… لەگەڵ ئەو بەشەی دەڵێت کەس نەڵێ کورد مردووە. هەردووکیان پێداگرن.
بە کورتی: ئاوازی ئەی ڕەقیب چ لە ڕووی پەیژەی مووسیکییەوە، چ لە ڕووی تەکنیکی مووسیکدانانەوە، لەگەڵ ناوەرۆکی هۆنراوەکەدا زۆر گونجاون.
ئاوازدانەری ئەی ڕەقیب کێیە؟
ڕاجیایی هەیە لەسەر ئەوەی کێ ئاوازی سروودی ئەی ڕەقیبی داناوە. باسێکی کەم لەم بارەیەوە کراوە. سەیریش نییە، خەڵکەکەمان سەرقاڵی گۆرانیی فارسی و عەرەبی و تورکین. هەر وا دەبێت!
ڕۆژانە لانیکەم چل ملیۆن کەس ئەی ڕەقیب بە ئاوازی ئاوازدانەرێک دەڵێنەوە، کەچی بێزیان نەهاتووە بپرسن ئەرێ کێ ئەم ئاوازەی بۆمان دانا با یادێکی بکەینەوە.
شێخ حوسێن بەرزنجی
زۆربەی ڕاکان دەڵێن شێخ حوسێن بەرزنجی ئاوازی ئەی ڕەقیبی داناوە. لەسەر ئینتەرنێت زانیاریی زۆر کەم لە بارەیەوە هەیە. کەی لە دایک بووە؟ لە کوێ؟ دایک و باوکی کێ بوون؟ چیی خوێندووە؟ چیی کردووە؟ بەرهەمی تری چی هەبووە؟ ماڵی لە کوێ بووە؟ هاوڕێکانی کێ بوون؟ وێنەیەک؟ تابلۆیەک؟ پەیکەرێک؟ وتارێک؟ ڕاپۆرتێک؟ بەڵام خۆشبەختانە لە پەڕتووک و چاوپێکەوتندا شتێکم لە بارەیەوە دەست کەوت.
ناوی حوسێن شێخ عەبدولکەریم شێخ حوسێن بەرزنجییە. ساڵی ١٩١٩ لە گۆپتەپەی سەر بە قەزای چەمچەماڵ لە دایک بووە. خەڵکی قادر کەرەمن. زمانی کوردی و عەرەبی و فارسی و تورکی و ئینگلیی زانیوە. شارەزای گۆرانی و سروود بووە. برای شێخ مارف بەرزنجی بووە. حکومەتی مرۆڤکوژی عێراق ساڵی ١٩٥٩ دەستگیری کردووە و لە ٢٣ی حوزەیرانی ١٩٦٣ لەگەڵ شێخ مارفی برای و ٢٦ هاوڕێیدا لە سێدارەی داون8.
عەبدولخالق قوتب
ڕایەکی تر هەیە دەڵێت عەبدولخالق قوتب دانەری ئاوازی سروودی ئەی ڕەقیبە. بە گوێرەی ئەو زانیارییە سنووردارەی لەسەر ئینتەرنێت لە بارەی ئەم پیاوەوە هەیە: ساڵی ١٩٠٥ لە کۆیە لە دایک بووە. لەگەڵ دڵداردا خاڵۆزا و پوورزان. خانەی مامۆستایانی لە کەرکووک تەواو کردووە. ساڵی ٢٠٠٢ لە تەمەنی ٩٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کردووە.
بەڵگەمەندکردنی ئاوازدانەری ئەی ڕەقیب
لەم کەناڵی ئینستاگرامەم گرووپێکم بۆ یەکلاکردنەوەی دەستنیشانکردنی ئاوازدانەری ئەی ڕەقیب داناوە. ئەوەی دەیەوێت لەم بارەیەوە گفتوگۆ بکات و زانیاریمان بداتێ، تکایە بێتە ئەوێ. دواتر بەڵگەفیلمێکیش تۆمار دەکەین بە ناونیشانی دۆزینەوەی ئاوازدانەری ئەی ڕەقیب.
لە ڕاستەوە بۆ گەورە
دەوترێت سەرەتا ئاوازی ئەی ڕەقیب لەسەر پەیژەی ڕاست دانراوە. دواتر گواستراوەتەوە بۆ پەیژەی گەورە. ئەگەر ئەمە وا بێت، ئەوا ئەم گواستنەوەیە بڕیارێکی باش بووە، چونکە گشت ئامێرە مووسیکییەکان دەتوانن پەیژەی گەورە بژەنن، بەڵام گشتیان ناتوانن پەیژەی ڕاست بژەنن9. هەروەها لەسەر ڕەزمی ڕەو دانراوە. ڕەو واتە ڕۆیشتنی سەربازی (مارش). کە ئەمەیان تا ئێستا لە سروودەکەدا ماوەتەوە.
سروودی نەتەوەیی و سروودی نیشتمانی
پێویستە جیاوازی لە نێوان دوو جۆر سرووددا بکەین، ئەوانیش سروودی نەتەوەیی و سروودی نیشتمانین. نەتەوە و نیشتمان هەمان شت نین، جیاوازن. کوردستان نیشتمانە، کورد نەتەوەیە.
جیاوازیی سروودی نەتەوەیی و نیشتمانی لەوەدایە کە سروودی نیشتمانی بەسەر وڵات و دروشمەکانی و دونیابینی و ئایندەکەیدایە؛ سروودی نەتەوەیی بەسەر یەکێک لە نەتەوەکانی وڵاتێک و مێژوو و نەریت و ڕابردووەکەیدایە.
من نازانم داخۆ دڵدار جیاوازیی لە نێوان سروودی نەتەوەیی و نیشتمانیدا کردووە یان نا. نازانم ئایا بە کامی ئاگایی نەتەوەیی و نیشتمانی و بیری نەتەوەیی و نیشتمانییەوە هەر وشەیەکی نووسیوە یان نا. ناچارین لە دەقەکەوە لێی بڕوانین.
دەتوانین دوو دێڕی «دینمان، ئاینمان هەر نیشتمان» و «زیندووە و قەت نانەوێ ئاڵاکەمان» وەک بەڵگەی ئەوە بهێنینەوە کە نیشتمانیشی مەبەست بووە. بەڵام پێم وایە ئەی ڕەقیب زیاتر وەک سروودی نەتەوەیی خۆی دەنوێنێت تا نیشتمانی. چونکە بەشی زۆری سروودەکە ڕاستەوخۆ بەسەر نەتەوەی کورد و ئازایەتی و گیانفیدایی کورد و دێرینیی مێژووەکەیدایە.
بەڵام نکۆڵی لەوە ناکرێت کە سروودی ئەی ڕەقیب، ئەگەر سروودی نەتەوەییش بێت، بەڵام خۆی وەک سروودی نیشتمانی سەپاندووە. ئەمەش بە هۆی دۆخی قەوارەی هەرێمی کوردستانەوە بووە. هەرێمی کوردستان نە ئەوەیە وەک دەوڵەتێک سەربەخۆ بێت بۆ ئەوەی سروودی نیشتمانیی خۆیی هەبێت، نە ئەوەیە سەربەخۆ نەبێت بۆ ئەوەی هیچی نەبێت. لە بەرزەکی نێوان سەربەخۆیی و ناسەربەخۆییدایە. بۆیە شتەکانی تریشمان هەر وا لەو بەرزەکەدان.
لە جیهاندا نموونەمان هەیە کە نەتەوەیەک سروودێکی هەبووە، دوایی کە بە سەربەخۆیی گەیشتووە و بووە بە دەوڵەتیش، هەر سروودە نەتەوەییەکەی نەگۆڕیوە. بۆ نموونە سروودی فەڕەنسا، کە ناوی لا مارسەییێز-ە، سروودێکی نەتەوەییە و کراوە بە سروودی نیشتمانی. لە جێیەکی سروودەکەیاندا دەڵێت:
ئەم زنجیرە پیسە ئاسنینانە بۆ کێن؟
ئای بۆ ئێمەی فەڕەنسی،
ئای لەو سووکایەتییە!
دەبێت تووڕەییمان بورووژێنت.
سروودەکەشیان هەڵگری گوتاری مانەوەی سەربازیی کاتی جەنگە. بۆ نموونە لە جێیەکدا دەڵێت:
بۆ جەنگ، بۆ جەنگ، ئەی هاووڵاتییان.
لەشکرەکانتان پێک بهێنن،
بە ڕێ کەون، بە ڕێ کەون،
با خوێنی پیس کێڵگەکانمان بۆ ئاو بدات.
سروودی نیشتمانی چۆن بێت؟
ئێستا باسی گۆڕینی ئەی ڕەقیب ناکەم، چونکە ڤیدیۆی کۆتاییم بۆ ئەوە تەرخان کردووە. بەڵکو باس لە سروودێکی نیشتمانیی نموونەیی دەکەم کە باشترە چۆن بێت.
دەقەکەی
باشترە دەقەکەی بەسەر کوردستاندا بێت. ئێستاییانەتر بێت. بە زمانی کۆن نەنووسرابێت و وشەی زمانی داگیرکەر و کوردیکوژی تێدا نەبێت. ڕوو لە ئایندە بێت و لە ئاڕگومێنتی مێژوو دەربچێت. تەنها هەڵگری گوتاری مانەوە نەبێت، بەڵکو هەڵگری گوتاری گەشە بێت. لە دۆخی جەنگدا نەبێت. ڕەنگدانەوەی ئاکاری بەرزی کورد و نەریتی ئاشتیخوازی و پێکەوەژیان و دادپەروەریمان بێت.
باشترە ئاماژە بە نەتەوەیەکی دیاریکراو نەکات، بەڵکو ئاماژە بە نەتەوەی کوردستانی بکات. ئیتر کورد، عەرەب، کلدانی، یان هەر کەسێک خۆی بە کوردستانی دەزانێت، دەیگرێتەوە. کێ خۆی بە کوردستانی نەزانێت نایگرێتەوە و هەموویان وەک دوژمن دەبینین. پێویستە نەتەوە و دەوڵەت لە پێش جیهانەوە دابنێت.
باشترە ڕەهەندی پەروەردەیی تیدا بێت. تاکەکانی نیشتمانەکە بە بەرپرسیارێتی ئەرکبار بکات و پڕۆژەیان بۆ بە جێ بهێڵێت. بۆ نموونە بەرپرسیارێتیی بەڕێوەبردنی کوردستان و جیهان. چونکە دەبێت بەئاکارترین جیهان بە ڕێوە ببات. منداڵ لە سروودەکەوە هەست بکات ئەرکی لەسەر شانە و پڕۆژەی هەیە و دەبێت بەرپرسیارێتیی خۆی و جیهان هەڵبگرێت. بۆ ئەوەی نەوەکانمان دابڕاو و پووچگەرا دەرنەچن.
دەبێت لە خۆشەویستیی کوردستانەوە نووسرابێت، نەک لە دژی خەڵکی تر. هەر شتێک لە دژدا بوو پووچە، چونکە مانەوەی بەندە بە مانەوەی دژەکەیەوە. کە دژەکە نەما، ئەویش نامێنێت. بەڵام ئێمە دەمانەوێت کوردستان هەمیشە بمێنێت، ئەگەریش نەیارەکانی نەمان. بۆیە نابێت سروودەکەمان لە دژ و وەڵامی خەڵکی تردا بێت. وەک: ئەی ڕەقیب و ئەی داگیرکەری دڵ پڕ لە قین.
نابێت خۆی سنووردار بکات. وەک ئەوەی: پەنجە بۆ مافی کەس نابەم و هیچ ناکەم و دادەنیشم. نەخێر. کە دراوسێکەت نەیزانی ماڵ بە ڕێوە ببات و ئاگری بەردایە ماڵی خۆی، دەبێت تۆ ماڵی خۆت و ئەویش بە ڕێوە ببەیت. چونکە گەڕەکەکەش بە سووتاندن دەدات و زیانی بۆ تۆ و خەڵکی تریش دەبێت.
نابێت لە خۆیەوە خاک لەسەر نەتەوەی تر تاپۆ بکات. نابێت ڕێ لە فرەوانبوونی کوردستان بگرێت. چونکە کەس خاکی نییە. خاک هی ئەوەیە کە دەیپارێزێت و بەرگریی لێ دەکات و دەتوانێت و دەزانێت بە ڕێوەی ببات.
مووسیک و ئاوازەکەی
دەبێت مووسیک و ئاوازەکەشی بەشی خۆی هونەری بێت. بەڵام ئاوازەکەی ئەوەندە ئاسان بێت کە هەموو کەس بتوانێت بیبێژێت. چونکە سروودی نیشتمانی هی هەموو کەسە. نابێت تەنها گۆرانیبێژی بەتوانا بتوانێت بیبێژێت. بەڵکو دەبێت منداڵ، گەنج، پیر، تەنانەت نەخۆشێکیش بتوانێت بیبێژێت. دەبێت گڕوتینی هەبێت و خەڵک لە وتنەوەیدا خەوی لێ نەکەوێت.
لە پەخشێکی ڕاستەوخۆمدا بە درێژی لەسەر هەموو ئەم خاڵانە دوواوم، بڕوانە پەخشی ١١ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٥ لە کەناڵی یوتیوبەکەم.
باسی ئەی ڕەقیب و دەرکەوتنی ئاکاری بەرزی کورد
لەبەر ئەوەی چاومان لە سەربەخۆیی کوردستانە، لە ئێستاوە بیر لە ئایندەکەی دەکەینەوە. ئەگەری زۆرترە کوردستانی سەربەخۆی سبەی تەنها وڵاتی کورد نەبێت، بەڵکو نەتەوەی تریشمان لەگەڵ بێت. لە ئێستاوە بیر لەوە دەکەینەوە ئەو نەتەوانە لە سروودی نیشتمانیماندا دەرنەکەین. دەکرێت سروودی نیشتمانیمان تەنها بەسەر کورددا نەبێت، بەڵکو بەسەر کوردستاندا بێت. واتە دەشێت کوردێکی کوردستانی بیت، عەرەبێکی کوردستانی بیت، کلدانییەکی کوردستانی بیت.
زۆر کورد لەم بابەتەدا هەستیارن و پێیان وایە دەبێت تەنها مامەڵە لەگەڵ کورددا بکرێت. بەڵام کوردستان پڕۆژەی هاوبەشە. هەندێک کورد هەن باوەڕیان بە پڕۆژە هاوبەشەکەمان نییە. کورد هەن لە ئێرانی ئێرانیترن، لە عێراقی عێراقیترن، لە سووریایی سووریاییترن، لە تورکیایی تورکیاییترن. ئێ ئەمانە با کوردیش بن، بەڵام دوژمنی پڕۆژەی کوردستانن. ناکرێت کوردێکی ناکوردستانی بخرێتە پێش ناکوردێکی کوردستانییەوە.
جیاوازیی کورد و داگیرکەرەکانی
بە ڕاستی دداننان بە بوون و مافی پێکهاتەی تردا یەکێکە لە چاکێتییەکان کە کورد بە سرووشتی هەیەتی. عەرەب ئەنفالی کردووین، کیمیابارانی کردووین، منداڵی سەر بێشکەی خنکاندووین، بەڵام ئێمە هەرگیز نەمانوتووە نەتەوەیەک نییە ناوی عەرەب بێت. لە بەرانبەردا ئێمە هیچمان لە عەرەب نەکردووە، ئەوان ساڵانێک نکۆڵییان لە بوونی ئێمە کردووە.
تورک کۆمەڵکوژی کردووین، فۆسفۆربارانی کردووین، کارێز و کانیمانی ژەهراوی کردووە، بەڵام ئێمە هەرگیز نەمانوتووە نەتەوەیەک نییە ناوی تورک بێت. لە بەرانبەردا ئێمە هیچمان لە تورک نەکردووە، ئەوان تا ئێستاش زۆرێکیان نکۆڵی لە بوونی ئێمە دەکەن.
فارس و ئێرانی جیهادیان لە دژمان کردووە، مووشەکبارانیان کردووین، منداڵی ساوامانیان کردووە بە ژێر داروپەردوودا، بەڵام ئێمە هەرگیز نەمانوتووە نەتەوەیەک نییە ناوی فارس بێت. لە بەرانبەردا ئێمە هیچمان لە فارس نەکردووە، ئەوان تا ئێستاش بە بەرنامە کورد لە نێو بۆتەی ئێراندا دەتوێننەوە.
کورد نکۆڵی لە بوونی کەس ناکات. هەر خودی بیرکردنەوە لەوەی سروودی نیشتمانییەکمان هەبێت کە تەنها ئاماژە بە کورد نەدات، لە بەرزیی ئاکاری کوردەوەیە. دەنا تەنانەت نەتەوەیەکی وەک فەڕەنسیش، کە بە دروشمی ئازادی، یەکسانی، برایەتییەوە دەنازێت، لە سروودەکەیاندا تەنها ئاماژەیان بە فەڕەنسی داوە. سروودەکەیان دەڵێت: «ئەم زنجیرە پیسە ئاسنینانە بۆ کێن؟ ئای بۆ ئێمەی فەڕەنسی».
خودی بیرکردنەوە و باسوخواسی گۆڕینی سروودی ئەی ڕەقیب لای کورد، کە هێشتا نەبووە بە دەوڵەت و سەربەخۆ نەبووە، واتە کاتی گۆڕینی سروودەکەشی نییە، ڕێک پێچەوانەی ئەو ترسەیە کە گلۆبالیست و ئینتەرناشناڵ و بزووتنەوە چەپە دژەدەوڵەتەکانی نێو کوردستان بڵاویان کردووەتەوە کە گوایە ئەگەر کورد دەوڵەتی هەبێت وەک تورک و عەرەب و فارس دەکات و ستەم لەوانی تر دەکات.
بیرکردنەوە لە گۆڕینی ئەی ڕەقیب ئەوپەڕی ئاکاربەرزیی کورد دەردەخات. ڕێک بەڵگەی ئەوەیە کە کورد لەوپەڕی دەسەڵاتیشدا هەمیشە بەئاکارە و ستەم لە کەس ناکات.
پەیوەندیی ئێمە و ئەی ڕەقیب
زۆربەی ئەو ڕەخنانەی لە ئەی ڕەقیب دەگیرێن قسەی پڕوپووچن و لە ڕقی کورد و کوردستان دەگیرێن. ئەگەرچی هەندێک لەو ڕەخنانە لە جێی خۆیاندان.
بۆ نموونە لە ڕووی تەکنیکی هۆنراوەوە تا ڕادەیەک کاڵوکرچە. ئاماژە بە گوتاری مانەوە دەدات. ئێمە نامانەوێت تەنها هەر بمێنینەوە، بەڵکو دەمانەوێت گەشە بکەین و ببینە سەرمەشقی جیهان. لە دژدایە، واتە ڕوو بە دوژمن دەدوێت: ئەی ڕەقیب!
بەڵام گریمان هەموو ڕەخنەکان ڕاست و دروستن و سروودەکە کەموکووڕە. تەنها لەبەر ئەوەی شتێک کەموکووڕە، واتای ئەوەی نییە کە ناشبێت لە قووڵایی دڵماندا بێت. بڕیار نییە تەنها شتی بێکێماسی لای مرۆڤ بەهادار بن.
بۆچی ئەی ڕەقیب؟
ئێمە پەیوەندییەکی قووڵ و ڕیشەداری گیانەکیمان لەگەڵ ئەی ڕەقیبدا هەیە، چونکە هەڵگری شکۆ و شکست و سەرکەوتن و کەوتن و ڕووناکی و تاریکیی خەباتی نەتەوەکەمانە. هاونشینی ملیۆنان خەندە و گریان و ساڕێژ و ئازار و شانازی و سەرگەردانیمان بووە. لە لێقەوماندا بە دەنگمانەوە هاتووە. گیانی بەرگریمان بووە لە کاتی چەوساندنەوەماندا.
ئەی ڕەقیب دەنگ و زمانی کوردە لە شەڕی مان و نەماندا. دەنگی کۆماری کوردستان، شۆڕشی ئەیلوول، شۆڕشی نوێی کوردستان، شۆڕشی گوڵان بووە. دەنگی حکومەتی هەرێمی کوردستانە، دەنگی هەرێمی ڕۆژاڤایە، دەنگی خەباتی باکوور و ڕۆژهەڵاتە.
لە ڕۆژی پڕ شکۆی دامەزراندنی کۆماری کوردستان و لە ڕۆژی پڕ لە فرمێسکی لەسێدارەدانی چوار ئەفسەرەکەی کۆماردا لەگەڵماندا بووە. لە ڕیزبەستنی منداڵی کورددا بەرەو ئەنفال و زیندەبەچاڵکردن لەگەڵماندا بووە. دوایین وتەی ئازیزانمان بووە بەر لە ڕەمیکردن و کوشتنیان. لە ژێر تۆپباران و خاپوورکردنی دێ و شارماندا هاوڕێمان بووە.
ئەی ڕەقیب چۆڵەچرایەک بووە سەدان هەزار خێرلەخۆنەدیوی کورد لە ژێر بارودۆخی سەخت و دژواردا دەستاودەست ڕادەستمانیان کردووە. خۆ دانانیشین بڵێین بۆچی فڵان شوێنی ئەم چۆڵەچرایە کونە و فیسار شوێنی قووپاوە و پەڵەی پێوەیە. ئەمە یادگاریی خەباتی پڕ لە بەسەرهاتی نەتەوەیەکی بەکەمینەکراو و ئەنفالکراو و تۆپبارانکراو و قەدەغەکراو و زیندەبەچاڵکراوە.
سروودەکە واتای تری پێدا هەڵواسراوە، بۆیە لامان بەوەجترە. مام و خاڵت ئەو سروودەیان وتووە پێش ئەوەی گوریسی قەنارەکەی ملیان بیانخنکێنێت. پوورت ژیانی خۆی خستووەتە مەترسییەوە ئەو سروودەت فێر بکات. قورسایی مێژوویی وای کردووە لای ئێمە بەهادارتر بێت.
کۆڵوانەکەی دایکت ئەگەر لە پەتک و گوریسیش ڕێسرابێت بەهای بۆ تۆ زیاترە، لە گیانت نزیکترە، چونکە کۆڵوانەکەی دایکتە. با کۆکۆشانێلیش نەبێت.
ڕەگی ئەی ڕەقیب لە قووڵایی بوونماندایە. تا ئێستاش کە گوێم لە ئاوازی ئەی ڕەقیب دەبێت دڵم پڕ دەبێت. دڵنیام لای زۆربەی کوردیش هەر وایە. من گومانم هەیە سروودێکی تر بتوانێت هێندە قووڵ ڕەگی لە دڵی هەر کوردێکدا دابکوتێت.
ئایا پێویستە ئەی ڕەقیب بگۆڕین؟
ئایا پێویستە ئەی ڕەقیب بگۆڕین؟ ئەگەر پێویستە، کەی؟ پێش ئەوەی وەڵامی ئەم پرسیارە بدەینەوە، دەبێت بزانین کە خودی پرسیارەکە کێشەی تێدایە. مەبەست لە «بیگۆڕین» چییە؟ وەک چی بیگۆڕین؟ ئەی ڕەقیب سروودێکی نەتەوەییە. پێشتر باسم لە جیاوازیی سروودی نەتەوەیی و سروودی نیشتمانی کرد. ئەی ڕەقیب هەرگیز وەک سروودی نەتەوەیی ناگۆڕێت. بەڵام دەکرێت سروودی نیشتمانیی فەرمیی دەوڵەتی کوردستانی سەربەخۆ نەبێت.
واتە دەوڵەتی سەربەخۆی خاوەن سەروەریی تەواو پێویستی بە سروودی نیشتمانی هەیە. تا نەگەین بەوە، هێشتا هەر خەباتەکەمان خەباتی نەتەوەیە، نەک نیشتمانی. بۆیە تا خۆمان نیشتمانی خۆمان نەگرینە دەست، سروودی نیشتمانیشمان ناوێت.
ئەگەر کوردستانی سەربەخۆ دروست بوو، نەتەوەکانی تر لێی دەرچوون و خۆیان دەربەدەر کرد، ئەوا دەشێت هیچ کات ئەی ڕەقیب نەگۆڕێت. ئەگەر نەتەوەی تریش ویستیان لەو قەوارەیەی کوردستاندا بن، دەتوانین بیر لەوە بکەینەوە کە سروودەکەمان لە بری ئەوەی سروودی نەتەوەیی و نیشتمانی بێت، تەنها سروودی نیشتمانی بێت. واتە ئەی ڕەقیب نەبێت. بەڵام ئێمە هێشتا سەربەخۆ نین.
ئەی ڕەقیب ببێتە سروودی نیشتمانی یان نا، هیچ لە بەهاکەی کەم نابێتەوە. تا دونیا دونیایە سروودێکی نەتەوەیی کورد دەبێت و ڕەگی لە قووڵایی دڵی هەر کوردێکدا هەیە. هەموو کوردان دەتوانن هەر کاتێک لە هەر شوێنێکدا بێت بیڵێنەوە و بکەونە جۆش و خرۆش. پێشم وایە هەمیشە لە کاتی جەنگدا هەر ئەی ڕەقیبە کە زیاتر دێت بە هانامانەوە، وەک لە سروودێکی تر.
ڕای سەرۆک بارزانی لەسەر گۆڕینی ئەی ڕەقیب
تەنانەت خودی جەنابی سەرۆک کاک مەسعوود بارزانی پێش گشتپرسی باسی ئەمەی کردووە. بە دیاریکراوی لە کۆبوونەوەی ٢٢ی ئابی ٢٠١٧دا کە لەگەڵ نوێنەری پێکهاتەکانی کوردستاندا کۆ بووەوە، وتی:
«دەشمانەوێت سیستەمی داهاتووی ئێمە [وەک کوردستانی سەربەخۆ] سیستەمێکی فیدراڵی بێت. پارێزگای تازە دروست بکرێت. پێکهاتەکان دڵنیا بن. هەتا بیر لەوەش دەکەینەوە مەسەلەی سروودی ئەی ڕەقیبیش… ئەوە هی قۆناغێکی خەباتی ڕزگاریخوازی و ئەوانە [بوو]… هەتا لەو مەسائیلانەش پێداچوونەوە دەبێت بکرێتن. سروودی نیشتمانی دەبێت سروودێک بێت تەعبیر لە واقیعەکەی ئێستا بکات. ئاڵا دەبێت ئاڵایەک بێت تەمسیل لە واقیعی ئێستا بکات. مادەم ئێمە پێکەوەین. ئێمە کە داوا دەکەین لە پێکهاتەکان پێکەوە بین و دەنگ بدەن، دەبێت موتمەئینیش بن، دەبێت ڕازیش بن. فیعلەنیش دەبێت لە هەمو شتێکدا ئێمە شەریک بین. ئەوەی کە من مەبەستمە بیڵێم ئەوەیە خاسەتەن بە نیسبەت پێکهاتەکان، ئێوە بە چی ئیتمیئنان دەکەن؟ بە چی دڵتان تەتمین دەبێت کە بەڵێ شەریک دەبین پێکەوە، ئێمە پەیمانتان دەدەینێ کە ئیش دەکەین پێکەوە بۆ ئەوەی ئەو خواستەی ئێوە جێبەجێ ببێت. ئارەزوو ناکەن پێکەوە بین، ئێوە ئازادن هەر بڕیارێک دەدەن چارەنووسی خۆتان بە کەیفی خۆتانە. دەنگ بدەن ماڵتان ئاوا بێت. دەنگ نەدەن دیسان ئێوە ئازادن. من تەنها مەبەستم ئەوە بوو ئەم حەقائیقە بۆ ئێوە ڕوون بکەمەوە. ئەوەی ئیتر خۆتان خاوەن بڕیار بن. ئێمە حەز دەکەین پێکەوە بین. برا بین. پێکەوە بژیین. هەموو ڕێگایەکیش دەگرینە بەر بۆ ئەوەی ئەو خواستە جێبەجێ بکرێت و ئەو واقیعە دروست بکرێت لە کوردستان. ئەگەر شتێکی تر بزانن باشترە بۆ ئێوە، بۆ ئایندەی ئێوە، دیسان ئێمە پشتگیریتان دەکەین. قەت بەرگری لە ئارەزووی ئێوە ناکەین. زۆر سوپاستان دەکەین».
بە کورتی: دانەنانی ئەی ڕەقیب بە سروودی نیشتمانی پشت بە کۆمەڵێک مەرج دەبەستێت. دووانیان زۆر گرنگن، یەکەمیان: دەبێت کوردستانی سەربەخۆمان هەبێت. دووەمیان: پێکهاتەکانی تریش لەگەڵماندا بمێننەوە و خۆیان بە کوردستانی بزانن.
ئەوەی دەمێنێتەوە ئێستایە تا سەربەخۆیی کوردستان. کە توانیمان دایکی خۆمان بگۆڕین، دەشتوانین ئەی ڕەقیب وەک سروودی نەتەوەیی بگۆڕین.
- ٢١ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ دەستم کرد بە نووسینی. ٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ تەواوم کرد. ↩︎
- ڕابەری کێشی عەرووزیی کوردی، عەزیز گەردی. بەرگی سێیەم. لا. ٢٥١. ↩︎
- هۆنراوەیەکی مەلا عەلییە. ↩︎
- هۆنراوەیەکی نالییە. ↩︎
- هۆنراوەیەکی مستەفا بەگی کوردییە. ↩︎
- هۆنراوەیەکی نالییە. ↩︎
- دەوترێت گوایە سەرەتا لەسەر پەیژەی ڕاست دانراوە، دواتر گواستراوەتەوە بۆ پەیژەی گەورە. ↩︎
- دەوترێت شەماڵ سائیب یەکەم کەس بووە سروودی ئەی ڕەقیبی لەسەر قەوان تۆمار کردبێت. بەڵام هەندێک جار لە ڕاپۆرتی ڤیدیۆییدا دەنگەکە بە هەڵە بڵاو دەکرێتەوە. ئەو دەنگە بڵاو دەکرێتەوە کە قادر دیلان تۆماری کردووە، نەک شەماڵ سائیب. ئەوەی قادر دیلان ڕوونە کاری خۆیەتی. لە شێوازی گۆرانیی فریشتە (ڕوومەتی وەک گوڵی بێگەرد) نزیکە. ئامێرەکان فوویی مسیین. ئەو سەردەمە ئەو ئامێرە فووییە مسییانە لە کوردستان هەر نەبوون. ↩︎
- د. بەرزان یاسین. سۆسیۆلۆژی و مێژووی کۆمەڵایەتی موزیکی کوردی لەناو سەدەی بیستەمدا. حکومەتی هەرێمی کوردستان، ٢٠٢٤. سلێمانی. ↩︎
