نەوا موکرجی

نووسەر: newa

  • نەستژەنی

    نەستژەنی

    نەستژەنی1

    خۆم وشەی نەستژەنیم داڕشتووە. نەستژەنی لە نەست و ژەن و پاشگری –ی پێک دێن. موزیکێکە ڕاستەوخۆ لەو چرکەیەدا لە نەستی ژەنیارەکەوە بژەنرێت. بە گریمانەی خۆم بەرانبەر improvisationی ئینگلی و اِرتجالی عەرەبییە. ئەگەرچی ڕەنگە پێشتر موزیککارەکان وشەی خۆژەنی و زۆر وشەی تریشیان بە کار هێنابێت، بەڵام من ئەم وشەیە دەدەم بەم جۆرە کارانەم و پێم وایە دەقاودەق پێناسەی موزیکەکەم دەکات، چونکە دەمەوێت ناوی جۆرە ژەندنەکەش هەر تایبەت بێت بەو ژەندنەی خۆم. بۆیە موزیکژەنانی تر ئازادن چ وشەیەکی تر بە کار دەهێنن، بەڵام نەستژەنی بەو پێناسەیەی سەرەوە هی منە و هەموو کەسێکی تریش ئازادە چۆنی دەوێت بە کاری بهێنێت.

    نەستژەنی لە ژیانمدا

    نەستژەنیی من خوو و نەریتێکی تایبەتیمە، کە باوەڕ ناکەم بتوانرێت لێم جیا بکرێتەوە. خودی بیرۆکەکە هەر لە سەرەتای منداڵیمەوە هەیە. چون لەوەتەی هەم بەشێکی گەورەی مێشک و بیرکردنەوەم، هاوشان لەگەڵ بیرکردنەوە بە زمانی ئاخاوتن و وێنەدا، بە موزیک و دەنگیش بیر دەکاتەوە. بەردەوام لە مێشکی مندا شەپۆلی موزیکی پارچەپارچە هەن، هەندێک جار درێژ، هەندێک جار کورت، هەندێک جاریش وەستانیان بۆ نییە.

    جارجار هەندێک موزیکی تر بە خەیاڵمدا دێن کە هەمیشە داوای پەرەپێدانی زیاترم لێ دەکەن و داوام لێ دەکەن بیاننووسمەوە و زیاتر پێوەیان خەریک ببم. بەڵام ئەم جۆرەیان تەنها داوا دەکات وا بە شێواوی دەرببڕرێت. ڕەنگە دواتر شتیان لێوە وەربگرم و لە کاری موزیکیی ترمدا زیاتر پەرەیان پێ بدەم. هیچ یاسایەکی تر بۆ نەستژەنی نییە. ڕەنگە کاریگەریی موزیکێکی تر یان گۆرانییەکی تر لەو ڕۆژەدا نەستژەنییەکەم ئاراستە بکەن. بۆیە لەوانەیە جاروبار موزیکێکی تر خۆی لە ژەندنەکەمدا بتوێنێتەوە. ئەوەی لەسەرمە ئەوەیە ڕێگری لە هیچ وروژمێکی ژەندنەکەم نەکەم و بەر بۆ نەستم ئاوەڵا بکەم. هەرگیزیش هەوڵ نادەم هیچ نەستژەنییەکم بنووسمەوە، چون بە بڕوای من جادووەکە تەنها تایبەتە بەو چرکەیە و نووسینەوەش زۆری پێ دەچێت. بەڵام بێگومان ناهێڵم نەستژەنی ڕێ لەو کارانەی ترم بگرێت کە دەبێت بنوسرێنەوە.

    زۆرترین ژانری موزیکی من

    هەر لە سەرەتای دەستکردنم بە موزیک لە ساڵی ٢٠٠٦ەوە بەردەوام و دەتوانم بڵێم هەموو ڕۆژێک نەستژەنیم کردووە. زۆربەی هەرە زۆریشیان تەنها بۆ خۆم بوون. هەندێک جار کە میوانێکم هاتووە نەستژەنیم بۆی کردووە، بەڵام ئەو جۆرە میوانانەم زۆر دەگمەنن. ڕاستییەکەش ئەوەیە لام خۆشترە کە بە ویستی کەسی ترەوە نەبەسترێمەوە. من چێژێکی زۆر لە نەستژەنی دەبین، لەوانەشە شێوەیەکی مێدیتەیشنی خۆم بێت یان کەناڵێکی تری دەربڕینم بێت. لە بواری موزیکیشدا ئەوەندەی نەستژەنیم کردووە ئەوەندە هیچ شتێکی ترم نەکردووە.

    بەڵام ماوەیەکە ئەوە لە خەیاڵمدایە کە هەموو ڕۆژێک هەرچەند نەستژەنیم کرد، موزیکەکە تۆمار بکەم و لەگەڵ ئێوەدا بەشی بکەم و بڵاوی بکەمەوە. لەم جۆرە موزیکەدا دەشێت هەموو شتێک ڕوو بدات، هیچ یاسایەکی دیاریکراو نییە جگە لەوەی دەستم دەربڕی نەستمە و تەواو.

    سوپاسگوزارم کە لە سەردەمێکدا دەژیم دەتوانم ئەم موزیکانە تۆمار بکەم و لە دوورەوە ئەم جادووەی بیرکردنەوەمتان لەگەڵدا بەش بکەم. لەوانەیە لەمەودوا زووزوو ڤیدیۆیەکی نەستژەنی لە یوتیوبەکەم بڵاو بکەمەوە.

    سەبارەت بە ناونانی ئەم زنجیرە ژەندنانەش، ئەو ڕۆژە خەریکی هەر شتێک بووم و هەر وشەیەک یان شتێکی تر سەرنجم ڕابکێشێت، موزیکەکە بەو ناوەوە ناو دەنێم و ژمارەشیان بۆ دادەنێم. تەنانەت لەمەودوا بە ئینگلیش هەر هەمان ناوی کوردی بۆ ئەم موزیکانە دادەنێم بە ڕێنووسی لاتینیی کوردی جگە لە -یی کۆتایی کە لە ڕێنووسی ئینگلیزیدا î نییە Nestjeni.

    1. لە ٣٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢ی شوباتی ٢٠٢٢ و ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٣ و ٢٣-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. بە گوێرەی پێداچوونەوەی ٢٠٢٥ بڕێک تێڕوانینم گۆڕاوە، ئەویش لە ئەنجامی درێژەدان بە نەستژەنییدا بوو. ئەگەرچی نەستژەنیم دانابوو ئەوپەڕی ئازادیی تێدا بێت، بەڵام لە درێژەی ژەندندا هەندێک تایبەتمەندێتیی بۆ دروست بوو. لەوانە:
      ١. هەموو نەستژەنییەک ناوی هەیە.
      ٢. هەموو نەستژەنییەک تەنها بە یەک ئامێر بووە و ئەویش پیانۆ بووە.
      بۆیە بەربوورە شیاوترە. دەتوانیت وتاری بەربوورە بخوێنیتەوە. بۆیە وشەی «بەربوورە» بە شیاوتر دەزانم بۆ ئەوەی بە دوایدا دەگەڕام. بەڵام با نەستژەنییش بۆ ئەم جۆرە بەربوورەیە هەبێت. واتە نەستژەنی جۆرێکی تایبەتی بەربوورەیە کە ناوی هەیە و تەنها بە ئامێرێک دەژەنرێت. دوای ئەم وتارەش وتارێکم نووسیوە بە ناونیشانی بۆڵەبۆڵێک لە بارەی نەستژەنی و تۆمارەوە. ↩︎
  • مەزنێتی لە ڕقدا نییە

    مەزنێتی لە ڕقدا نییە

    مەزنێتی لە ڕقدا نییە[1]

    لەسەر پێخەفەکەم ڕاکشاوم و دەخوێنمەوە، پەنجەرەکەمم بۆ هەواگۆڕکێ کردووەتەوە، ئەگەرچی هەوڵ دەدەم تیشکۆم لەسەر خوێندنەوەکەم بمێنێت، بەڵام هەرچەند دەنگێکی بەرز و ڕەق لە پەنجەرەکەمەوە دەبیستم بە بێدەنگی لە خۆم دەپرسم: «داخۆ فڕۆکەکانی تورکیا سلێمانیشیان بۆمبباران کرد؟ ئەمە کۆتاییەکەیە؟»

    کاممان داوای ئەوەمان کردبوو بە کوردی یان بە تورکی یان بە نێری یان بە مێیی یان بە ڕەشی یان بە سپێتی یان و یان و یان….تد لە دایک ببین؟ تا کەی بەفیڕۆدانی هەلی بەنرخی ژیان لە شەڕ و ڕقی ئۆتۆماتیکیدا؟ تا کەی فێرنەبوون؟ تا کەی هەوڵدان بۆ سەپاندنی زاڵێتییەکی کاتی و بێواتا؟ بە دڵی خۆت پەڕتووکێکی مێژوویی هەڵببژێرە و دە لاپەڕەی لێ بخوێنەوە و فێر ببە کە هەرگیز هیچ زاڵییەک تاتایە نامێنێتەوە. زەوی موڵکی هیچ کەس نییە و موڵکی هەموو کەسە. تا کەی هەموو مرۆڤێکی سەر ئەم زەوییە پەلکێشی هەڵەکانی خۆتان دەکەن و دەیانکەن بە قوربانیی ئاگری ئەم ئیگۆیەتان کە بە هیچ شتێک دانامرکێتەوە؟ وێڵی مەزنێتین؟ مەزنێتی هەرگیز لە ڕقدا نییە و نەبووە و ناشبێت؛ مەزنی تەنهاوتەنها لە هونەری ژیاندایە و ژیانیش تەنیا بە خۆشەویستییەوە بەهای هەیە.

    ئەگەرچی لەوە ناچێت سوودی هەبێت، بەڵام هەر بۆ بیرخستنەوە: تکایە فێر ببن، یەکترتان خۆش بوێت، یەکتر قبوڵ بکەن. ژیان دەرفەتێکی بەنرخ و دانسقەیە و یەک جار تاقی دەکرێتەوە، لە ڕق و کاولکاریدا بە فیڕۆی مەدەن. ئێستاش فەرموو داوەرییەکەی خۆتم لەسەر بدە!

    [1] لە ٢٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە؛ لە ٢٣ی ئاداری ٢٠٢١، ٢ی شوباتی ٢٠٢٢، ٢٣ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە.

  • هونەر و داهێنانی کوردی

    هونەر و داهێنانی کوردی

    هونەر و داهێنانی کوردی1

    چۆن وا بکەین هونەری کوردی نەشێوێت؟ چۆن برەوی پێ بدەین؟

    باشە شیاوتر نییە پێشتر بپرسین کە خودی هونەری کوردی و داهێنانی کوردی کامەن و چین؟

    من چواردە ساڵە خەریکی هونەرم. ئەگەرچی خولیای ترم زۆرە و تا ڕادەیەکیش ماخۆلانم هەیە، بەڵام هەمیشە هونەر چەقی خولگەکانم بووە و وەک هەسارەیەک بە دەوریدا سووڕاومەتەوە. ڕەنگە لە زۆربەتان زیاتر بەر پرس و دۆزی هونەری کوردی کەوتبم. چواردە ساڵە ئەم بابەتە لە سووچێکی مێشکمدا لە پڕۆسە و سۆراخدایە. دڵنیاشم لە زۆر پەنجەرەی ترەوە تەماشای ئەم بابەتەم نەکردووە و هێشتا کۆمەڵێک گۆشەنیگای جیاوازتر قەرزارم. بەڵام با ئەوەندەی خۆم دەیبینم لەگەڵتداندا بەشی بکەم. ئێوەش میهر بنوێنن و گۆشەنیگای خۆتانم لەگەڵدا بەش بکەن، تا بە هەموومان لە چەند گۆشەیەکی زیاترەوە بابەتەکە بپشکنین و بە ئامانجی نوێ بگەین.

    هونەر سامانە

    ئەوەندەی سەرنجم داوە، هەمیشە هونەری کوردی وەک سامان بینراوە. لە ڕاستیدا ئەمە چوواندنێکی زۆر چاکە و هەر ئەم چوواندنە یارمەتیمان دەدات باشتر لێی تێبگەین. بۆیە من هیچ دژی ئەوە نیم کە هونەر و داهێنانی کوردی وەک سامان ببینرێن. لێرە بە دواوە، بە فەرمانی گەل، هونەری کوردی بە سامان پێناسە کرا.

    ئامانەتیی تۆ و سامانی هونەری کوردی

    ئەگەر منداڵەکەت بهێنیت و پێی بڵێیت: ڕۆڵەی شیرینم، ئاگاداری سامانەکەم بە، لە ڕووی لۆجیکییەوە نابێت ئەو بزانێت سامانەکەت چییە و لە کوێیە و چەندە تا بتوانێت بیپارێزێت؟ کە تۆ نەتوت کامە سامانەکەتە و لە کوێدایە و چەندە، چۆن چاوەڕێی ئەو دەکەیت بیپارێزێت؟

    کەواتە یەکەم کارمان دەستنیشانکردنی سامانەکە و شوێن و چییەتییەکەیەتی.

    ئێستا گریمان سامانەکەمان دۆزییەوە چییە، ئەی پاراستنەکەی چۆن بێت؟ ئایا بە ڕاست پاراستنی سامان هەر تەنها ئەوەیە بە چەکێکەوە بە دیاریەوە بوەستیت و یەسیەم بکەیت؟ یان وردەوردە تێدەگەین سامانی سڕ و کڕ دانراو سامان نییە و بارگرانییەکە لەسەر شانمان؟ واتە بۆ پاراستنی سامان دەبێت بەشێکی بخەیتە گەڕ و بە کاری بهێنیت.

    پاراستن و خستنەگەڕ

    پاراستن تا ڕادەیەک وشەیەکی گۆیا و ڕوونە و تێدەگەین مەبەست لە چییە، لە خوارەوەش بە درێژی باسی دەکەم. بەڵام بۆ ڕوونکردنەوە: کاتێک دەڵێم خستنەگەڕ مەبەستم لە بەکارهێنانە. خستنەگەڕی سامان واتە کاراکردنی بەشێک یان هەموو ئەو سامانەی پارێزراوە.

    بە ڕای من دەبوو وشەی گەڕووتن دابنرایە، لەسەر قاڵبی بزووتن. کردەکە خۆیشی هەر ئەوەیە، کە ئەو تەنە سڕە (لێرەدا سامانی سڕ) دەخەیتە گەڕ و بزووتن2.

    پاراستن و خستنەگەڕ دوو دیوی هەمان پڕۆسەن. خستنەگەڕ لانیکەم بە دوو شێوەیە: چێژین (چەشتن، چێژبینین، یان چێژلێبینین)، لەگەڵ زیادکردن (چەندجارەکردن).

    بۆ نموونە هەزار دۆلارت لە سووچێکی ماڵەوە داناوە، تا ئەم کاتە هەوڵت داوە بیپارێزیت. بەڵام سەد دۆلاری لێ بە کار دەهێنیت بۆ خۆشیی خۆت، ئەمە چێژینە. چوار سەد دۆلاری دەخەیتە کارەوە و دەیخەیتە گەڕ (گەڕ: گەڕان) و کارا و چالاکی دەکەیت، بە ئامانجی ئەوەی سامانی ترت بۆ بهێنێتەوە. ئەمەی دووەمیان زیادکردنە، یان چەندجارەکردنە.

    ئامانجیش لە پاراستن و خستنەگەڕ خڕکردنەوەی سامانی نوێ و داهێنانی نوێیە.

    یەکەم: پاراستنی سامان

    جەنگی سەرەکیی دوژمنانی کورد لەگەڵ کورددا جەنگی چاندییە. بوونی کورد وەک گەلێکی چاندمەند و شارستان کێشەی دوژمنانە.

    من بە هیچ شێوەیەک لەگەڵ ئەو تێڕوانینەدا کۆک نیم کە نەتەوەبوون تەنها بۆ ئابووریی سەربەخۆ تەسک دەکاتەوە. بەڵکو زمان و چاند و دونیابینی هێڵی جیاکەرەوەی نەتەوەن.

    نەتەوەی خاوەنزمان، کە کورد یەکێکە لەوان، بیروبۆچوون و وێژە و هونەری نووسراو و دەربڕاوی خۆی هەیە. کوردیش لەمە بێبەش نییە، گۆرانی و هۆنراوە و بەیت و لاوک و چیرۆکمان بە کوردی هەیە و کەس ناتوانێت نکۆڵییان لێ بکات. ئەگەرچی هەندێک گونشێلی بێگانە زۆر حەز دەکەن ئەم سامانانە کەمبەها لە قەڵەم بدەن، بەڵام ئەوانە تیرۆژ دەبێژنەوە.

    بێگومان کورد چاندی هەیە و بێگومانیش دەبێت چاندەکەی بپارێزێت. بەڵام لێرەدا تێنەگەیشتنێک هەیە: چاند واتە ڕابردوو، نەک ئەمڕۆ!3 یەکێک لە شوێنە سەرەکییەکانی تێنەگەیشتنەکەمان ئێرەیە، کە کەمێکی تر زیاتر ڕوون دەبێتەوە.

    هەر شتێک بە زمانی کوردی و لە لایەن کوردەوە کرابێت، بە ناشیرین و جوانەوە، دەبێت بپارێزرێت، چونکە بەشێکن لە خەرمانی چاندی نەتەوەکەمان.

    ئەی ئەوانەی پێشتر؟

    لێرەدا پرسی دووەم سەر هەڵدەدات: ئەی ئەوانەی پێشتر؟ چونکە گەلان دێن و دەڕۆن، زەوی و پاوان (تێریتۆری teritory) دەمێننەوە.

    بەشێک لەو خاکەی ئێستا ئێمە لەسەری دەژیین، ڕۆژێک لە ڕۆژان سەلجووقی، میدیایی، حیتی، میتانی، ڕۆمی، ئیلخانی، مەنگۆلی، هەخامەنشینی، گریکی، ساسانی، ئاشووری و چەندانی تری لەسەر ژیاوە. ئیتر بە داگیرکەری بووبێت یان بە ڕەسەنی. هەر یەکێک لەمانە شوێنەواری خۆی بە جێ هێشتووە. بۆیە دەبێت هەموو ئەم بارمتە ژیارییانەش بپارێزین، ئەگەریش بە دڵمان نەبن. گەر دەتەوێت ئایندە بەرانبەرت میهرەبان بێت، تۆش بەرانبەر مێژوو میهرەبان بە!

    دووەم: خستنەگەڕ

    چێژین

    ناوی خۆی بە خۆیەوەیەتی: سامانی هەموو جیهان هی تۆ بێت، کە کراسێکی جوانی پێ نەکڕیت لە بەرتدا بێت، بۆ چیت چاکە؟ شەربەتێکی پێ نەخۆیتەوە بۆ چیت چاکە؟ بۆ منداڵەکەت؟ ئێ ئەوکات ئەویش یان هەموویت بۆ دەخوات و هەڵدەستێتە سەر پێ و دەکەوێتە سەر جادە، یان وەک تۆ ئەویش بۆ منداڵەکەی دادەنێت. منداڵەکەی ئەویش بۆ منداڵەکەی و ئاوها تا دێت هەر یەکە و بۆ یەکێکی تر دەژی. لە کۆتاییشدا کەس ناژی! بۆیە ئەو سامانەی هەتە دەبێت بەشێکی لە خۆشی و چێژی خۆت و چواردەورتدا بخەیتە گەڕ.

    هەمان پرسیاریش سەبارەت بە هونەر هەیە. هەزار ساڵ عەلی مەردان و محەمەدی ماملێ و تاهیر تۆفیق و شەماڵ سائیب و مەزهەری خالقی و کاروان عوسمان و حەسەن زیرەکت هەبێت، کە چێژیان لێ وەرنەگریت، بۆ چیت چاکن لە سووچێکدا هەڵیانبگریت؟

    بۆیە بەرنامەیەکی چاکە کە سوود لە سامانەکەت وەربگیرێت بە مەبەستی چێژین. چون چێژین ئەو جێیەیە کە ڕاستەوخۆ سامانەکە بەر خەڵک دەکەوێت. نە لە پاراستندا و نە لە زیادکردندا بەرهەم بەر خەڵک ناکەوێت. بۆیە دەبێت پەیوەندیی نێوان سامان و خاوەنسامان بە زیندوویی بهێڵرێتەوە، ئەویش لە ڕێی چێژینەوە.

    بەختەوەریت و نەتزانیوە!

    بیر بکەوە: لویسی شانزە و ناپۆلیۆن بۆناپارت و شا ڤیکتۆریا و چەندان کەسی زۆر پلەبەرزتر و ناودارتری جیهان ئەو تەنتەنەیەی تۆی ئەمڕۆیان نەبووە کە هەر لێی بەگلەییت!

    هەر زۆر دوور لەمەوپێش نا، بەڵکو سەد و پەنجا ساڵ لەمەوبەر گەر حەزت لە گۆرانییەک بووایە دەبووایە بچوویتایە بگەڕایتایە بزانیت کەی کۆنسێرتێک دەکرێت ئەو گۆرانییەی تێدا نمایش دەکرێت و بلیتت ببڕیایە و چاوەڕێی ئەو ڕۆژەت بکردایە، پلانی ئەو ڕۆژەت دابنایە کە هیچی ترت نییە بیکەیت و نزات بکردایە شتێکی بەد لەو ڕۆژەدا ڕوو نەدات. لە کۆنسێرتەکەشدا یەک جار گۆرانییەکەت دەبیست. مەگەر زۆر زۆر دوای گوشاری چەپڵەڕێزانی زۆر گۆرانیبێژت ناچار بکردایە دووبارەی بکردایەتەوە.

    دە ئێستا هەر دوای خوێندنەوەی ئەم نووسینە دەتوانیت ئامادەی کۆنسێرتێک ببیت. هەر ئەمڕۆ دەتوانیت سەد جار لەسەر یەک گوێ لە یەک گۆرانی بگریتەوە. هەر ئەمڕۆ دەتوانیت ئامادەی دوو ئۆپێرا ببیت.

    بۆیە چی ڕێی لێت گرتووە چێژ لەوە ببینیت کە هەتە؟ کەس ناڵێت کە نوێ هات ئیتر نابێت کۆنەکان بمێنن، بەڵکو نوێ و کۆن هەموو دەچنە ڕیزی یەک. زۆر کەسی ژیر و ئاوەزمەند دەبینم بە کامی تێگەیشتنی خۆیانەوە وا دەزانن کە گۆرانیبێژێکی نوێ هات ئیتر حەسەن زیرەک دەسڕێتەوە! هێز نییە حەسەن زیرەک لە ناو ببات. بۆیە با دەستبەرداری ئەم دڵەڕاوکێ بێبنەمایانە بین.

    زیادکردن (چەندجارەکردن)

    ئەگەرچی لە سامانداریدا چەندجارەکردن یان زیادکردن واتە هەوڵدان بۆ ئەوەی بەوەی هەتە هی تر پەیدا بکەیت، بەڵام باشتر وایە هەر بە چەمکە گشتگیرەکەی سامان بڕۆین و ورد نەبینەوە بۆ نموونەکانی سامان.

    بۆ ئەوەی لێم تێبگەن، نموونەی سامانی نەختینەیی دەهێنمەوە: ئەگەر تۆ سەد هەزار دۆلارت هەبێت، وەک ساماندارێک ئەرکەکەت ئەوەیە زیاتری بکەیت. بۆ نموونە بیکەیت بە دوو سەد هەزار دۆلار. ئەو سامانەی تر کە دێت، لە ڕووی چییەتییەوە هەر هەمان ئەوەیە کە هەتە، تەنها لە ژمارەدا زیاترە، ئەگینا پارەکە هەمان شتە لەگەڵ ئەوەی خۆت هەتە. لە جیهانی سامانداریدا ئەمە کێشە نییە، بەڵام ئەگەر لەگەڵ هونەردا بەراوردی بکەین: ئەو هونەرەی پێشتر هەتبووە، ئەگەر ئێستا هەمان شت دووبارە بکەیتەوە و بیکەیت بە دوو دانە، یەکێکیان زیادەیە، چونکە دەوڵەمەندی نەکردوویت. چونکە ئەی کوا داهێنان؟ کوا بونیادنان لەسەر ڕابردوو؟

    کەواتە هونەر لە داهێنان و بونیادناندا لەگەڵ ساماندا جیاوازە. پارچە زەوییەکت هەبێت و بیکەیت بە دووان کێشە نییە، بەڵام بێیتەوە هەمان گۆرانیی سەد ساڵ لەمەوبەر دووبارە بکەیتەوە هیچ داهێنانێکی تێدا نییە. ئەگەر کاتی خۆی بە ئەمەگەوە لە گۆرانییەکەت بڕوانیایە کە هەتبوو و چاک بتپاراستایە، ئێستا پێویستت بە نوێکردنەوەی نەدەبوو! وەکو نوێشت کردەوە دەبوو نوێکارییەکت بکردایە، یان وەک ڕەگەزێکی داهێنان بۆ کارێکی نوێت بە کار بهێنایە.

    ئەڵبەت هەمان وتە ئێستاش دەگرێتەوە، ئەوەی ئێستاش دەکرێت، دەبێت ڕۆژێک لە ڕۆژان نەوەکانی ئایندە بیپارێزن. بۆیە نوێکردنەوە بە مەبەستی چێژبینینی ڕووت نەبێت یان نوێکارییەک بۆ دەوڵەمەندترکردنی خەرمانی چاندی نەتەوەکە، هیچ واتایەکی تری نییە و بۆ پڕۆسەی بەردەوامیدان بە هونەر بەس نییە.

    دەبێتە هی کێ و چۆن؟

    دەتوانیت بڵێیت کام هۆنراوەیە کوردییە و کامە عەرەبییە. تەنانەت هۆنراوەیەکی نالی کە هەر بەو ئەلفوبێ کۆنە نووسراوە کە عەرەبی و فارسی و تەنانەت تورکیشی پێ نووسراوە، دەتوانیت جیای بکەیتەوە و بزانیت کە کوردییە. بەڵام کاتێک بە تایبەتی دێیتە سەر موزیک، چۆن دەستنیشانی دەکەیت؟ چۆن بزانین چی کوردییە؟ چ دەنگێک کوردییە و چ دەنگێک کوردی نییە؟

    وەڵامی ئەم پرسیارە تا ڕادەیەک لە گۆرانیدا ئاسانترە. لەبەر زمانی بێژانەکە، کە کوردی بوو، ئیتر کوردییە! بەڵام ئەی لە موزیکی ڕووتدا؟ تەنها بەوەی ئامێر و پێکاری ژەندنەکە لە کورددا باو بووە، ئیتر کوردییە؟ لەبەر ئەوەی ژەنیارەکە کورد بوو، ئیتر کوردییە؟ ئەی ئەگەر پیانۆژەنێکی کوردی ساڵی ١٩٠٠ موزیکێکی یۆهان سێباستیان باخی ژەندبوو کە لە ١٧٥٠دا مردووە و ئەڵمانە؟ ئێستا ئەو موزیکە ئەڵەمانییە یان کوردییە؟

    چۆن دەزانیت کوردییە؟

    چۆن دەزانیت موزیکێک کوردییە؟ تەماشای پاسپۆرتەکەی دەکەیت؟ بەوەی جامانەی بە سەرەوەیە؟

    لێرەدا دەبێت باسی چێژی پەسەندکراو و تەکنیکی دووبارەبووەوە بکەین. ئەوەی لای زۆر کەس بە کوردی دادەنرێت، لەبەر ئەوەیە کە ڕێژەیەکی زۆری کورد، بە تایبەتی نەوەکانی پێشوو، چێژی لێ دەبینن.

    بۆچی بە کوردیی دەزانن؟ چونکە دەمێکە ڕەگەزێک لە ڕەگەزە پێکهێنەکانی موزیکەکە لەناو کورددا دووبارە دەکرێتەوە. واتە تەنها بەوەدا دەزانرێت کوردییە کە بە جۆرێک لە جۆرەکان دووبارەکەرەوەی بەشێکی کەم یان زۆری ئەوانەی کۆن بووە. بەڵام ئەگەر هەر کۆنەکان دووبارە بکەینەوە، ئەی کوا داهێنان؟

    گریمان تێکەڵکردنی شێوازی موزیکی ١٩٨٠ لەگەڵ شێوازی موزیکی ١٩٠٠ لەپڕ پێناسەی داهێنانی بۆ کرا و لەناو کورددا بە داهێنان لە قەڵەم درا، ئەی بیست ساڵی تر چی بکەین کە ئیتر هەموو نۆ سەد و هەشتاکان و نۆ سەدەکان تێکەڵ کران؟ چونکە ئیتر ئەم جۆرە داهێنانە (لەسەر بنەمای تێکەڵکردن) سنووری هەیە و ڕۆژێک تەواو دەبێت.

    گۆمەکە تا بێت قووڵتر دەبێتەوە!

    ئێستا دەبینیت؟ بەرەبەرە وەڵامی ئەم پرسیارە قورستر و قورستر دەبێت.

    ئەڵبەت ئەم هەموو قسانە ناکەم بۆ ئەوەی شتێکتان بۆ ڕوون نەکەمەوە. ئەوەی زۆربەی هاووڵاتییان تێیگەیشتوون کە پێناسەی هونەری ڕەسەنی کوردی دەکات، پێک هاتووە لە: دووبارەکردنەوەی کۆمەڵێک تەکنیک کە پێشتر زۆر باو بوون و بە کار هێنراون. ئەوەندە ئەو تەکنیکانە دووبارە کراونەتەوە کە چوونەتە یادگەی چێژ و یادگەی مێژوویی هەموومانەوە.

    ئەم بیردۆزە بە هەمان شێوەی بیردۆزەکەی پاڤلۆڤ کار دەکات. تەکنیکێک یان زیاتر لە تەکنیکێک لە کات و کاری جیاجیادا ئەوەندە دووبارە دەکەیتەوە کە وردەوردە مۆرکی تۆ وەردەگرێت. ئەگەر یەکێک لەم سەردەمەدا بە شێوازی سێوە گۆرانی ببێژێت، تۆ هەر لە خۆتەوە لە من بە کورددتری دەزانیت، چونکە نازانیت و ناتوانیت شێوازی من دیاری بکەیت. زۆربەی موزیکدانەرە مەزنەکان ئەم ڕاستییەی شێوازناسی دەزانن، بۆیە موزیکەکانیان مۆرکی خۆیانیان پێوەیە.

    سێ نموونەی تەکنیک

    سێ نموونەی تەکنیکی دەهێنمەوە. ئەگەر لە زاراوەکان (وشەی تایبەت) تێنەگەیشتیت کێشە نابێت، تەنها لە پەیامەکە تێبگەیت بەسە:

    نموونەی یەکەم: چۆن مۆتسارت لە ژەندنی تاکەوە دێتەوە بۆ تیپ؟

    بۆ بەرچاوڕوونی (زانیاریی تەکنیکی):

    کۆنچێرتۆ: concerto، لە موزیکی کلاسیکی ڕۆژئاواییدا ژانرێکی موزیکە، ئامێرێک (یان زیاتر) لەگەڵ تیپێکدا دەژەنێت. تیشکی سەرەکی لەسەر ئامێرە تاکەکەیە، نەک تیپەکە. واتە زۆرترین قورسایی موزیک بەر ئەو ئامێرە دەکەوێت.

    کادێنزا: cadenza، لە جێیەکی کۆنچێرتۆدا هەموو تیپەکە لە ژەندن دەوەستن و تەنها ژەنیارە تاکەکە دەژەنێت، بەم جێیە دەوترێت کادێنزا. پاش ئەوەی ژەنیار لە تاکژەنیی (کادێنزا) خۆی تەواو دەبێت، تیپ بانگ دەکرێتەوە بۆ ئەوەی دیسان لەگەڵ ژەنیارەکەدا بژەنن.

    تریل (یان ترێل): trill، (لەراندنەوە) ژەندنی دوو تۆنی تەکیەکی موزیکە بە خێرایی. بۆ نموونە چەند جارێک لەسەر یەک تۆنی دۆ و ڕێ بژەنیت، واتە تریل دەکەیت.

    بێینەوە سەر نموونەکە

    مۆتسارت لە کادێنزای کۆنچێرتۆکانیدا (ئەگەر هەڵە نەبم) هەمیشە بە تریل ئۆرکێسترا بانگ دەکاتەوە. واتە ژەنیارە تاکەکە لە کۆتایی موزیکە تاکژەنییەکەی خۆیدا بۆ ماوەیەکی درێژ تریل دەکات، بەرەبەرە تیپەکە بە ژەندن دێنەوە نێو موزیکەکە.

    ئەگەر مۆتسارت یەک کۆنچێرتۆی هەبووایە، بە ڕێکەوت لەو کۆنچێرتۆیەدا بە تریل ئۆرکێسترای بانگ بکردایەتەوە، ئەمە نەدەبووە شێوازی مۆرکی مۆتسارت، چونکە شێواز لە دووبارەبوونەوەوە دەچەسپێت و دەناسرێتەوە.

    نموونەی دووەم: چۆن بێتهۆڤن پەیژە دەگۆڕێت؟ (یەکێک لە ڕێگاکانی)

    بۆ بەرچاوڕوونی (زانیاریی تەکنیکی):

    پەیژە (مەقام): زنجیرە تۆنێکی دیاریکراوی دواییەکن، سەرەتا و کۆتاییان هەیە، موزیکیان لەسەر دەژەنرێت. هەر یەکێک لە تۆنەکان دەبن بە پلەیەکی پەیژەکە. بۆ نموونە دۆ، ڕێ، می فا، سۆل، لا سی، دۆ.

    پەیژەگۆڕکێ: کردەی گۆڕینی پەیژەیەکی موزیکە بۆ پەیژەیەکی تر.

    کۆرد: بە ئینگلی chord، سێ تۆنی جیاواز یان زیاتری موزیکن پێکەوە بژەنرێن. ئەم سێ تۆنە جیاوازە گونجاندنێکی دەنگیی دروست دەکەن. خودی وشەی کۆرد – chord لە ئەکۆرد – accordەوە ھاتووە بە واتای گونجان.

    دیمینیشت: ناوی کۆردێکی موزیکە، لەم پلانەی پەیژە پێک دێت: تۆنی یەکەم، تۆنی سێیەمی گڕۆک (بیمۆل)، تۆنی پێنجەمی گڕۆک، تۆنی شەشەم.

    بێینەوە سەر نموونەکە

    بێتهۆڤن زۆربەی جار لە پەیژەگۆڕکێدا یەکەم هەنگاو کۆردێکی دیمینیشت دەهێنێت. دووەم هەنگاو نیوتۆنی پلەیەکیان دادەگرێت. سێیەم هەنگاو پەیژە دەگۆڕێت، بەڵام ئەم پەیژە نوێیە پەیژەیەکە کە ئەو تۆنە داگیراوەی هەنگاوی دووەم پێنجەمین تۆنی بێت و تۆنی زاڵی بێت.

    ئەگەر بێتهۆڤن تەنها جارێک ئەمەی بە کار بهێنایە، نەدەبووە مۆرکی بێتهۆڤن.

    نموونەی سێیەم: شۆپان چۆن ڕەزم بە کار دەهێنێت؟ (یەکێک لە ڕێگاکانی)

    شۆپان زۆر جار فرەڕەزمی لە نێوان دەستی ڕاست و دەستی چەپی پیانۆکەیدا بە کار دەهێنێت. ئەمە بووەتە یەکێک لەو مۆرکانەی شۆپانی پێ دەناسرێتەوە.

    جادووەکە لە دووبارەکردنەوەدایە!

    کەواتە ئێستا تێدەگەین جادوو و نهێنیی مۆرک و شێواز دووبارەکردنەوەی تەکنیکێک یان زیاترە.

    ئەی کەواتە چ شتێکی ئەوەندە دووبارە کردووەتەوە کە ئێستا بووە بە مۆرکی خۆی؟ پاشان کە زانیمان شتێکی ئەوەندە دووبارە کردبێتەوە، ئایا شیاوە ئەوەندەی تریش هەر دووبارەی بکەینەوە؟ ئەگەر بڕیار وایە هەر دووبارەی بکەینەوە، کەواتە تا کەی هەر وا بکەین؟

    ئازادی و نوێگەری؟4

    گریمان لەو ڕەگەزانەی باووباپیرانمان پێی ئاشنا بوون، قاڵبێکمان بۆ هونەری کوردی داڕشت. ئێستا کە قاڵبمان بۆ موزیکی کوردی داڕشت، ئایا هەست بە کۆتوبەندەکە دەکەیت؟ ئایا هەست دەکەیت لەگەڵ هەموو هەڵبژاردەیەکی نوێدا و کۆتێکی تر دەخرێتە قاچی هونەرمەندەکەوە؟ ئێ باشە ئەو هونەرمەندە دەتوانێت یەکەم جار ئەوەت بداتێ… ئەی دووەم و سێیەم و چوارەم؟ ئەی کە سبەی خۆی مرد، خوێندکارەکانی هەر هەمان چێشتت بۆ گەرم بکەنەوە؟ وەڕەس نابیت؟ ئایا ئەرکی هونەر هەر ئەوەیە کۆنت بۆ دووبارە بکاتەوە؟ کەواتە بۆچی ڕادیۆ و تەلەفیزیۆن و مۆبایلەکانمان فڕێ نەدەین؟ خۆ هونەرمەندە نوێکانمان دەتوانن هونەرە کۆنەکانمان بۆ دووبارە بکەنەوە!

    ئەڵبەت ئاگادارم کە چرکە بە چرکە و دێڕ بە دێڕ زیاتر وەڵامتان لەسەر قورستر دەکەم و زیاتر ناچارتان دەکەم بە هەموو بیروبۆچوونەکانتاندا بچنەوە. ئەم وروژاندنەی مێشکیشتانم لەم چرکەیەدا پێ خۆشە، چونکە چەندین ساڵە کەس مێشکمان ناوروژێنێت. بە تایبەتی ئەوەی لەم بوارەدا دەیبیستین کۆمەڵێک قسە و باوەڕی ئۆتۆماتیکین کە بوون بە دۆگما. کەسیش نازانێت خودی دۆگماکە چییە. داشنەنیشتووین بە کامی باوەڕەوە بڵێین: با وەک منداڵێک بێین و سەرلەنوێ لە سەرەتاوە فێر ببینەوە، چونکە ئەوەی دەمانزانی بەشی نیوەی ڕێکەمانی نەکرد.

    لە ڕاستیدا لە موزیکی ڕووتدا بەر ئەو ڕاستییە دەکەویت کە موزیک سنووری نییە. زانستیش سەلماندوویەتی، چونکە موزیک بەرهەمی فیزیایە، فیزیاش سنووری نییە. هەموو مۆرکەکانیش پەیوەستن بە تاکەکەسەوە، نەک بە گەلێکی دیاریکراوەوە.

    من بە هۆی چواردە ساڵ ئەزموونی موزیکەوە، بێگومان لە کەسێکی ئاسایی زیاترم بیستووە و مەودای چێژم ئاڵۆزتر و فراوانتر بووە. ئەگەر هەموو نەتەوەی کورد وەک من بوونایە، ئەو کاتە ڕازیکردنمان بە بەرهەمی هونەریی هونەرمەندانی تر سەختتر دەبوو و بەردەوام داوای کاری نوێتر و نوێگەرترمان لە هونەرمەندان دەکرد. بەڵام کاتێک چێژی هونەریی نەتەوەیەک تەنها بۆ زۆرینەی ئەو نەتەوەیە تەسک دەکەیتەوە، ئەو کاتە ناچاریت سازش لەسەر زۆر ڕەگەزی مەزنی هونەر بکەیت لە پێناوی ئەوەی زۆرینەی خەڵک لە هونەرەکە ڕازی ببن. ئەو کاتەش ئەو پرسیارە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە: خۆ زۆرینەی خەڵک بە پیاکێشان بە سەتڵەماستێک ڕازییە، ئیتر بۆچی خۆمان ماندوو بکەین و بە دوای نوێتردا بگەڕێین؟

    دەشێت نەتەوەی کورد هەموو پێکەوە چێژ لە تەکنیکێکی دووبارەی موزیک وەربگرن و لەخۆوە بە کوردی پێناسەی بکەن، بێ ئەوەی موزیکەکە یەک وشەی کوردیی تێدا بێت. بەڵام ئایا تەنها لەبەر ئەوەی شتێک زۆر لێرە دووبارە دەکرێتەوە، دەبێت بە موڵکی تۆ؟ ئەگەر دەبێت بە موڵکی تۆ، ئەی ئەگەر بەیانی نەتەوەیەکی تر خوویان دایە ئەو دووبارەکردنەوەیەی تۆ؟ بچین بجەنگین؟5

    هونەر پڕۆسەیەکی تاکەکەسییە6. سنوور کاری مرۆڤە و وەک خەریکە لێم تێدەگەن من دژی هەموو سنوورێکم، چونکە ئەگەر باوەش بە سنووردا بکەم سرووشت دڵم دەشکێنێت. بۆیە ڕۆژبەڕۆژ خۆم ڕادەهێنم لەگەڵ سرووشتدا هەماهەنگ ببم7.

    هەموو دووبارەکردنەوەیەک و شێواز و مۆرکی موزیکی گەلان هی سەردەمانی پێشوون، ئەو کاتەی پەیوەندیی گەلان وەک ئەمڕۆ نەبووە. هەر یەکێک لە گەلەکانی سەر زەوی سووچێکی فیزیایان لە موزیکدا دۆزیوەتەوە و زیاتر تیشکیان خستووەتە سەر. بۆیەش دووبارەیان کردووەتەوە چونکە لەوە زیاتریان لێ نەزانیوە و زیاتریان نەدیوە8. بەڵام لەگەڵ زۆربوونی پێکار و کەرەستەی دروستکردن و تێکەڵاوبوونی زیاتری جیهاندا بەرهەمی جیاوازتر دروست دەبن.

    ڕۆژێک لە ڕۆژان لەم دەڤەرەدا کەس نەیزانیوە گونجانکاری (هاڕمۆنی) بکات: دوو ژەنیار کە دانیشتوون ئاوێنەی یەک بوون و دووبارەی یەکیان کردووەتەوە، کە ئێستاش زۆر جار لە موزیکی کاڵوکرچدا هەمان دیاردە بە دی دەکرێت. ڕۆژێک لە ڕۆژان لە ئەوروپا کەس نەیزانیوە لە نێوان نیوتۆندا چارەکەتۆنیش هەیە و دەشێت بە کار بهێنرێت. ڕۆژێک لە ڕۆژان چ لەم دەڤەرەش و چ لە ئەوروپاش پەی بەو هەموو ڕەزمە جیاوازانەی ئەفەریقا نەبراوە.

    سەردەمی نوێی جیهانی9

    بە بڕوای من هونەرمەندی نوێی سەردەمی مرۆڤی نوێ ئەرکی ئەوەیە لە هونەری هەموو گەلێک بخوازێت و هونەری جیهانیی نوێ بسازێنێت. خۆبەستنەوە بەوەی تاهیر تۆفیق چیی کردووە بۆ ئەوەی تۆش تا ماویت دووبارەی بکەیتەوە بەفیڕۆدانی هەلی خۆبوونتە.

    هەموو هەوڵدان بۆ دووبارەکردنەوەیەک سەربارێک دەسازێنێت. هەموو خۆبەستنەوەیەک بە چێژی پەسەندکراوی ناوچەکەتەوە گوریسێکی زبرە و لە مل و قاچی خۆتی دەئاڵێنیت. ئەگەر گەلەکەشت داوای لێت کرد، تۆ مەیکە. ئەوان تۆی نوێ بە چەکی کۆن سڕ دەکەن، چونکە زۆربەی مرۆڤ بە سرووشت حەزی لەوە نییە لە بەردەم شتی نوێدا تاقی بکرێتەوە.

    تۆ مرۆڤ و هونەرمەندی ئەمڕۆیت، نەک هی دوێنێ. سبەیش هونەرمەندی خۆی دەبێت. تۆ ئەرکی ئەمڕۆت جێبەجێ بکە، هونەر زۆر لەوە گەورەترە بە سنووری گەلانەوە ببەسترێتەوە10: چۆن خۆر، مانگ، ئاسمان، ئەستێرە، با، هەوا، ڕووناکی…تد. بۆ هەموو مرۆڤەکانە بە یەکسانی، ئاوها موزیک و هونەریش هی هەموو کەسێکە بە یەکسانی. کە هونەرت بۆ تەنها یەک گەل تەسک کردەوە، ئەو کاتە دەبێت پۆلیسیشی بۆ دابنێیت.

    ڕێک ئەوەشە کە ئێستا ڕووی داوە. ئەوەندەی پۆلیسی هونەر هەن، ئەوەندە هونەرمەند نین. ئەم پۆلیسانە خۆیشیان نازانن پارێزگاری لە چی دەکەن. ئەرکیان ئەوەیە لە هەر شتێک تێنەگەیشتن دایبپڵۆسن، تەنانەت چێژیش لەم داپڵۆسینە وەردەگرن.

    ئەم پۆلیسانە ئەوەندە چێژ لە داپڵۆسین دەبینن و وا بە داپڵۆسین و سەرکۆنەوە ئالوودە بوون کە وای لێ هاتووە لە بیریان چووەتەوە بۆچی وا دەکەن! هەر بۆ نموونە: پار لە ڕۆژێکی دیاریکراودا گۆرانیبێژێک گۆرانییەکی بڵاو کردەوە کە لەپڕ هەموو فەیسبووک کەوتنە سەرزەنشت و جنێودان پێی. زۆربەی برادەرەکانم تەنانەت مافی کوردبوونیشیان لێی سەندەوە. کەچی هەمان ڕۆژ نەریمان بابان گۆرانییەکی نوێی بڵاو کردەوە، کەسێک باسی نەکرد!

    ئێستا ئەگەر شتێکی تریش بڵێم دەڵێن ئەم هەموو لەوچەلەوچەی لەبەر خۆی کرد، بۆیە باسی ئەوە ناکەم کە خۆم لە هەمان ئەو ڕۆژەدا گۆرانیی وەرە بۆ لامم بڵاو کردەوە کە بەرهەمی چوار ساڵ کار و سیانزە ساڵ ئەزموونی موزیک و ساڵێک پڕۆڤەم بوو.

    هونەر و داهێنانی مرۆڤ و سەردەمی نوێ11

    تەنها خۆت مەبەستەوە بە شێوازی باوی تەنها یەک گەلەوە12. فێری شێوازە باوەکانی گەلەکەت بە، ئەگەر فێریان نەبیت هەڵەیت، کاریشیان تێدا بکە، بەڵام با هەموو کارەکانت تەنها لەو شێوازە سنووردارەدا نەبێت. با کارەکانت تەنها ئەرەبێسک نەبن، با تەنها بەلەدی نەبن، با تەنها کلاسیک نەبن، تەنانەت لەناو یەک کاردا با تەنها یەک شێواز نەبن.

    هونەری هەموو گەلان پێکارێکن بۆ تۆ تا هونەرە نوێکەتیان پێ بونیاد بنێیت. هونەر لە جیهانی نوێدا دەبێت بەرەو جیهانیبوون هەنگاو بنێت. دەبێت هونەری نوێ سنووری گەل ببەزێنێت. دەبێت هونەری نوێ مرۆڤی گەلان فێری ئاشتی و هەماهەنگی بکات. خەمتان نەبێت، ئەوەی پێشوو پارێزراوە و لە ناوی نابەین، بەڵام مێژوو مێژووە و ئێستاش ئێستایە. هەر سەردەمە و هونەر و هونەرمەند و شێوازی خۆی.

    داهێنان هیچ نییە جگە لە دۆزینەوەی شتێک کە پێشتر نەدۆزرابووەوە. تەنها ڕێگاشت بۆ دۆزینەوەی نوێ ئەوەیە بزانیت پێشتر چی دۆزراوەتەوە. بۆیە لە ڕابردوو بکۆڵەوە، کە ڕابردووەکەتت دی و زانیت چی نەکراوە، ئەو کاتە پردەکانت بسووتێنە و بەرەو ئایندە هەنگاو بنێ. بۆ یادکردنەوە و خۆشەویستی نەبێت بۆ دواوە نەگەڕێیتەوە، تۆ مرۆڤی دواوە نیت، تۆ هونەرمەندی دواوە نیت، تۆ هونەرمەندی سەردەمی خۆتیت. سەردەمی تۆش سەردەمی ئاوێزانبوونی جیهانە. ئێستا یاپان دوو کلیک لێتەوە دوورە، چی دەستی گرتوویت؟ هەموو گوریسەکانی کەلتوور و ڕەگەزپەرستی و سنووربازی لە قاچ و ملت بکەوە و بەرەو پێش بڕۆ. ئەگەر هێشتا لە ڕابردووەکەشت تێنەگەیشتوویت، لە ئێستا زووتر نییە لە ڕابردوو بکۆڵیتەوە، تا یەک و دوو و سێ نەدۆزیتەوە و نەزانیت هەن، ناتوانیت چوار بدۆزیتەوە.

    هەموو هەوڵدانێک بۆ پاراستنی کەلتووری گەلەکەت شتێکی باشە. چێژبینینیشت لە هونەری گەلەکەت کارێکی تەندروست و پێویستە. بەڵام گوریسی ڕابردوو لە قاچ و ملی هونەرمەندەکانتان لێبکەنەوە، هونەرمەند دەبێت ئازاد بێت تا داهێنان بکات. ڕابردوو ڕابردووە، تا بۆتان دەکرێت تێیبگەن و لێوەی فێر ببن و پێی ئاشنا ببن، بەڵام تیایدا مەژین. چیتر کۆتوبەند لە هونەر و هونەرمەندەکانتان لێبکەنەوە و بە چەکوشی کۆن پەیکەری نوێ مەڕووخێنن.

    ئێستا سەردەمێکی ترە و لەگەڵیدا ئاشت ببنەوە. گەڕان بە جیهاندا کارێکی خراپ نییە. دەرگاکان واڵا بکەن. ئەگەر لە شتێک تێنەگەیشتن کێشە نییە، بەڵام بە تێنەگەیشتن یەکسەر مەکەونە گەلەکۆمەکێکردن. ئێمە لە سایەی دەسەڵاتێکی بێکەلتووری سەر زەویی دایکی شارستانێتییەکانەوە هەموومان پەڕەوازەین و سەرلێشێواوین، بۆیە ئاساییە گەر جارجار هەڵە بکەین، ئاساییە ڕێ ون بکەین، ئێوەش کەمێک دەستبەرداری داپڵۆسین ببن تا جارجار ئاگادار بن کە هەر لەسەر ئەو شەقامەی یەکێکتان بە تۆمەتی ناشیرینی فەلاقە دەکرد، چەندین جوان تێپەڕ بوون و ئێوە لێیان بێئاگا بوون. ڕەنگە ئەگەر ئاوڕتان لێیان بدایەتەوە و گرنگیتان پێیان بدانایە زیاتریان بۆ بکردنایە و زیاتر هان بدرانایە.

    1. لە ٢٠ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٢، ١-٥ی ئاداری ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ئەو کاتەی ئەم وتارەم نووسی تا ڕادەیەک هەڵگری بیری چەپ و جۆرێکی تەسەوف بووم. ئێستانان بڕێک لە تێڕوانینم گۆڕاوە. لە دوایین پێداچوونەوەدا وتارێکم بە ناونیشانی پەیوەندیی هونەر و وارگێڕی نووسی، تا ڕادەیەک بەرپەرچی بەشێکی ئەم وتارەم داوەتەوە. لەوانەیە لە ئایندەدا زیاتریشی لە بارەوە بنووسم. ↩︎
    2. تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): ئەم وشەیە و ئەم پەرەگرافەم لە پێداچوونەوەدا زیاد کرد. ↩︎
    3. تێبینی (٥ی ئاداری ٢٠٢٥): نەخێر وا نییە، چاند پڕۆسەیەکی بەردەوامە. ئەوەی ئەمڕۆش دەکرێت هەر ئەمڕۆ دەبێت بە چاند. ↩︎
    4. تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): ئەگەرچی ئەم بەشەی وتارەکە وتەی جوانی تێدایە و هەندێک لە وتەکانیش ڕاستن، بەڵام کێشەشی تێدایە و لەگەڵ هەندێک لە هەڵهێنجانەکاندا نەماوم. لە ئایندەدا لە وتارێکی نوێدا قسەی لەسەر دەکەم. هونەری کوردی فرەچەشنییەکی زۆر لەوە زیاتری تێدایە کە لە کاتی نووسینی ئەم وتارەدا (٢٠٢٠) وێنام دەکرد. ئەو کاتە پێم وا بوو کە ڕێی داهێنان لەسەر بنەمای موزیکی کوردی تەسکە، بەڵام ئێستا پێم وایە ڕێی داهێنان لەسەر بنەمای موزیکی کوردی ئێجگار فراوان و فرەچەشنە. ↩︎
    5. وەڵام (١ی ئاداری ٢٠٢٥): بەڵێ، دەبێتە موڵکی نەتەوەکەت. بەڵێ، دەشبێت بایی ئەوەندە ئەو تەکنیکە بە خۆتەوە ببەستیتەوە کە ڕێ لە نەتەوەکانی تر بگریت ئاسان داگیری بکەن، بێ ئەوەی سوودی بۆ تۆ هەبێت. ↩︎
    6. تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): بێگومان ئەم وتەیە ڕاستە. هونەر کاری تاکەکەسییە. بەڵام تاکەکانیش ئەندامی کۆمەڵگا و نەتەوەکەن. ئاوها کە تاکەکان نامێنن هونەری تاکەکان دەبنە موڵکی نەتەوەکە. بۆیە لە کۆتاییدا هونەری تاکەکەسیش دەبێت بە هونەری نەتەوەکە. ئەوەی ئەمڕۆ هی منە، سبەی دەبێتە موڵکی کورد و کوردستان. ↩︎
    7. تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): ئەو کاتەی ئەم وتارەم نووسی کاریگەریی وێژمانی تەسەوفم لەسەر بوو. ئەم وتانەشم لە بارەی بێسنووری و شتەوە ڕەنگدانەوەی ئەو وێژمانەن لە هزرمدا. بەڵام لە ڕاستیدا سنوور تەنها کاری مرۆڤ نییە و دژی سرووشت نییە، سنوور بەشێکە لە سرووشت. زەوی خۆی سنووردارە، هەوا سنووری هەیە و لە جێیەکدا نامێنێت، کۆمەڵەی خۆر سنووری هەیە، دەریا سنووری هەیە. پاشان ئەگەر سنووریش نەبێت، هەر ئەم ئاڕگیومێنتە ڕاست نییە، چونکە بڵێیت و نەڵێیت مرۆڤ سنووری کێشاوە و دەوڵەتیان لەسەر بنەمای ئەم سنوورانە بونیاد ناوە و شتەکە بووە بە کەتوار و نەتەوەکان لەسەر بنەمای ئەو سنوورانە کار دەکەن. ئەو سنوورانە کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر ژیان و بەرهەم و مەرگی ملیاران کەس هەیە. بە نکۆڵیکردن لێیان هیچ چارە نابێت. تەنانەت بە نکۆڵیکردن لە سنوورەکان نەتەوەکەت دوا دەکەوێت، چون تازە تووشمان بووە بەو ڕکابەرییانەی لەسەر بنەمای ئەو سنوورانە هەن. ↩︎
    8. تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): ئەم وتەیەش هەر لە تێڕوانینێکی نادروستەوە هاتووە. ئەم وتەیە گریمانەی ئەوە دەکات کە بەرهەمی نەتەوەکان (بۆ نموونە کورد) کەمە و فرەچەشنیی زۆری نییە. بەڵام وا نییە. ↩︎
    9.  تێبینی (١ی ئاداری ٢٠٢٥): کێشەم لەگەڵ ئەم بەشەی وتارەکەمدا زۆرە. ئەو کاتە باوەڕم بە جیهانیبوون و شت هەبوو، ئەمڕۆ تێڕوانینم گۆڕاوە و پێم وایە ئەو کاتە هەڵە بووم. بەشی زۆری وتاری پەیوەندیی هونەر و وارگێڕی بەرپەرچی ئەم بەشەی ئەم وتارەمە. ↩︎
    10. تێبینی (٢ی ئاداری ٢٠٢٥): ڕێک ئەم ڕستەیە یەکێکە لەو ڕستانەی ئێستانان کێشەی زۆرم لەگەڵی هەیە. لە وتاری پەیوەندیی هونەر و وارگێڕیدا ڕوونم کردووەتەوە کە ئەم وتەیە هەڵەیە. ↩︎
    11. تێبینی (٥ی ئاداری ٢٠٢٥): هاوڕای بەشێکی ئەم بەشەش نەماوم. پێم وایە هەندێک تێڕوانینی هەڵەی تێدایە. هەندێک لەم کێشانەی لێرە خراونەتە ڕوو کێشەی وارگێڕیین، لەوێشەوە چارە دەکرێن، نەک لە هونەرەوە. شوێنێکیش نییە ناوی جیهانستان بێت، هەموو زەوی وڵات وڵاتە. ئەمە کاریگەریی وتەکانی ئۆشۆ (بەگوان ڕاجنیش) بووە لەسەر وتەکانم، کە ئێستانان پێم وایە هەڵە بووە و ئەوەی دەیڵێت لە خەیاڵدا ڕاستە، نەک کەتوار. هەر خودی دەستەواژەی «مرۆڤی نوێ» دەستەواژەیەکی ئۆشۆیە و ئەو کاتە باوەڕم پێی هەبوو، بەڵام ئێستا پێم وایە ئەو شتە ڕەنگە هەرگیز لەم دونیایەدا نەیەتە دی و بە دەردی ئێمەی کوردەوە نایەت. ئەوەش خەیاڵە و ڕاست نییە کە دەڵێم: «سەردەمی تۆش سەردەمی ئاوێزانبوونی جیهانە»، جیهان بە هیچ شێوەیەک ئاوێزانی یەک نەبووە. شیاوترە بڵێم پێویستە پێکار و کەرەستەی هونەری لە شوێنانی ترەوە بهێنین و هونەری خۆمانی پێ دەوڵەمەندتر و ئاوەدانتر بکەین. ئەگەر جیهانیش خۆی لە بەرهەمە نوێکان و کۆنەکانماندا دۆزییەوە ئەوە باشتر. پاشان بابەتی خۆشەویستیی نیشتمان و چاندی خۆت ڕەگەزپەرستی نییە، ئەمەش بیرێکی چەپانەی گەمژانەیە کە هەمبووە، هەموو خۆبوونێکم بە ڕەگەزپەرستی وەرگرتووە. ↩︎
    12. تێبینی (٥ی ئاداری ٢٠٢٥): دیسان بڕێک لە تێڕوانینم گۆڕاوە. پێم وایە ئەو وتەیەی دەڵێت: «خۆت مەبەستەوە بە شێوازی باوی تەنها یەک گەلەوە» قسەی زۆر هەڵدەگرێت. بەڵام ئەو قسانە هەڵدەگرم بۆ وتارێک لە ئایندەدا دەینووسم. بە کورتی: ئەم وتەیەش دیسان لەو تێگەیشتنەوە هاتووە کە هونەری کوردیی بە تەسک بینیوە. ↩︎

  • گۆکول چاند موکرجی

    گۆکول چاند موکرجی

    گۆکول چاند موکرجی1

    گۆکول چاند موکرجی
    گۆکول چاند موکرجی

    گۆکول-چاند سەنکەر-چاند موکرجی، باپیرمە، واتە باوکی باوکمە. ساڵی ١٨٩٤ لە ناوچەی مانیکگۆنج لە دەککا لە دایک بووە. ئەگەرچی لە ناوچەی ناوبراودا شارۆچکەیەک هەیە هەر بە ناوی مانیکگۆنج، بەڵام ئایا باپیرم لە شارۆچکەی مانیکگۆنج یان ناوچەکە کامیان لە دایک بووە؟ ئەمەیان نازانم. ئەو سەردەمە دەککا سەر بە هیندستان بووە و لە ژێر دەسەڵاتی بەریتانیادا بووە. ئێستا دەککا پایتەختی بەنگلادیشە.

     خۆم باپیرمم نەدیوە. پێم وا بێت هەموو زانیارییەکانی هەر لە زاری خۆیەوە وەرگیراون، چ ڕاستەوخۆ بووبن، چ لە ڕێی باوکمەوە (کەمال موکرجی) بووبێت. من چەند جارێک لەگەڵ پوورمدا (شوکرییە موکرجی) دانیشتووم و سەبارەت بە باپیرم پرسیارم لێی کردووە. تەنانەت جارێکیان ویستم دیمانەیەکی لەگەڵ ساز بکەم و بە کامێراش تۆماری بکەین. بەڵام ئەمە هەرگیز ڕووی نەدا و پوورم لە ١٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٨ لە تەمەنی ٨٧ ساڵیدا کۆچی دوایی کرد.

    گەڕان بە دوای باپیرمدا

    دەمێکە زانینی ڕەگوڕیشەی خۆمان خولیام بووە و حەزم کردووە زیاتر بزانم. تەنانەت بیرۆکەی ئەوەشمان هەبووە کە بە شوێنپێی باپیرمدا بگەڕێمەوە بۆ هیندستان و پاکستان و بەنگلادیش و بە دوای زانیاریی ڕەگوڕیشە و کەسوکارماندا بگەڕێم. تەنانەت لەگەڵ هاوڕێیەکدا بڕیار وا بوو ئەمە بکەین و هەمووشی بە فیلم تۆمار بکەین بۆ ئەوەی لە کۆتاییدا ببێت بە بەڵگەفیلمێک. بەڵام تا ئێستا ڕێک نەکەوتووە.

    ساڵانی ڕابردوو هەموو وێنە و بەڵگەنامە و دۆسێکانی خێزانی خۆمانم کۆ کردەوە. لە بەڵگەنامە فەرمییەکان و پێکەوەنانەوەی چیرۆکەکانی ناو خێزانەکەمانەوە بەشی ئەوەندە زانیاریم کۆ کردەوە کە ڕاپۆرتێک لەسەر باوکم و باپیریشم بنووسمەوە.

    منداڵیی موکرجی

    گۆکول چاند ساڵی ١٨٩٤ لە مانیکگۆنج لە دایک بووە. ڕۆژ و مانگی لەدایکبوونی تا ئێستا نەزانراوە. ئەم زانیارییە لەسەر زۆربەی بەڵگەنامە فەرمییەکانی هەیە. هەموو ئەم بەڵگەنامانەم لەم ڕاپۆرتەدا هاوپێچ کردووە. دایکی ناوی سوگنی سادە یان سوگنی سادی بووە و ساڵی ١٨٥٠ لە دایک بووە. ئەم زانیارییەش هەر لەسەر زۆرێک لە بەڵگەنامەکانی هەیە. باوکی ناوی سەنکەر-چاند موکرجی بووە. ئەگەرچی بە ڕێنووسە عەرەبییەکە هەمیشە دەنووسرێت جاند، بەڵام بە دەسخەتی خۆی بە ئینگلی و لە ڕێی نووسراوە ئینگلییەکان و تەنانەت واژۆکەی خۆشیەوە دەتوانین بزانین کە چاند-ە نەک جاند.

    ئەوەندەی باوکم زانیویەتی: باوکی گۆکول چاند (واتە سەنکەر چاند) پۆلیس بووە. بە هۆی کارەکەیەوە گواستراوەتەوە بۆ شاری گایا لە هەرێمی بیهار لە هیندستان. بۆیە گۆکول چاند هەر لەم شارە قۆناغەکانی سەرەتایی خوێندووە. گۆکول چاند گوایە نۆیەمین منداڵی خێزانەکەی بووە و لە هەمووان بچووکتر بووە. حەوت برا و خوشکێکی هەبووە. بەڵام من لەم زانیارییە دڵنیا نیم. چونکە ئێمە خۆشمان حەوت برا و خوشکێکین (جگە لە گوڵاڵە کە مردەزاو بووە) ڕەنگە چیرۆکەکانمان تێکەڵ بووبێتن. بەڵام (وێڕای نادڵنیاییم) دەشێت ئەوەی باپیریشم هەمان چیرۆک بێت. تا ئێستا ئەمە تەنها گێڕانەوەیە و با تا ڕۆژێک پشتڕاست دەکرێتەوە هەر وا بمێنێتەوە.

    لە تاعوون ڕزگاری دەبێت

    گوایە ئەو سەردەمەی گۆکول چاند منداڵ بووە، لە شاری گایا نەخۆشیی تاعوون بڵاوبووەتەوە و هەموو کەسوکارەکەی لە دەست داوە. بە دوای ڕاستی و دروستیی ئەم ڕووداوەدا گەڕام. بە گوێرەی گەزەتەی تەندروستیی هیندی – The Indian Medical Gazzette کە لە ئەیلوولی ١٩٤٩دا دەرچووە، لە لاپەڕە ٤٠٨دا ڕاپۆرتێک هەیە پڕۆفیسۆر ئێس. سی. سیڵ ناوێک نووسیویە، پڕۆفیسۆری پەتاناسی بووە. دەڵێت:

    «شارۆچکەکە لە ساڵەکانی ١٩٠٠-١٩٠٣، ١٩٠٧-١٩٠٨، ١٩١١ و ١٩١٧-١٩١٨دا بە خراپی دووچاری تاعوون بووەتەوە.»

    واتە ڕووداوەکە ڕووی داوە، بەڵام تا چەند دەتوانین پشتڕاستی بکەینەوە کە لە خێزانی باپیرم ڕووی داوە و هەموو ئەندامانی خێزانەکەی کوشتووە؟ ئەمەیان نازانم و لێکۆڵینەوەی پێویستە.

    مەکارجی و سەکارجی

    من چەند جارێک لە بارەی باپیرمەوە لە پوورە شوکرییەم پرسیوە. لەبەر ئەوەی لەم ڕاپۆرتەدا زۆر باسی ئەم پوورەم دەکەم، چون کچی کەسی ناوبراو بووە، با ئەوە بڵێم کە ئێمە و زۆربەی خەڵکان تەنها پێمان دەوت باجی. باجی چەندین جار ئەم چیرۆکەی وەک خۆی بۆ دووبارە کردوومەتەوە.

    بەڵام نێوانی خۆمان بێت، من زۆر لە زانیارییەکانی ئەویش دڵنیا نەبووم. هەندێک جار هەستم دەکرد زانیارییەکانی ئۆتۆماتیکییانە و بێ پرسیار وەرگرتووە. چونکە دەیوت:

    – خۆی دوو خێزان هەبوون، مەکارجی و سەکارجی…

    ئینجا من هەمیشە پێکەنینم بەم قسەیە دەهات، بیرم دەکردەوە هیندستان ملیارێک خەڵکی تێدایە، دوو خێزانی چی؟! بەڵام وا بزانم درکەی مەبەست ئەوەیە کە دەشێت مانیکگۆنج لەو کاتەدا وا بووبێت، یان ئەو شارۆچکەیەی تیایدا لە دایک بووە وا بووبێت.

    پاشتر مامۆستا عەبدوڵڵا کەریم ئەم زانیارییانەی کۆ کردبووەوە و لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێدا بڵاو کرانەوە. لە خوارەوە وێنەی کوردی و عەرەبییەکەی ئەو لاپەڕەیەی ڕۆژنامەکەم بڵاو کردووەتەوە.

    مامۆستا عەبدوڵڵا لە ڕاپۆرتەکەی کوردستانی نوێدا دەڵێت: «تاعوون باوک و دایکی و چەند برایەکی کوشتووە.». چەند برای؟ چەندیان مان؟ ئەی خوشکەکەی؟ ئەمانە زانراو نین. ئەڵبەت من چاک دەزانم کە ئەم زانیارییانە لە پوورمەوە سەرچاوەیان گرتووە و مامۆستا عەبدوڵڵا لە خۆیەوە نەینووسیون. چونکە پوورم ئەم شتەی بە خودی خۆشم وتووە.

    پاش مەرگی دایک و باوک و «چەند برایەکی» ڕۆیشتووەتە شاری پەتنا هەر لە هەرێمی بیهار. گوایە لە ماڵی خزمێکیان ماوەتەوە و ئەوانیش هەر زۆر هەژار بوون. بۆیە ناچار بووە هەر لە تەمەنێکی منداڵییەوە کار بکات.

    یەکەم کاری ئەوە بووە (گوایە) لە فەرمانگەیەکدا بووە بە چاودێر، چ فەرمانگەیەک؟ نازانم. پاشان لەبەردەم پۆستەخانەی ناوەندیی شارەکەدا بووە بە سکاڵانووس. پاشان بووە بە جابیی ترام. تا ئێستا ناتوانم هیچ کامێک لەم زانیارییانە پشتڕاست بکەمەوە. بەڵام بەشکو لە ئایندەدا بتوانم.

    سوپای بەریتانی و میسۆپۆتامیا

    میسۆپۆتامیا

    ئەو کاتەی ئەم ڕاپۆرتەم نووسی، نووسیبوم موکرجی نێرراوە بۆ عێراق. بەڵام کە سەیری دۆسێ بەریتانییەکانیم کردەوە، دەبینم لە هیچ کامێک لەو دۆسێیانەدا ناوی عێراق نەهاتووە، بەڵکو هەمیشە نووسراوە میسۆپۆتامیا، واتە (وڵاتی) نێوان دوو ڕووبارەکە. خۆیشتان دەتوانن سەیری بەڵگەنامە بەریتانییەکان بکەن کە لەگەڵ ئەم ڕاپۆرتەدا هاوپێچ کراون.

    بەڵگەنامەی دەرچوونی کاتی لە خزمەتی سەربازی
    بەڵگەنامەی دەرچوونی کاتی لە خزمەتی سەربازی

    ئەم سەرنجە زۆر گرنگە، چون ئێمە خەریکین بە نەزانی مێژوو بۆ عێراقێکی درۆیینە دروست دەکەین. واتە لە خۆمانەوە دوای ئەوەی بە زۆر دەوڵەتی ستەمکاری عێراق دروست کراوە، ئێمە پێش ئەو دروستکردنەش هەر بە ناوە نوێکەیەوە بانگ دەکەین.

    ئەمە بۆ ئێران و تورکیا و سووریاش ڕاستە. هەر هەڵەیەکی گێڕانەوەشە. وەک وایە بڵێیت: پێغەمبەر موحەمەد خەڵکی سعودیە بووە. سعودیە لە ١٩٣٢ەوە پێی دەوترێت سعودیە. واتە هەڵەکە ئەوەیە کەسێتییەکی کۆنی نێو بەستێنی کۆن لە بەستێنی نوێوە سەیر دەکرێت.

    تەنانەت لە تەواوی پەڕتووکەکەی مێجەر سۆندا (ئیڵای بانیستەر سۆن: دادوەری سەربازیی سلێمانی) بە ناونیشانی گەشتێک بۆ میسۆپۆتامیا و کوردستان لە بەرگی نادیاردا: To Mesopotamia and Kurdistan in disguise یەک جاریش ناوی عێراق نەهاتووە.

    ناردنی موکرجی بۆ میسۆپۆتامیا

    موکرجی لە تەمەنی ٢٤ ساڵیدا و لە ڕێکەوتی ٥ی شوباتی ١٩١٨دا پەیوەندی بە سوپای بەریتانییەوە کردووە. یەکسەریش لە شاری ڕاولپیندی (کە ئێستا پاکستانە) خراوەتە خولی ئامادەکارییەوە. لە ڕاولپیندی میکانیک و فیتەریی خوێندووە.

    لاپەڕەی پێنجەمی مووچەنامەکەی. نووسراوە کە تەمەنی ٢٤ ساڵ بووە و پلەی سیپۆی هەبووە (سیپۆی واتە سەرباز)

    پاشان نێرراوە بۆ وڵاتی نێوان دوو ڕووبارەکە. گوایە یەکەم جار ناردوویانە بۆ بەسڕە. بەڵام ئەمەیانم بۆ پشتڕاست ناکرێتەوە. بەڵام لە مووچەنامەکەیدا نووسراوە کە لە ٥ی ئاداری ١٩١٩ لە بەغدا مووچەکەی وەرگرتووە. لە ١ی ئایاری هەمان ساڵ لە کەرکووک وەریگرتووە. پاشان لە ئابدا لە بەغدا. پاشان بۆ ساڵی دواتر لە ١٠ی نیسانی ١٩٢٠ مووچەکەی لە سلێمانی وەرگرتووە. واتە ئەمە دەیسەلمێنێت کە شوێنکارەکانی: بەغدا، کەرکوک، بەغدا، سلێمانی بوون.

    لاپەڕەی سێزدەیەمی مووچەنامەکەی. جوان لە دامێنەکەی ورد بەوە، دەبینیت ١٠ی نیسانی ١٩٢٠ لە سلێمانی مووچەی وەرگرتووە.
    لاپەڕەی سێزدەیەمی مووچەنامەکەی. جوان لە دامێنەکەی ورد بەوە، دەبینیت ١٠ی نیسانی ١٩٢٠ لە سلێمانی مووچەی وەرگرتووە.

    ڕێکەوتی هاتنی بۆ سلێمانی

    نازانم ڕێکەوتی دیاریکراوی یەکەم ڕۆژی هاتنی بۆ سلێمانی کەی بووە. بەڵام ناڕوونییەک هەیە، کە ئەویش بەم جۆرەیە:

    وەک وتمان، بە گوێرەی مووچەنامەکەی بێت، کە ئەمەیان بەڵگەنامەیەکی وردتر و ڕوونترە و زیاتر جێی متمانەیە، لە ١٠ی نیسانی ١٩٢٠دا لە سلێمانی مووچەی وەرگرتووە. مووچەی تۆمارکراوی پێش ئەوەش لە ١ی ئابی ١٩١٩ بووە لە بەغدا. واتە ڕێکەوتی هاتنی بۆ سلێمانی (بە گوێرەی ئەم بەڵگەنامەیە) دەکەوێتە نێوان ئابی ١٩١٩ بۆ نیسانی ١٩٢٠.

    بەڵام مەیجەر ئێچ. ئەی. گۆڵدسمیث (یان گۆڵدویت/گۆڵدویذ) لە پەسننامەکەی ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٢٢دا نووسیویە:

    «جی سی موکرجی لە کەرتی سلێمانی لە ئاداری ١٩١٩وە تا ئەیلوولی ١٩٢٢ وەک شۆفێری ئوتومبێل و میکانیک دامەزرێنراوە».

    پەسننامەی دووەم- مەیجەر ئێچ. ئەی. گۆڵدسمیث
    پەسننامەی دووەم- مەیجەر ئێچ. ئەی. گۆڵدسمیث

    جا ئەگەر بە گوێرەی ئەم پەسننامەیەی ئەم دادوەرە وارگێڕییەی بەریتانیا بێت، کەواتە موکرجی لە ئاداری ١٩١٩وە هاتووە بۆ سلێمانی. ئەمەش بە گوێرەی مووچەنامەکەی کەم ڕێی تێ دەچێت. چون ئەو هەم لە مانگی ٢ و هەم لە مانگی ٣ی ١٩١٩ لە بەغدا مووچەی وەرگرتووە. دواتریش لە کەرکووک، دواتریش دیسان لە بەغدا. ڕەنگە ئەم ئەفسەرە مەبەستی لەوە بێت کە: موکرجی کە لە ئاداری ١٩١٩وە وەک شۆفێر و میکانیک لە سوپای بەریتانیدا لە میسۆپۆتامیا دامەزرێنراوە، لە کەرتی سلێمانی کاری کردووە. کە ئەمەیان ڕاستە و ڕێی تێ دەچێت.

    ئەوەی خۆم پێم وا بێت دروستترینە ئەوەیە کە گۆکول چاند موکرجی لە ئاداری ١٩٢٠دا هاتووە بۆ سلێمانی. لە مووچەنامەکەشیدا بەڵگەمان هەیە کە مانگی نیسانی ١٩٢٠ لە سلێمانی مووچەی وەرگرتووە. ئەمە جگە لەوەی بە گوێرەی ژمارە ١ی حەفتەنامەی پێشکەوتن، کە لە ڕێکەوتی ٢٠ی نیسانی ١٩٢٠دا بڵاو کراوەتەوە، حکومەتەکەی مێجەر سۆن داوا دەکات گەنجی سلێمانی بێن بۆ فێربوونی شۆفێری و میکانیکی. کە ئەمە بە سەرپەرشتیی گۆکول چاند موکرجی بووە. بۆیە ئاداری ١٩٢٠ بەڵگەمەندترە وەک لە ئاداری ١٩١٩.

    شاری سلێمانی چۆن باسی هاتنەکەی کردووە؟

    بەشێک لەم یادنامانە ڕاستەوخۆ لە خۆی و لە باوکم وەرگیراون و لە پەڕتووکی شاری سلێمانیدا ئاماژەیان پێ دراوە. پەڕتووکی شاری سلێمانی لە نووسینی ئەکرەمی مەحموودی ساڵحی ڕەشەیە، لە بەشی ئوتومبێلچییەکاندا باسی باپیرم دەکات. ئەم بەشە بە ئاگاداریی باوکم نووسراوە.

    بە گوێرەی ئەم پەڕتووکە لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩١٩دا بووە بە شۆفێری سەربازی نێوان سەربازگەی ڕەشید. ئەو کاتە بەم سەربازگەیە وتراوە ئۆردوگای هیندییە، یان بابولموعەززەم. لێرەدا دەقی نووسراوەکەی ناو پەڕتووکی ناوبراو دەهێنمەوە و وەک خۆی دایدەنێمەوە، بە هەموو هەڵەی ڕێنووسەکەیەوە:

    دەقی نووسراوەکەی شاری سلێمانی:

    لە ساڵی ١٩١٩ی زاینیدا ھەروەکو باسمانکرد مێجەڕسۆن بوو بە حاکمی سیاسی لە سلێمانیدا. ئەمیش دوو شۆفێری ھیندیی لەگەڵا بوو.. لەبەرئەوەی ئەم دوو شۆفێرە ئۆتۆمبیلەکانیان بە شکاوی لای تاسلوجە و کەندەکەوەوە بەجێ ھێشتووە نەیانزانیبوو چاکی بکەنەوە ھەردوکیانی بە دەست بەسەری ناردنەوە بۆ بەغدا وەداوای لێکردبوون کە ئۆتومبێل چییەکی زۆر باشی بۆ بنێرن بەمەرجێک میکانیکییەکی باش بێت وە ھەروەھا ئینگلیزییەکی چاکیش بزانێت.

    ھەر لەم کاتەدا لاوێکی ھیندی میکانیکی زان ھاتبوە بەغداوە ھەموو ڕۆژێک بە فەرمانی عەسکەری لە ئوردوگای ھیندییەوە واتە (معسکر ڕشید) بە ئوتومبیلە عەسکەرییەکەیەوە دەچوو بۆ (باب المعظم). لەبەر ئەوەی کە ئەم لاوە زۆر بەڕەحم بوە لە رێگای خۆیدا ھەرچی پیرو مناڵ و ئافرەتێکی بەدی بکردایە، سواری دەکردن لەسەر ئەم کردارە لێپرسراوەکەی کە باش چاوەشێکی ئینگلیزی دڵڕەق دەبێت. ڕقی لێ ھەڵ دەگرێت. کەداواکەی مێجەرسۆن دێتە لایان. ئەم ئینگلیزە دڵڕەقە ئەو لاوە ھیندییە بانگ دەکات و پێی دەڵێت: ئەوا ناوی تۆی بەڕەحم درا بەو کاربەدەستانە کەبت نێرن بۆلای بێ ڕەحمێکی زۆر توند کە حاکمی شارێکە کە زۆر دوورە لە بەغداوە، ھەر بەم جۆرە پاش چەند ڕۆژێک (گۆگۆل جان مکورجی) دەکەوێتە ڕێ لە بەغداوە بەرەو شاری سلێمانی ئەو شارەی کە خۆشی ویست، ھەرگیز بەجێی نەھێشت، وەلەو رۆژەوەی کە ھات کە لە مانگی مارتی ١٩١٩ز یەوە مایەوە ھەتاکو رۆژی پێنجشەممەی ڕێکەوتی ١٨/١٢/١٩٨٠ کە وەفاتی کرد وە لە خاکی پاکی گردی سەیوان نێژرا…

    …

    ئینجا با باسی گەشتەکەی بکەین بۆ سلێمانی: بۆ ڕۆژی دووەم لە گەیشتنی کاک مکورجی بۆ سلێمانی (میجەرسۆن) گوێی لە ڤڕەڤڕی ئوتومبێلێک دەبێ وە لە پەنجەرەی ژووری دائیرەوە سەر دەردێنێت، یەکێک لە دوو ئوتومبێلەکەی خۆی دەبینێ سەری سوڕ دەمێنێت. دەنێرێت بەدوای مکورجیدا.. (مکورجی لەقەبی خێزانەکەیانە لە بەنکال) پێی دەڵێت: چۆنت ئەم ئوتومبێلە چاک کردەوە؟ پارچەکانیت لەکوێ بووە؟ لە وەڵامدا موکرجی دەڵێت لە پارچەی ئەویان ئەمیانم تەواوکردووە بەمیان ئەوی تریانم ڕاکێشا هەتا گەیشتمە مهندس خانە پاشان بە شێنەیی ئەویشیان چاک دەکەم.

    سۆن – بەم وەڵامە زۆر دڵخۆش دەبێت فەرمان دەدا کە ڕێوشوێنێکی زۆرچاکی بۆ تەرخان بکەن. زۆر ڕێزی لێ دەگرێت.. بە هۆی توانایی مکورجی یەوە لەسەر فەرمانی حاکمی ناو براو بڕیار دەدرێت بە کردنەوەی دەورەیەکی شۆفێری بۆ یەکەمجار لە شاری سلێمانی لە بەهاری ساڵی ١٩٢٠ ز هەر بۆ ئەم مەبەستە جاڕ دەدرێت وە لە ڕۆژنامەی ئەو ڕۆژەی سلێمانی دا بڵاودەکرێتەوە. وردەوردە لاوانی شار خۆیان ناونووس دەکەن، روو دەکەنەمەڵبەندی دەورەکە کە لە مهندسخانە بوو…

    دەرچوون لە خزمەتی سەربازی

    بەڵگەنامەی دەرچوونی کاتی لە خزمەتی سەربازی دەریدەخات کە لە کۆتایی ١٩٢٠دا بڕیاری دەرچوون لە خزمەتی سەربازیی داوە، چووەتە نێو خزمەتی ژیارییەوە (مەدەنی). بە گوێرەی ئەم بڕیارەش ناتوانێت لەسەر ئەرکی بەریتانیا بگەڕێتەوە بۆ هیندستان. واتە بەریتانیا تێچووی گەڕانەوەی بۆ دابین ناکات. ڕێکەوتی بەکاربوونی ئەم بڕیارەش لە ١ی شوباتی ١٩٢١ەوەیە. موکرجی ئەو کاتە تەمەنی ٢٧ ساڵ بووە و ئەمەش لەسەر داوای خۆی بووە.

    ئەم بەڵگەنامەیە نایسەلمێنێت کە بە تەواوی وازی لە بەریتانیا هێنابێت، بەڵکو دەیسەلمێنێت کە دوای خزمەتی سەربازی خزمەتی ژیاری (شارستانی/مەدەنی)ی کردووە. بەڵگەنامەیەکی تریشمان هەیە کە لەو کاتەی بەریتانییەکان سلێمانی بە جێ دەهێڵن ناچارن کەمکردنەوە لە کارمەندەکانیاندا بکەن و گۆکول چاندیش بەرکەوتووە. بۆیە ئەو کاتە ناچار بووە دەست لە کار بکێشێتەوە.

    موکرجی و شێخی نەمر، پاشای کوردستان

    گۆکول چاند موکرجی و پێشمەرگەکانی شێخ مەحموودی نەمر. باپیرم لە سێیەم کەسی ڕاوەستاوە لە چەپەوە.
    گۆکول چاند موکرجی و پێشمەرگەکانی شێخ مەحموودی نەمر. باپیرم لە سێیەم کەسی ڕاوەستاوە لە چەپەوە.

    موکرجی دوای وازهێنانی لە سوپای بەریتانیا بووەتە ئاشنای شێخ مەحموودی نەمر و حەپسە خانی نەقیب. شێخی نەمر و حەپسە خان خۆشیان ویستووە و ڕێزیان لێی گرتووە.

    موکرجی ئوتومبێلەکەی خۆی پێشکەشی شێخی نەمر کردووە

    چیرۆکە باوەکە بەو شێوەیەیە کە باپیرم ئوتومبێلەکەی خۆی پێشکەشی شێخ مەحموودی نەمر کردووە، ئەویش پارەکەی داوەتەوە. دواتریش شێخی نەمر هەر موکرجیی کردووە بە شۆفێری خۆی.

    شێخ مەحموودی نەمر کە لێی پرسیوە: «ناوت چییە؟»، بیهێنە بەر چاوت پیاوێکی بەنگالی بە شێوەی گۆکردنی بەنگالییانە ناوی خۆی بڵێت:

    – گۆکول چاند سەنکەر چاند موکرجی.

    بۆیە دەبێت شێخ مەحموودی نەمر چەند جارێک لێی دووبارە کردبێتەوە. لە کۆتاییدا وتوویە: «ئەم ناوە بۆ من قورسە و تۆ لەمەودوا ناوت غەفوور هیندییە!». هەندێک جاریش پێیان وتووە غەفوورە ڕەش.

    بە گوێرەی ئەو ڕێکەوتەی خاوەنشکۆ سمکۆ خانی شکاک هاتووە بۆ سلێمانی و (بە شایستەیی) پێشوازیی شایانەی لێ کراوە، ئەو ماوەیە باپیرم شۆفێری شێخی نەمر بووە.

    ئوتومبێلەکەی لە کوێ بوو؟

    چەندین جار ئەو قسەیە دەکرێت کە گوایە باپیرم ئوتومبێلەکەی خۆی داوە بە شێخ مەحموودی نەمر. بەڵام کەس نەیپرسیوە داخۆ باپیرم ئوتومبێلی لە کوێ بووە؟ هەر بە ڕاستی ئەو سەربازێک بووە و لە وڵاتێکی بێگانەوە هاتووە. ئەم ئوتومبێلەی لە کوێ بووە و کامە بووە و چۆن پەیدای کردووە؟

    کەس هیچ ڕایەکی لەم بارەیەوە نەبووە. بەڵام من وای بۆ دەچم باپیرم دانوستانی لەگەڵ سوپای بەریتانیدا کردبێت. دانوستانەکە وەها بووبێت کە ئەوان ئوتومبێلی سەربازییەکەی بدەنێ، لە بەرانبەردا باپیرم لەوە خۆش بووە بەریتانیا تێچووی گەڕانەوەی بۆ هیندستان لە ئەستۆ بگرێت. چون ئەو سەردەمە بەریتانیا لە کوردستان تا ڕادەیەک شپڕێو و شپرزە بوون. هەر لە ناکاویش بڕیاریان داوە بکشێنەوە و ویستوویانە بە زوویی لەو ناوچەیە دەربچن. بۆیە ڕێی تێ دەچێت خۆیان خواخوایان بووبێت کە تفاق و دابینە زۆرەکەیان کەم بکەنەوە. واتە ئەوەی پێی دەوترێت لۆجستیک و سەپڵای لاین: ڕێڕەوی دابینکردن، بارسووکتر بکەن.

    ئایا موکرجی فریادڕەسی شێخی نەمر بووە؟

    جارێکیان کاک ئاسۆی عومەر سوارە (گیانی شاد بێت) بە خۆمی وت: «کە شەڕی دەربەندی بازیان بووە، شێخ مەحموود نەیتوانیوە دەستی بە ماڵەوەی بگات. باپیرت (گۆکول چاند موکرجی) چووە و هەموویانی هەڵگرتووە و بردوونی بۆ لای شێخ. تەنانەت شێخ مەحموود وتوویە: لەم هەموو کەللەزلەی لەگەڵمدان کەسێکتان نەبوو خەمێکی ماڵومنداڵەکانم بخوات، کابرایەکی هیندی نەبێت کە لەوسەری دونیاوە هاتووە؟».

    لە کەسێکی تریشم بیست گوایە دوای برینداربوونی شێخی نەمر لە شەڕی دەربەندی بازیاندا باپیرم ئینگلەکانی فریو داوە و پێیانی وتووە: «شێخ مەحموود بەو لایەدا ڕۆیشتووە» و درۆی کردووە، ویستوویە گیانی شێخ ڕزگار بکات.

    بەڵام من پێم وایە هەم چیرۆکی دووەم هەڵبەستراو بێت، هەم کاک ئاسۆش بە هەڵەدا چووە. چونکە شەڕی دەربەندی بازیان لە حوزەیرانی ١٩١٩دا ڕووی داوە. ئەو کاتە باپیرم هێشتا نەهاتووە بۆ سلێمانی.

    بەڵام ڕەنگە ئەمە دوای ڕووخاندنی حکومەتی دووەمی شێخ مەحموود بووبێت لە ساڵی ١٩٢٣دا. واتە ڕەنگە ئەو کاتە بووبێت کە شێخی نەمر چووە بۆ جاسەنە لە سوورداش، نەک دەربەندی بازیان2.

    کاری موکرجی دوای گیرسانەوەی لە کوردستان

    وا دیارە گۆکول چاند دوای حکومەتەکەی شێخ مەحموود ئوتومبێلی تازەی کڕیوە و لە هێڵی سلێمانی-کەرکووک، کەرکووک-هەولێر و کەرکووک-کفری خستوونیەتە کارەوە.

    ساڵی ١٩٣٢ بڕوانامەی تەجەنوسی وەرگرتووە. لە ٢٩ی نیسانی ١٩٣٦یشدا ڕەگەزنامەی شانشینی عێراقی وەرگرتووە.

    لە کۆتایی ساڵی ١٩٦٨دا داوانامەیەکی پێشکەشی بەڕێوەبەرایەتیی هاتوچۆ کردووە، تیایدا لەبەر بەساڵداچوون و نەتوانین داوای کردووە مۆڵەتی شۆفێریی لێ وەربگیرێتەوە. ئاوها وازی لە کار هێناوە.

    داوانامەی پێدانەوەی مۆڵەتی شۆفێری
    داوانامەی پێدانەوەی مۆڵەتی شۆفێری

    دینی موکرجی

    لەسەر هەموو بەڵگەنامە عێراقییەکانی نووسراوە گوایە موسوڵمان بووە. بەڵام کەس لە خێزانەکەماندا هەرگیز باپیرمی نەدیوە هیچ نەریتێکی ئیسلامی جێبەجێ بکات.

    دینی چی بووە و موکرجی واتا چی؟

    من باوەڕ ناکەم باپیرم بە موسوڵمانی هاتبێت بۆ میسۆپۆتامیا، بەڵکو هیندۆس بووە. بەڵگەکانیشم هەر لە خودی ناوی خۆیدایە. چ گۆکول و چ چاند و چ سەنکەر و چ موکرجی هەموویان ناوی هیندۆسیین. گۆکول ناوی ئەو شوێنەیە کە خودا کریشنا لێی گەورە بووە. چاند هەر هیندۆسییە و واتە مانگەشەو، مانگ. دیارە گۆکول چاند واتە مانگەشەوی گۆکول یان مانگی گۆکول. سەنکەر (نەک سەنگەری کوردی) ناوێکی هیندۆسییە، ناوی خواوەندی هیندۆسی شیڤا-یە، بە واتای چاکەکار دێت. موکرجی کە بە ئینگلی چەندین ڕێنووسی هەیە، ئەویش ناسناوێکی هیندۆسیی کولین براهمینییە. موکرجی لە بنەچەدا وشەیەکی سانسکریتییە بە واتای مامۆستا، سەرکار دێت. هەموو خێزانی موکرجییەکانیش لە بنەچەدا سەر بە هەرێمی بەنگال و وڵاتی بەنگلادیشن.

    موکرجی یان مکورجی یان مکرجی؟

    براکانم هەموویان دەنووسن مکورجی. باوکم نووسیویە مکرجی. لەسەر پێناسی باری شارستانییەکانیشمان هەر مکرجییە. بەڵام من لە ٢٠١٩وە لە لایەن خۆمەوە کردم بە موکرجی، لەو کاتەشەوە هەرگیز مکورجی بە کار ناهێنم، چونکە پێم وایە هەڵەیە.

    ژنەکەی دینی چی بووە؟

    بەڵام بێگومان خەیرییە خانی سێیەم هاوسەری و نەنکی من موسوڵمان بووە. باوکم و پوورم (باجی) موسوڵمان بوون. ئێمەش لە لەدایکبوونمانەوە دینی ئیسلاممان لێ نراوە.

    لە دینەوە بۆ باسی تر

    جارێکیان پرسیاری دینی باپیرمم لە باجی (پوورم) کرد. وتی:

    – ئێ خۆ لەسەر ڕەگەزنامەکەی نووسراوە کە موسوڵمانە.

    وتم:

    – ئەوەیان دەزانم. بەڵام ئایا هەر بە ڕاستی موسوڵمان بوو؟ تۆ قەت دیوتە نەریتێکی ئیسلامی بنوێنێت؟

    بەڵام پوورم بە باسێکی تر وەڵامی دامەوە و وتی:

    – جارێکیان بە کاری چاودێریی بەڕێوەبەرایەتیی پەروەردە چووم بۆ قوتابخانەیەک. بەڕێوەبەرەکە کە ناوی باوکمی بیستبوو و دەیزانی هیندییە، لێی پرسیم: «ست شوکرییە، ئەوە باوکت خەتەنە کراوە؟» منیش زۆرم پێ ناخۆش بوو. سەرزەنشتیم کرد و وتم: مامۆستا، زۆر ناشیرینە بۆ تۆ ئەو پرسیارە دەکەیت و شەرم لە خۆت بکە. ئینجا هاتمە دەرەوە و زۆر دڵم تەنگ بوو. زۆرم پێ ناخۆش بوو کە ئەو مامۆستایە ئەوەندە بێئەدەب بوو. خۆم نەگرت و بۆ ست (…)ی هاوڕێم گێڕایەوە. ئەویش وتی: «جا پێت بوتایە من چوزانم خەتەنە کراوە یان نا، لە ژنەکەت بپرسە، ئەو ڕەنگە بزانێت».

    خێزانی موکرجی

    گۆکول چاند موکرجی و خێزانەکەی
    لە ڕاستەوە بۆ چەپ: شوکرییە موکرجی (باجی)، خەیرییە ئەیوب غەیوب، کەمال موکرجی، گۆکول چاند موکرجی، عەتێ فەرەج مەحموود (دایکم). منداڵەکە: ئاسۆ کەمال موکرجی لە ١٦ کانوونی یەکەم ١٩٦٧ە ساڵڕۆژی لەدایکبوونی ئاسۆیە. شوێنەکە خانووەکەی سابوونکەرانە.

    ژنێکی هەڵتۆقیو

    باپیرم گوایە سێ جار ژنی هێناوە. ژنی یەکەمی حەبە خان ناوێک بووە. بەڵام هیچ زانیارییەکم لەسەر ئەم خانمە نەدۆزیوەتەوە. کێ بووە؟ خەڵکی کوێ بووە؟ گرێبەستی هاوسەرگیری کوا؟ لەناو دۆسێکانیشدا هیچ بەڵگەنامەیەک لەسەر ئەم خانمە نییە. تەنانەت دایکم پێمی وت هەرگیز ناوی ئەم ژنەی نەبردووە و قەت باسی نەکردووە. پێم وایە ئەمە ڕاست نەبێت. ئەو سەرچاوەیەی ناوی ئەم خانمەی تێدا هاتووە چاوپێکەوتنەکەی مامۆستا عەبدوڵڵایە، کە ئەویش لە پوورمی وەرگرتووە. داخەکەم من لەمە زیاتر نازانم.

    ئامینە خان

    ژنی دووەمی (بە ڕای من یەکەمی) گۆکول چاند موکرجی ناوی ئامینە خان بووە. کچێکیان بووە بە ناوی سەبیحە. باپیرم و ئامینە خان جیا بوونەتەوە. پاشتر ئامینە خان شووی بە پیاوێکی تر کردووەتەوە بە ناوی یەحیا. وا دیارە کاک یەحیا تورکمان بووبێت و لە کەرکووک دانیشتوون. کاک یەحیا، سەبیحەی خستووەتە سەر ناوی خۆی. واتە پوورە سەبیحم بە فەرمی کچی باپیرم نییە، بەڵام لە ڕاستیدا کچی باپیرمە.

    ئێمە بەم پوورەمانمان دەوت «پوورە سەبیح». وا دیارە لە ساڵی ١٩٢٥ لە دایک بووبێت. واتە دەبێت گۆکول چاند موکرجی لانیکەم لە ساڵی ١٩٢٤دا خاتوو ئامینەی هێنابێت.

    خەیرییە خان

    خەیرییە ئەیوب غەیوب (نەنکم)

    ژنی سێیەمی (بە ڕای من دووەمی) باپیرم ناوی خەیرییە ئەیوب غەییوبە. ئەم خانمە نەنکی منە. ئەگەرچی لەسەر پێناسەکەی و دەفتەی ڕەگەزنامەکەشی نووسراوە کە سەر بە فەرمانگەی کەرکوک-ە، بەڵام گوایە خەڵکی کفری بووە. دایکی خەیرییە خان ناوی فەهیمە ڕەسوڵ بووە. پێشتریش ڕەگەزنامەیەکی تری هەبووە کە پێی وتراوە ڕەگەزنامەی عوسمانی.

    گۆکول چاند موکرجی لە ٢٥ی ئابی ١٩٢٥ لە کفری خەیرییە خانی مارە کردووە. لەسەر پێناسەکەی نەنە خەیرییە نووسراوە کە ساڵی ١٩١٣ لە دایک بووە و موسوڵمان بووە. ئەگەر وا بێت، کەواتە بە دوازدە یان سێزدە ساڵی شووی کردووە. بۆیە لەو باوەڕەدام هەڵەیەک لە ساڵی لەدایکبوونەکەیدا هەبێت.

    بەری هاوسەرگیریی باپیرم و نەنکم دوو منداڵ بووە. ساڵی ١٩٣١ شوکرییە (باجی) لە دایک بووە. باوکیشم (کەمال) لە ساڵی ١٩٣٣ لە دایک بووە. ڕۆژ و مانگی هیچیان بە دروستی تۆمار نەکراون و هەر نووسراوە ١ی تەممووز.

    ئەگەر بە دیوێکی تریشدا بیر بکەینەوە کە تا ١٩٣١ منداڵیان نەبووە، ئەوا لەوانەیە هەر بە ڕاستی باپیرم خەیرییەی لە تەمەنێکی وا منداڵییدا هێنابێت، بەڵام تا پێنج ساڵ دواتر منداڵیان نەبووبێت.

    نەنە خەیرییە لە ١٣ی ئابی ١٩٨٤ لە سلێمانی و لە ماڵی خۆیان لە سابونکەران مردووە.

    ئایا نەنکم تورکمان بووە؟

    لەوانەیە نەنکم تورکمان بووبێت. بەڵام پوورم (کچەکەی) ئەمەی پشتڕاست نەدەکردەوە. دایکم و زۆر کەسی تریش دەڵێن کە نەنکم و پوورم تەنها بە تورکمانی لەگەڵ یەک دواون. بەڵام چەند جارێک لە باجیم پرسیوە: «نەنە کورد بوو یان تورکمان؟»، هەموو جارەکان دەیوت: «کورد بوو!، تورکمانی چی؟». تەنانەت جارێکیان زۆرم لێی کرد بڵێت تورکمان بوو، هەر نەیوت.

    ئێ ئەگەر تورکمان نەبوون بۆچی بە تورکمانی دەدوان؟ باوکیشم هەر تورکمانیی زانیوە. ڕەنگە لەبەر ئەوە بە تورکمانی دوابێتن بۆ ئەوەی قسەکانیان لە دایکم بشارنەوە. ئەگەرچی دایکم (لەمانەوە) شتێک تورکمانی تێدەگات.

    باجی کەسێکی نامۆ نییە بە ژیانم و کەم لەگەڵی نەژیاوم. ماوەیەکی زۆریش نەخۆش بوو و من خزمەتیم دەکرد. ساڵی ٢٠١٨ مرد، ئەو کاتە من سی و یەک ساڵ بووم. خۆم چاک باجیم بە بیر دێتەوە کە بە تورکمانییەکی ڕەوان قسەی دەکرد. باجی عەرەبی کوردییەکەشی ڕەوان بوون. بۆ نموونە ئەگەر بتوتایە «دەخەوم» تووڕە دەبوو، دەیوت: «ئەوە تۆ دۆمیت؟ قەرەجیت؟ بۆچی دەڵێیت دەخەوم؟ بڵێ دەنووم!».

    جارێکیان ئەم باسەم لەگەڵ کاک نزاری برامدا ورووژاند. ئەو تێڕوانینێکی سەرنجڕاکێشی هەبوو. وتی:

    – تورکمانی چی؟ تورکمان چیی کردووە لەو کاتەدا؟ ئەم کەسانە چینی ژێرەوەی کۆمەڵگا بوون. شەڕ و ناخۆشییان نەویستووە. لەگەڵ باوی خەڵکدا ژیاون. کە زانراوە تورکمان لەگەڵ عوسمانلیدا کێشەی نییە، ئەوانیش خۆیان لە کێشە بە دوور گرتووە و وتوویانە: «تورکمانین» تا تورک ژیانیان لێ تاڵ نەکەن.

    خانووی غەفوور هیندی لە سلێمانی

    موکرجی لە ساڵی ١٩٤٤ لە گەڕەکی سابوونکەران لە سلێمانی زەوییەکی کڕیوە و مۆڵەتی تەلارسازیی بۆی دەرهێناوە. ئەم پیاوە ئەوەندە بە ناوی غەفوور بەناوبانگ بووە کە لەوە ناچێت نە لە فەرمانگەی شارەوانی و نە لە فەرمانگەی تاپۆ داوای پێناسیان لێی کردبێت، چونکە ڕاستەوخۆ نووسیویانە غفور مکرجی.

    بێگومان لە ڕووی یاساییەوە کەسێک نییە ناوی غەفوور هیندی یان غەفوور موکرجی یان غەفوورە ڕەش بێت، بەڵکو ئەمانە ناسناوی گۆکول چاند موکرجی بوون. بۆیە ئەو هەڵەیەی ئەو کاتە کراوە، کە ناوی یاسایی باپیرمیان نەنووسیوە، لە ساڵی ٢٠٠٥دا دوای بێنەوبردەیەکی زۆر چاک کرایەوە و خانووەکە خرایەوە سەر ناوی میراتگرەکانی باپیرم.

    ماڵەکەی باپیرم بە تەنیشت ماڵی کرێی دکتۆر کامیل بەسیرەوە بووە.

    تا ساڵی ٢٠١٩ش ئەم خانووەی سابوونکەرانمان مابوو. من لە مانگی ئاداری ٢٠١٩دا بە پیاوێکم فرۆشت بە ناوی کاک عەبدوڵڵا. ئەویش نۆژەنی کردووەتەوە و هێشتا خانووەکە بە پێوەیە.

    باوکم لە ساڵی ١٩٧٠دا لە گەڕەکی عەلی ناجی، پشت مزگەوتی حاجی جەمال خانووێکی دروست کردووە و لەو کاتەوە لەو خانووەدا بووین. باپیریشم لەگەڵیاندا هاتووەتە ئەم خانووە و هەر لەم خانووەشدا مردووە. ئەم خانووەشمان لە ساڵی ٢٠١٦دا فرۆشت.

    پیری و نەخۆشی

    گۆڕی گۆکول چاند موکرجی لە گردی سەیوان
    گۆڕی گۆکول چاند موکرجی لە گردی سەیوان

    باپیرم لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردووەوە تووشی مایەسیری بووە. پاشتریش دڵی گەورە بووە (وەک نەخۆشی). پاشتر مایەسیرییەکەی بووە بە شێرپەنجە و ڕۆژبەڕۆژ باری تەندروستیی بەرەو خراپ و خراپتر چووە. تا لە ١٨/١٢/١٩٨٠ لە شاری سلێمانی و لە خانووەکەی عەلی ناجی پاش ململانێیەکی درێژ لەگەڵ نەخۆشیدا کۆچی دوایی کرد.

    ئەو ڕۆژەی باپیرم مردووە باوکم لە بەغدا بووە و تەلەفۆنیان بۆی کردبوو. ئەویش داوای کردبوو نەنێژرێت تا خۆی دەگەڕێتەوە بۆ سلێمانی. گۆڕەکەی لە گۆڕستانی سەیوانە لە سلێمانی.

    کەسێتیی گۆکول چاند موکرجی

    باوکم (کەمال موکرجی) و باپیرم (گۆکول چاند موکرجی)

    ئەگەرچی باوکم کەسێکی تووڕە و بەزەبر بووە، پووریشم هەر وا بوو، بەڵام باپیرم ئێجگار نەرمونیان و هێمن بووە. کەس نازانێت باوکم و پوورم تووڕەیی و زۆردارییەکەیان لە کوێوە هێناوە، چون هەموو ئەو کەسانەی ڕۆژێک باپیرمیان دیوە باس لە میهرەبانی و هێمنییەکەی دەکەن. تەنانەت دەڵێن نەنکیشم (خەیرییە خان) هەر ژنێکی هێمن و لەسەرخۆ و نەرمونیان بووە.

    دایکم یەکێکە لەو کەسانەی بۆی گێڕاومەتەوە کە باپیرم پیاوێکی زۆر لەسەرخۆ و هێمن و ئاشتیخواز بووە. هەرچەند دەنگەدەنگێک ڕووی دابێت یەکسەر بە دیوی ئاشتیدا شکاندوویەتیەوە و هەمووانی ڕێک خستووەتەوە. دوو منداڵەکەشی ئێجگار خۆش ویستووە و هەرگیز لە هیچیانی نەداوە.

    ئەوەش لەناو خەڵکی کوردستاندا زانراوە کە باپیرم زۆر بووک و زاوای بە ئوتومبێلی خۆی گواستووەتەوە و بەشداری خۆشی و ناخۆشییەکانی خەڵک بووە.

    تا ئێستا تەنها یەک چیرۆکی تووڕەبوونی باپیرمم بیستووە. ئەویش بەم جۆرە بووە: جارێک ئاسۆی برامی بە ساوایی بە باوەش لەگەڵ خۆی بردووەتە دەرەوە و پیاسەی ناوشاری پێ کردووە. سواری پاسێک بووە. بەڵام هەر کە لە ناودەرگاکەدا بوون شۆفێرەکە نائاگادارانە دەرگاکەی داخستووەتەوە و قاچی ئاسۆ بووە بە دەرگاکەوە. باپیریشم تووڕە بووە.

    پوورم لاسایی کوردییە شێوەگۆ بەنگالیییەکەی ویی دەکردەوە و دەیوت: «باوکم دەیوت: ئەی، سەکبابە کاچی ئاسۆ شکانی، سەکباب نەوەستا!».

    دەبێت ئەم ڕووداوە لە ساڵی ١٩٦٧ یان ١٩٦٨دا بووبێت، چون ئاسۆی برام لە کۆتایی ١٩٦٦دا لە دایک بووە.

    حەزی لە کەری و خواردنی تیژ بووە

    باپیرم حەزی لە خواردنی بەهاراتاوی (هەزوێڵە) بووە. بە تایبەتیش زۆر حەزی لە بیبەر (چیلی) بووە. براکانم دەگێڕنەوە کە لە ساڵانی دوایی تەمەنیدا باوکم لەبەر نەخۆشییەکەی بیبەر و خوێی لێ قەدەغە کردووە. دایکم دەڵێت هەندێک جار بە دزییەوە دەهات و بیبەری دەخستە گیرفانیەوە و بە دزیی باوکمەوە خواردوویەتی.

    دایکم دەڵێت خواردنی ئەو بەجیا بوو و نە ڕۆن و نە خوێ و نە بەهاراتی تێدا نەبووە. ئەویش هیچ حەزی لەم خواردنە نەبووە. حەزیشی لە ماسیی سەلەمۆن بووە. هەرچەند ماسیمان کڕیوە ئەو بە جیا ئەوەی خۆی جیا کردووەتەوە و کردوویە بە کەری و سووری کردووەتەوە.

    چۆن لە کەسێتیی باپیرم تێگەیشتووم؟

    من پێم وایە باپیرم کەسێکی خۆخۆشەویستکەر بووە. لەسەر بیروباوەڕ دژایەتیی کەسی نەکردووە. هیچیش بە لایەوە گرنگ نەبووە بە موسوڵمان لە قەڵەم بدرێت یان بە هیندۆسی. کە هەمووانی دیوە موسوڵمانن، ئەویش لەگەڵ دینی باوی خەڵکدا ڕۆیشتووە.

    تەنانەت هیچ لای گرنگ نەبووە خەڵک بە ناوی خۆشیەوە بانگی نەکەن. هیچ کێشەیەکی نەبووە کە شێخ مەحموودی نەمر ناوی ویی گۆڕیوە و کردوویە بە غەفوور هیندی.

    تەنانەت کە بیرم لێ کردووەتەوە، باپیرم کەسێکی زۆر ئاشتیخواز بووە. ئەو لە ناوجەرگەی هەموو جەنگاوەر و تەواوی جەنگی جیهانییەکاندا بووە، کەچی تفەنگی لە دژی کەس هەڵنەگرتووە. لە سوپای بەریتانیدا شۆفێر و فیتەر بووە. نە بۆ هیندستان جەنگاوە، نە بۆ بەریتانیا، نە بۆ عێراق. ڕەنگە دژی جەنگ بووبێت.

    گۆکول چاند موکرجی حەزێکی زۆری لە خزمەتکردنی خەڵک بووە. دڵسۆزی کاری خۆی بووە و لێنەگەڕاوە ئەم دڵسۆزییەش هەر وا بێ تۆمارکردن بڕوات، ئەوەتا لەو سەردەمەدا پەسننامەی (نامەی پشتگیری و گەواهیدان)ی بە زۆربەی سەرکارەکانی خۆی نووسیوە.

    ئایا زانیاریی زیاتر هەیە لە بارەی موکرجییەوە؟

    تا ئێستا، کە ئاداری ٢٠٢٥ە، جگە لەوەی لەم ڕاپۆرتەدا باسی دەکەم هیچ زانیارییەکی ترم لەسەر باپیرم نییە. جارێکیان لە باجیم پرسی:

    – باشە تۆ چەندین ساڵ لەگەڵ ئەم پیاوەدا ژیاویت کە پڕ بووە لە چیرۆک، بۆچی پرسیاری زۆرت لێی نەکرد؟

    وتی:

    – باوکم زۆر قسەی نەدەکرد. بە تایبەتیش باسی کەسوکاری خۆی نەدەکرد. بەڵام هەندێک جار کە بەتەنیا دادەنیشت مەیی دەخواردەوە دەستی دەکرد بە گریانی بەکوڵ و بە حەسرەتەوە بۆ کەسوکارەکەی دەگریا. چەندین جار هەر هەوڵم داوە لەو کاتانەدا لێی دەربهێنم بزانم چی ڕووی داوە؟ چی بووە؟ بەڵام هەرگیز وەڵامی نەدەدامەوە و هیچی باس نەدەکرد. هەر دەیوت: هیچ!

    چەند سەربردەیەک لە بارەی موکرجییەوە

    موکرجی و تاگۆر

    دەوترێت گوایە گۆکول چاند ئاشنایەتیی لەگەڵ ڕابیندرەنات تاگۆر هەبووە. تاگۆر یەکێکە لە ناودارترین هۆنەرە بەنگالییەکان. واتە هاونەتەوەی باپیرمە. بەڵام تاگۆر لانیکەم ٣٢ ساڵ لەو گەورەتر بووە.

    چیرۆکەکە بەو شێوەیەیە کە لە ڕێی کارەکەیەوە، کە جابیی ترام بووە، جارێک لەگەڵ تاگۆردا بەرەو کشمیر چوون. وا دیارە یەکبینینەکەیان ڕێکەوت بووبێت.

    بەڵام لەوەی کە باپیرم هەواداری تاگۆر بووە، ئەمەیان تا ڕادەیەکی زۆر دڵنیام. چونکە تەنانەت پوورم (باجی) هەندێک هۆنراوەی تاگۆری ئەزبەر بوو و هەندێک جار بۆی دەوتمەوە. پوورم دەیوت ئەو دێڕانە لە باوکیەوە فێر بووە هیی تاگۆرن. داخەکەم هیچ کامێک لەمانە تۆمار نەکران و ئێستاش ناتوانم بە هیچ شێوەیەک بیانناسمەوە کامە کامە بوون.

    زەوییەکانی باپیرم

    باسێکی تر هەیە گوایە مامی باپیرم نامەیەکی بۆ باپیرم نووسیوە و داوای لێی کردووە بگەڕێتەوە بۆ هیندستان بۆ دابەشکردنی زەویوزار و میراتی. بەڵام باپیرم بەوەش نەگەڕاوەتەوە.

    من گومانم لەم زانیارییە هەیە، میراتیی چی؟ ئەو لەتاو هەژاری هەڵهاتووە، کام میراتی؟ پاشان مامی لە کوێ هەواڵی زانی؟ لە کوێ زانی ئێستا لە کوێ نیشتەجێیە؟ کە دەیانزانی برازاکەیان لەوێیە، بۆچی ڕۆژێک سەردانێک ڕووی نەدا؟ پاشان ئەو نامەیە کوا؟ بۆیە من زۆر باوەڕ بەم زانیارییە ناکەم. ئەم زانیارییەش هەر هی پوورم بوو، خۆم ئەم باسەم لە پوورم بیستووە و مامۆستا عەبدوڵڵا کەریم لێی بەرپرس نییە.

    بەڵگەنامەکان

    بەڵگەنامەی یەکەم: مووچەنامەی سەربازی هیندی

    دەفتەرێکی بچووکە، بە هەردوو بەرگەکەیەوە ١٩ لاپەڕەیە. لە سەرەوە دوو لاپەڕەم لێی نمایش کردبوو. لە خوارەوەش دەتوانیت بە پی دی ئێفەکەیدا بگەڕێیت، یان کلیک لەسەر ناونیشانەکە بکە، دەتوانیت دایبگریت.

    بەڵگەنامەی دووەم: پەسننامەی سەرهەنگ سی. دانیەڵ

    لە کانوونی دووەمی ١٩٢١دا نووسراوە. واتە سەرەتای ساڵی ١٩٢١.

    دەقی ئینگلییەکە:

    To all whom it may concern.

    This is to certify that S-rank 05204 G.C. Mukerji has been with this unit under my command for the last twelve months, and during that time he has carried out his duties to my entire satisfaction.

    C Daniell captain.

    RASC.

    O.C. 953 MG Coy.

    South Gate.

    Baghdad.

    دەقەکەی بە کوردی

    کانوونی دووەم ١٩٢١

    بۆ لایەنی پەیوەندیدار.

    ئەمە بەڵگەنامەی ئەوەیە کە سیپۆیی ژمارە ٠٥٢٠٤ جی. سی. موکرجی لە ماوەی دوانزە مانگی ڕابردوودا لە ژێر فەرمانی مندا لەم یەکەیەدا بووە، لە ماوەی ئەو کاتەدا ئەرکەکانی تا پلەی کامی پەسەندیم ڕاپەڕاندووە.

    سەرهەنگ: سی. دانیەڵ

    ئاڕ. ئەی. ئێس. سی. (لەشکری سوپای خزمەتکاری پاشایی)

    ئۆ. سی. ٩٥٣ ئێم. جی. کۆی.

    دەروازەی باشوور.

    بەغدا.

    پەسننامەی یەکەم - سەرهەنگ سی. دانیەڵ

    بەڵگەنامەی سێیەم: پەسننامەی مەیجەر ئێچ. ئەی. گۆڵدسمیث (یان گۆڵدویت)

    لە ٣٠ی ئەیلوولی ١٩٢٢ نووسراوە.

    دەقی ئینگلییەکە:

    To whom it may concern.

    G.C. Mukerji has been employed in Sulaimani Division as Motor Driver and Mechanic from March, 1919 to September, 1922, when the British were evacuated. Most of his work has been with Ford Cars of which make he has a thorough knowledge. He has always taken a great interest and pride in his machine and is one of the best Indian Drivers I have ever seen driven by. He is honest, sober, hard working and reliable. I can thoroughly recommend him to anyone requiring a good driver and mechanic.

    I have used him for training other drivers.

    1. A. Goldsmith Major, (hard to read)

    Political Officer, Sulaimani (at Baghdad)

    Dated 30th Sept.,22.

    دەقەکەی بە کوردی

    بۆ لایەنی پەیوەندیدار.

    جی. سی. موکرجی لە کەرتی سلێمانی لە ئاداری ١٩١٩وە تا ئەیلوولی ١٩٢٢ وەک شۆفێری ئوتومبێل و میکانیک دامەزرێنراوە، کاتێک بەریتانییەکان چۆڵیان کردووە. زۆربەی کارەکانی لەگەڵ ئوتومبێلی فۆڕددا بووە کە زانیارییەکی زۆری تیایاندا هەیە. هەمیشە خولیایەکی زۆر و شانازییەکی زۆری بە ئوتومبێلەکانیەوە پیشان داوە و یەکێکە لە هەرە باشترین شۆفێرە هیندییەکانی کە هەرگیز بینیومن. کەسێکی ڕاشکاوە، هۆشیار و بەئاگایە، دڵسۆزە لە کارەکانیدا و متمانەپێکراوە. بە تەواوی پێشنیازی دەکەم بۆ هەر کەسێک کە پێویستی بە میکانیک و شۆفێرێکی باش هەبێت. بۆ مەشقپێکردنی شۆفێرەکانی تر بە کارم هێناوە.

    مەیجەر دەبلیو. جی. گۆڵدسمیث (یان گۆلدویت، یان گۆڵدویذ، دڵنیا نیم)

    ئەفسەری وارگێڕی، سلێمانی (لە بەغدا)

    ڕێکەوتی ٣٠ ئەیلوول ١٩٢٢

    پەسننامەی دووەم- مەیجەر ئێچ. ئەی. گۆڵدسمیث

    بەڵگەنامەی چوارەم: پەسننامەی جێدار ئێچ. ساندێرس

    لە ٢٢ تشرینی یەکەمی ١٩٢٢ نووسراوە

    دەقی ئینگلییەکە:

    TO WHOM IT MAY CONCERN.

    G.C. Mukerjee has been employed as Principal Motor Driver to the Political Officer Sulaimani from March 1919 to September 1922. During this period he has worked to my entire satisfaction and I have never had any complaint to make regarding his work.

    He has devoted himself with zeal and energy to the performance of his duties. He is painstaking and diligent. He is a first class Motor Driver, capable of undertaking all running repairs and is a good mechanic.

    I have no hesitation in recommending him to any one who desire a first class driver. He leaves the Civil Administration through no fault of his own but owing to the unavoidable reduction of staff consequent upon the recent withdrawal from Sulaimani.

    1. Sanders

    Late Superintendent, Mechanical Transport, Sulaimani

    Baghdad, the 2nd October ’22.

    دەقەکەی بە کوردی

    بۆ لایەنی پەیوەندیدار.

    جی. سی. موکرجی لە ئاداری ١٩١٩وە تا ئەیلوولی ١٩٢٢ وەک شۆفێری سەرەکیی ئەفسەری وارگێڕیی سلێمانی دامەزرێنراوە. لەم ماوەیەدا بە کامی ڕەزامەندیی من کاری کردووە و هەرگیز هیچ گلەییەکم لە کارەکانی نەبووە.

    بە پەرۆشی و وزەوە خۆی بۆ جێبەجێکردنی ئەرکەکانی تەرخان کردووە. کەسێکی ورد و کۆڵنەدەرە. شۆفێرێکی پلە هەرە نایابە، دەتوانێت هەموو چاککردنەوەیەکی بەگەڕخستن جێبەجێ بکات و فیتەرێکی چاکە.

    بێ هیچ دوودڵییەک پێشنیازی دەکەم بۆ هەر کەسێک کە شۆفێرێکی پلە نایابی بوێت. بێ سووچی خۆی یەکەی ژیاری (شارستانی) بە جێ دەهێڵێت بە هۆی کەمکردنەوەی کارمەندانەوە کە لە ئەنجامی کشانەوە لە سلێمانیی ئەم دواییانەوە ڕووی داوە کە ناتوانین خۆمانی لێ لابدەین.

    ئێچ. ساندێرس

    چاودێری پێشوو، بەشی گواستنەوەی میکانیکی، سلێمانی

    بەغدا، ٢٢ تشرینی یەکەم ١٩٢٢

    پەسننامەی سێیەم - جێدار ئێچ. ساندێرس

    بەڵگەنامەی پێنجەم: پەسننامەی جەی. بۆرتن

    لە ٢٣ تشرینی دووەمی ١٩٢٣ نووسراوە

    دەقی ئینگلییەکە:

    23/11/1923

    During the last twelve months G.C. Mukerji has been employed by me on many occasions. He is a very good driver and always keeps his car in excellent running order.

    1. Bortan Lt.

    I.A.S.C.

    Re: Supplies, Kingerban

    دەقەکەی بە کوردی

    کنگربان

    ٢٣/١١/١٩٢٣

    لە ماوەی دوانزە مانگی ڕابردوودا، جی. سی. موکرجی لە زۆر بۆنەدا لە لایەن منەوە دامەزرێنراوە. شۆفێرێکی زۆر باشە و هەمیشە ئوتومبێلەکانی لە نایابترین شێوەی کاراییدا دەهێڵێتەوە.

    جێدار: جەی. بۆرتن

    ئای. ئەی. ئێس. سی. (لەشکری سوپای خزمەتکاری هیندی)

    بۆ پێداچوونەوە: بەشی تفاق، کنگربان

    پەسننامەی چوارەم - جێدار جەی. بۆرتن

    بەڵگەنامەی شەشەم: بەڵگەنامەی دەرچوونی کاتی لە خزمەتی سەربازی

    ڕێکەوتی دەرچوونی لەسەر نەنووسراوە، بەڵام ڕێکەوتی بەکاربوونەکەی لە ١ی شوباتی ١٩٢١ەوەیە.

    بەڵگەنامەی دەرچوونی کاتی لە خزمەتی سەربازی

    بەڵگەنامەی حەوتەم: بڕوانامەی تەجەنوس

    لە ٢٢ی ئایاری ١٩٣٢دا دەرکراوە. دوو دیوە. ئەوەی دەیبینن هەردوو دیوەکەیە لە یەک دیودا.

    بڕوانامەی تەجەنوس

    بەڵگەنامەی هەشتەم: تیانووسی ڕەگەزنامە

    لە ٢٩ی نیسانی ١٩٣٦دا دەرکراوە. بە هەردوو بەرگەوە ١٤ لاپەڕەیە. لە خوارەوەش دەتوانیت بە پی دی ئێفەکەیدا بگەڕێیت، یان کلیک لەسەر ناونیشانەکە بکە، دەتوانیت دایبگریت.

    بەڵگەنامەی نۆیەم: تیانووسی کەسێتی

    لە ٢٨ی تشرینی یەکەمی ١٩٦٢دا دەرکراوە. بە هەردوو بەرگەوە ١٦ لاپەڕەیە. لە خوارەوەش دەتوانیت بە پی دی ئێفەکەیدا بگەڕێیت، یان کلیک لەسەر ناونیشانەکە بکە، دەتوانیت دایبگریت.

    بەڵگەنامەی دەیەم: داوانامەی موکرجی بۆ دانەوەی مۆڵەتی شۆفێری

    داوانامەی پێدانەوەی مۆڵەتی شۆفێری

    بەڵگەنامەی یازدەیەم: مۆڵەتی بیناکردن

    لە ١١ی تشرینی یەکەمی ١٩٤٤ دەرکراوە. سەرنج بدە نووسراوە غفور مکرجی

    مۆڵەتی بیناکردنی گۆکول چاند موکرجی

    بەڵگەنامەی دوازدەیەم: بڕوانامەی ڕەگەزنامەی عێراقیی خەیرییە ئەیوب غەیوب

    بڕوانامەی ڕەگەزنامەی خەیرییە ئەیوب غەیوب

    بەڵگەنامەی سێزدەیەم: گرێبەستی هاوسەرگیریی گۆکول چاند موکرجی و خەیرییە ئەیوب غەیوب

    دوو دیوە، بەڵام ئەوەی ئێوە دەیبینن هەردوو دیوەکەیە بە یەک دیو. لە ٢٥ی ئابی ١٩٢٥دا دەرکراوە.

    بەڵگەنامەی چواردەیەم: ڕاپۆرتی کوردستانی نوێ لەسەر موکرجی

    گۆگۆڵ چاند موکورجی هندستانی بوو بە غەفوور هیندی سلێمانی. نووسینی عەبدوڵڵا کەریم مەحموود. لە ڕۆژنامەی کوردستانی نوێ ژمارە ١٧٠٦ی ڕێکەوتی ٢٧/٩/١٩٩٨ بڵاو کراوەتەوە.

    گۆگۆڵ چاند موکورجی هندستانی بوو بە غەفوور هیندی سلێمانی

    بەڵگەنامەی پازدەیەم: ڕاپۆرتی ڕۆژنامەی ئیتتیحاد لەسەر موکرجی

    هەمان سەرچاوەی دووەم بە وەرگێڕانی عەرەبی، وەرگێڕانی کاوەی حاجی عەزیز. لە ڕۆژنامەی ئیتتیحاد ژمارە ٣٠٨ ڕێکەوتی ٥/٣/١٩٩٩ بڵاو کراوەتەوە.

    ابن الهند گوکول چاند مكرجي اصبح غفور هندي ابن السليمانية

    ابن الهند گوکول چاند مكرجي اصبح غفور هندي ابن السليمانية

    پەڕاوێزەکان

    1. ١٥ی حوزەیرانی ٢٠٢٠ و ڕۆژانی پێشووی نووسیومە. لە ١٩-٢٢ی ئاداری ٢٠٢٥ پیایدا چوومەوە و ڕێکم خست و باشترم کرد. ↩︎
    2. شێخی نەمر دوو جار حکومەتی پێک هێناوە. جاری یەکەم لە مانگی یازدەی ١٩١٨دا بووە. مێجەر نوئێل یاوەری وی بووە. نوئێل نوێنەری بەریتانیا بووە لە کوردستان. حکومەت پێک هێنراوە و شێخ مەحموود بە فەرمی وەک حوکمداری کوردستان ناسێنراوە. مێجەر نوئێل زۆر بە ڕاشکاوی لەگەڵ دامەزرانی دەوڵەتی کوردستانی سەربەخۆدا بووە و لەگەڵ کورددا هاوسۆز بووە و هەوڵی فێربوونی کوردیشی داوە. بەڵام نوێنەرەکانی بەریتانیا لە دوای ئەو وا نەبوون و نەیانویستووە کوردستان سەربەخۆ ببێت. بۆیە لەگەڵ شێخ مەحموودیشدا تێکیان داوە. واتە دوای ساڵێک و پێنج مانگ بەسەر دامەزرانی حکومەتی یەکەمی شێخی نەمردا ناکۆکییەکان لە نێوان شێخی نەمر و بەریتانیا ئەوەندە زۆر بووە کە گەیشتووە بە جەنگی دەربەندی بازیان. بازیان ناوچەیەکە لای سلێمانییەوە، پەیوەستە بە زنجیرەچیای قەرەداخەوە و ناوچەیەکی سەختە و تێپەڕاندنی ئاسان نییە. شێخی نەمر ئا لەوێدا بەریتانیای مەزنی بە گیر هێناوە کە تازە ئەڵمانیای بەزاندووە. ئەگەر شێخیش لەو جەنگەدا سەرکەوتوو بووایە ئەگەری زۆر بوو هەموو کوردستانی گەورە ئینگلیان ناچار بکردایە بە دروستکردنی دەوڵەتی کوردستان. بەڵام خائینێک بە ناوی موشیری حەمەی سلێمان کە حەزی بە چارەی شێخی نەمر نەهاتووە، بەشێک لە لەشکرەکەی ئینگلەکانی بە لای ڕاستی دەربەندی بازیاندا بردووە. لە ئەنجامی ئەو ناپاکییەدا لەشکری شێخی نەمر گەمارۆ دراوە و شێخ خۆیشی بریندار بووە. کوردستانییانی خۆشەویست، ئەو ناوە لە بیر مەکەن. ئەوە ناوی ئەو کەسەیە کە لەبەر ماڵەباجێنەکەی خۆی ڕێگری لە دامەزرانی دەوڵەتی کوردستان کردووە. بە بۆنەی خیانەتی ئەم ناپاکەوە ئێمە سەد و شەش ساڵە دەچەوسێنرێینەوە و خوێنمان دەڕێژرێت. پاش شکانی شێخی نەمر لە جەنگی دەربەندی بازیاندا دادگایی کراوە و نێرراوە بۆ دوورگەی ئەندامان لە هیندستان. ئەو ماوەیە مێجەر سۆن سلێمانیی بە ڕێوە بردووە و حکومەتی گرتووەتە دەست. پاشان ئینگلەکان بە ناچاری شێخی نەمریان هێناوەتەوە بۆ کوردستان. ئەویش لە ساڵی ١٩٢٢دا سەرلەنوێ حکومەتی دامەزراندووەتەوە. بەمەیان دەوترێت حکومەتی دووەمی شێخ مەحموود. بەڵام زۆری نەبردووە دژایەتیی ئەمەیشیان کردووە. ئەم جارە شێخی نەمر ناچار بووە سلێمانی بە جێ بهێڵێت و بچێت بۆ ناوچەی سوورداش لە نزیکی دوکان. لە سوورداش ئەشکەوتێکی لێیە بە ناوی جاسەنە. ↩︎

  • شیوەن بۆ ئازیزان

    شیوەن بۆ ئازیزان

    شیوەن بۆ ئازیزان1

    خەمخواردن و شیوەن بۆ مەرگی ئازیزان هیچ واتایەکی نییە. وەک ئەوە وایە کە لەگەڵ برایەکتدا بۆ ماڵەوە گەڕانەوە، لەناو دەرگاکەدا خەم و شیوەن بۆ ئەو بخۆیت کە یەکەم کەس دەچێتە ژوورەوە! تۆش کەمێکی تر دەچیتە ژوورەوە. خەمی ناوێت. بۆیە ئەو ماوە کەمەی لە بەردەرگاکەیت ژیانی خۆت بژی و چێژ ببینە.

    1. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٣ی ئاداری ٢٠٢١، ٢٤-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. بە گوێرەی تێگەیشتنی ئێستام گەرچی بە وتەیەکی جوانی دەزانم، بەڵام کێشەشم لەگەڵی هەیە. لەبەر ئەوەی هەندێک جار شتەکە لە دەستی خۆماندا نییە. ↩︎

  • ڕۆژی بلووم ٢٠٢٠

    ڕۆژی بلووم ٢٠٢٠

    ڕۆژی بلوومی ٢٠٢٠1

    ئەمڕۆ لای هەوادارانی ڕۆمانی ئولیس-ی جەیمز جۆیس بە ڕۆژی بلووم ناسراوە. بلووم کەسێتییە سەرەکییەکەی ڕۆمانەکەیە. بۆ زانیاریی زیاتر دەتوانیت لێرەدا کلیک بکەیت بۆ ئەوەی وتاری ساڵی ڕابردووم ببینیت سەبارەت ڕۆژی بلوومی پار.

    ئاشنایەتیی سەرەتام بە ڕۆمانەکە

    ساڵی ٢٠٠٩-٢٠١٠ لە کۆلێژی زمان لە وانەی ڕۆماندا مامۆستاکەمان، دکتۆر میران جەلال محەمەد، وەک نموونەی وێژەی بەراورد و ڕۆمانی شەپۆلی هۆش کەمێک باسی ئەم ڕۆمانەی بۆمان کرد. ئەم باسکردنەی وی بووە هۆی ئاشنایی سەرەتایی من و ئەم ڕۆمانە.

    خوێندنەوەی ئەم ڕۆمانە بۆ ماوەیەکی زۆر یەکێک بوو لەو ئەرکانەی بەردەوام دوامدەخست. بەڵام دواجار دەستم کرد بە خوێندنەوەی و دەتوانم بڵێم یەکێکە لەو کارانەی ئاراستەی ژیان و بیرکردنەوە و زۆر شتت دەگۆڕێت.

    بۆچی ئولیس ئاڵۆزە؟

    ڕۆمانە ئینگلییەکە نزیکەی ٢٦٥٠٠٠ (دوو سەد و شەست و پێنج هەزار) وشەیە. نزیکەی ٣٣٠٠٠ (سی و سێ هەزار) وشەی ئەم ڕۆمانە نادووبارەن. ئەم فرەوشەییە یەکێکە لەو چەند هۆیانەی وا دەکات ئەم ڕۆمانە لای خوێنەرەکەی قورس بکات، چونکە دەبێت زووزوو پەنا ببەیتە بەر فەرهەنگ. هەموو ڕۆمانەکە لە سێ بەشی سەرەکی پێک هاتووە. بەشی یەکەم سێ ئەڵقەیە، بەشی دووەم دوانزە ئەڵقەیە، بەشی سێیەم سێ ئەڵقەیە. واتە بە هەموویان هەژدە ئەڵقەن.

    لە ڕۆژی بلوومی پاردا لاپەڕەیەکی بەکوردیکراوی ئەم ڕۆمانەم هەر لەم ماڵپەڕەدا بڵاو کردەوە. لە ڕۆمانەکەدا لاپەڕەی یەکەمی ئەڵقەی چوارەمە. ئەمساڵیش لاپەڕەیەکی بەکوردیکراوتان پێشکەش دەکەم کە بە ڤیدیۆش تۆمارم کردووە. ئەم لاپەڕەیەیان لە ئەڵقەی پێنجەمدایە.

    کەمێک لە ڕۆمانی ئولیس

    لا چی دارێم لا مانۆ

    لا لا لالا لا لا

    بۆ ناو شەقامی کەمبەرلاند لایدا و، کە چەند ھەنگاوێک ڕۆیشت، لە پەنا دیواری وێستگەکەدا ڕاوەستا. کەس. حەوشەی دارخانەکەی مییەید. کۆتەرەداری ھەڵپەسێرراو. کەلاوەکان و خانووە ھەژارنشینەکان. بەسەر خانەکانی خەتخەتێنێکدا، کە توولەکەی بە جێ مابوو، بە ھەنگاوی وریایانە تێپەڕی. ھەڵەم نەکرد. نزیک حەوشەی دارخانەکە منداڵێکی ھەڵتروشکاو ھەڵماتێنی دەکرد، بە تەنیا، بە پیلکە دەسکەلاکەی دەھاویشت. گورپەیەکی دانا، سفینکسێکی چاوداگرەوە، لە ژێربەرانە گەرمەکەی خۆیەوە تەماشای کرد. گوناحە ھەراسان بکرێن. موحەمەد پارچەیەکی لە عەباکەی خۆی دادڕی تا لە خەو ھەڵینەستێنێت. بیکەوە. کە چوومە قوتابخانەکەی ئەو پیرەژنەوە جارێکیان ھەڵماتێنم کرد. حەزی لە پیژگ بوو. خاتوو ئیڵایز. ئەی مێردەکەی؟ لە ناو ڕۆژنامەکەدا نامەکەی کردەوە.

    گوڵ. وا بزانم لە جۆری. گوڵێکی زەردە و پەڕەکانی پان بوونەتەوە. کەواتە تووڕە نەبووە؟ چی دەڵێت؟

                            ھێنریی بەوەج،

    دوایین نامەتم پێ گەیشت کە بۆت نووسیبووم و زۆر سوپاست دەکەم. داوای لێبوردن دەکەم کە دواھەمین نامەمت بە دڵ نەبوو. بۆچی پوولەکانت ھاوپێچ کردبوو؟ من زۆر لێت تووڕەم. خۆزگە بمتوانیایە لەسەر ئەوە سزات بدەم. بە کوڕی ھاروھاج ناوتم برد چونکە حەزم لەو وژەیەی تر نییە. تکایە پێم بڵێ واتای ڕاستینەی ئەو وشەیە چییە؟ لە ماڵەوە دڵت خۆش نییە ئەی کوڕە ھاروھاجە بەستەزمانەکە؟ خۆزگە بمتوانیایە شتێکت بۆ بکەم. تکایە پێم بڵێ چۆن بیر لە منی بەستەزمان دەکەیتەوە. ھەندێک جار بیر لەو ناوە خۆشەت دەکەمەوە کە ھەتە. ھێنریی بەوەج، کەی یەک دەبینین؟ ئەوەندە بیر لەو ناوە خۆشەت دەکەمەوە ھەر باوەڕ ناکەیت. ھەرگیز ئەوەندە ھەستم بە پەلکێشانی خۆم بۆ ھیچ پیاوێک نەکردووە ئەوەندەی بۆ تۆ وام. ئێجگار پەرێشانم. تکایە نامەیەکی درێژم بۆ بنووسە و زۆرترم پێ بڵێ. بیرت بێت ئەگەر وا نەکەیت سزات دەدەم. کەواتە ئێستا دەزانیت ئەگەر نەتنووسیبوو چیت لێ دەکەم، ئەی کوڕە ھاروھاجەکە. ئای چەند تامەزرۆی بینینتم. ھێنریی بەوەج، داواکەم ڕەت مەکەوە پێش ئەوەی ئارامیم لێ ببڕێن. ئەوکات ھەموو شتێکت پێ دەڵێم. ئێستا ماڵئاوا، نازدارە ھاروھاجەکەم، سەرئێشەیەکی زۆر خراپم ھەیە. ئەمڕۆ. ئینجا بە پۆستەی خێرادا نامە بۆ پەرۆشەکەت بنووسە

    مەرسا.

    تێبینی: تکایە پێم بڵێ ژنەکەت چ جۆرە بۆنێک بە کار دەھێنێت. دەمەوێت بزانم.

    xxxx

    1. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، ١١ی ئاداری ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ↩︎

    ڕۆمانی ئولیس بە ڕاڤەکانیەوە بۆ کوردی وەردەگێڕرێت. پڕۆژەکە هەمووی لە پێنج بەرگدا بڵاو دەکرێتەوە، ئێستا دوو بەرگیان بێبەرانبەر بە دیاری بۆ هەموو کوردستانییان ئامادەیە. لێرەدا کلیک بکە بۆ ئەوەی دایانبگریت.

    ئەم نموونەی دەقەی لێرەدا بڵاو کراوەتەوە دەیان ڕاڤەی هەیە، بۆ ڕاڤەکانیان بڕوانە پەڕتووکەکە.

  • سەد وشە سەبارەت بە ژیان و مردن و دڵخۆشی و خەم و دڵەڕاوکێ

    سەد وشە سەبارەت بە ژیان و مردن و دڵخۆشی و خەم و دڵەڕاوکێ

    سەد وشە سەبارەت بە ژیان و مردن و دڵخۆشی و خەم و دڵەڕاوکێ1

    ئێستا بژی و سەرقاڵی ژیان بە. پێکی ژیانت تا سەر لێوەکەی بهێنە، چێژی لێ ببینە و بینۆشە. لێبگەڕێ مەرگ خۆی کاری خۆی دەکات و پێویستی بە خەم و دڵەڕاوکێی تۆ و کەسی تر نییە. ملیۆنان ساڵیشە هەر وا بووە و لەسەر خەم و دڵەڕاوکێی کەس پەکی نەکەوتووە و تۆش بەدەر نیت. تۆ، هەر کەسێکیت، جڵەوی ئاسوودەیی و دڵخۆشیت لە دەستی خۆتدایە. کەچی زۆربەمان داومانەتە دەست کەس یان شتێکی تر و هەموو ڕۆژ سەرزەنشتیان دەکەین کە بۆچی لە دڵخۆشکردنماندا کەمتەرخەمن؟! ڕکێفی دڵخۆشیی خۆت سامانی خۆتە، مەیبەخشە. گەر دەشیبەخشیت گلەیی مەکە. بژی و خەندە و خۆشەویستی و چێژ و خۆشی پەرش بکە.

    1. لە ١٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٢٣ی ئاداری ٢٠٢١، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢، ٢٥-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ↩︎
  • سۆنێتی ١٨

    سۆنێتی ١٨

    سۆنێتی ١٨[1]

    بەراوردت کەم بە ڕۆژی هاوین؟

    تۆ زۆر جوانتر و لەسەرخۆتری:

    ڕەشەبا چرۆی نازداری ئایار ڕادەتەکێنێ،

    وەرزی هاوینیش زۆر کورتخایەنە؛

    چاوەکەی ئاسمان زۆر جار ئێجگار گەرم هەڵدێ و تاودەدا،

    تاوتاو ئەو ڕووە زێڕینەی بە هەور کز و ڕەش دادێ؛

    جارجارێ جوانیی هەموو جوانەکان ئاوا دەبێت و

    بە ڕێکەوت بێ یان گۆڕانی سروشت هەموو دەژاکێن؛

    بەڵام هاوینە هەمیشەییەکەت کاڵ نابێتەوە،

    ئەو جوانییەشت قەت ناچێتەوە؛

    مردن ناتوانێ خۆی هەڵبکێشێ کە وێڵی لەناو جیهانی خواروو،

    کاتێ لە دێڕە تاتاییەکانما هەر گەشە بکەی:

    تاکو هەناسەی مرۆڤ بمێنێ، تاکو بینایی چاوان بمێنێ،

    تا ئەم هۆنراوە لە ژین بمێنێ، هەر بە زیندوویی دەتهێڵێتەوە.

    [1] نووسینی ولیەم شێکسپیر (١٥٦٤-١٦١٦)، لە ٦ی حوزەیرانی ٢٠٢٠دا وەرمگێڕاوە. ئەمەی خوارەوە دەقە ماکەکەی شێکسپیر خۆیەتی:

    Shall I compare thee to a summer’s day?

    Thou art more lovely and more temperate:

    Rough winds do shake the darling buds of May,

    And summer’s lease hath all too short a date;

    Sometime too hot the eye of heaven shines,

    And often is his gold complexion dimm’d;

    And every fair from fair sometime declines,

    By chance or nature’s changing course untrimm’d;

    But thy eternal summer shall not fade,

    Nor lose possession of that fair thou ow’st;

    Nor shall death brag thou wander’st in his shade,

    When in eternal lines to time thou grow’st:

    So long as men can breathe or eyes can see,

    So long lives this, and this gives life to thee.

  • شاشایاد

    شاشایاد

    ئەگەر بیرتان بێ لە ناوەڕاستی 2017دا دەستمکرد بە بڵاوکردنەوەی هەندێ موزیک بۆ ئۆرکێسترا، چوار دانەم لێ بڵاوکردنەوە و لەپڕ وەستام. چیرۆکەکە بەم شێوەیە بوو:

    من ماخۆلانم هەیە! لە چرکەیەکدا خەریکی سەد شتم. لەبەرئەوەی فایلی کراوەم ئێجگار زۆر بوو و هەمووی موزیکی کورت کورت بوون و هیچیان تەواونەکرابوون. لە 2017دا بەڵێنم بەخۆم دا کە چیتر تەنها پڕۆژە دەستپێکەر نابم و پڕۆژە تەواوکەر دەبم.

    بۆیە نەخشەیەکی درێژخایەنم کێشا کە ئەو موزیکە تەواونەکراوانەی پێشووم هەموویان بۆ ئۆرکێسترا دابەشدەکەم. هەریەکەیان قورسایی لە شوێنێکدا بێ، بۆ نموونە یەکەمیان قورسایی موزیکەکە لەسەر ئامێرە ژێدارەکان بێ، دووەم لەسەر پیانۆ و درەمس، سێیەم لەسەر باس ترۆمبۆن، چوارەم لەسەر سیانینەیەکی ژێدار. هەریەکەشیان لەسەر ڕەزم و خێراییەکی جیاواز بێ. فۆڕم و تەکنیکەکانی موزیکدانانیش لە دانە بەدانەیاندا تاقیبکەمەوە. هاوکات لەگەڵ ئەم کارەدا وردەوردە خۆم لە بە ئۆرکێستراکردندا پێشبخەم و زانستییانە خۆم فێربکەم. بۆیە لەگەڵ موزیکدانانەکەدا هەندێ پەڕتووکی بەئۆرکێستراکردنم دەخوێندەوە و وانەکانیم لە کارەکانمدا تاقیدەکردەوە. زۆری نەبرد کە بۆمدەرکەوت لە ڕووی بەئۆرکێستراکردنەوە چەند کێشەیەکم هەیە، کێشەکانیش دانە و دوان نەبوون، دەبوو چاکبکرانایە. بەڵام چوار دانە لە موزیکەکانیشم بڵاوکردبووەوە کە هەڵەی چاکیان تێدابوو، ئەوانیش (ئیلێجی، فڕینی فریشتە، سەمای جنۆکەکان، دڵدارەکە و دایکوباوکی) بوون.

    دەشمویست ئەم موزیکانە خزمەتی چیرۆکێکیش بکەن. دامنا بە ڕێبازێکی تاقیکردنەوەییانە بڕۆم و چیرۆکەکە لە سەرەتاوە بۆ کۆتایی نەنووسمەوە، بەڵکو پارچە پارچە بەپێی پێویستیی موزیکەکان چیرۆکەکە ئاراستە بکەم. بەڵام هێڵێکی گشتیی چیرۆکەکەم دەزانی، ئەویش ئەوەیە کە کەسێک دەمرێ و چیرۆکی دوای مردنی باس دەکەین. بۆیەش بە (ئیلێجی) دەستمپێکرد کە ئیلێجی موزیکی پەژارە و ماتەمینییە. بەڵام دوای ماوەیەک بەربەستی گەورەم بۆ دروستبوو، بۆم دەرکەوت ئەو ڕێبازە تاقیکردنەوەییە هەڵەیە و هەڵەیەکی مەزنم کردووە و دەبوو چیرۆکەکەم دابڕشتایە ئینجا موزیکەکانم لەسەر دابڕشتایەتەوە. دیسان هاتمەوە بزانم چۆن چیرۆکەکە دابڕێژم. چیرۆکەکەم ناونا (شاشایاد)، بە ناوی کەسێتییە سەرەکییەکەیەتی کە ناوی (شاشا) یە و لەبەرئەوەشی زۆرم حەز لە ئەفسانەیە، حەزمکرد ئەفسانەیی بێ. شاشا کاردوخ کوڕێکی گەنجە، تازە ئەوینداری کچێک بووە، دەمرێ. کچە خۆشەویستەکەی لەم دنیا دڵی دەشکێ و تووشی خەمۆکی دەبێ، ئەویش لەو دنیا تووشی خەمۆکی دەبێ، بەڵام بەر جیهانێکی نوێ دەکەوێ. فریشتەیەک بەرەو جیهانی مردووانی دەبا، لەوێ جنۆکەکان سەمای بەخێرهاتنی بۆ دەکەن. شاشا هێشتا بە دەروون لە دنیای زیندوواندایە و کچەکەی خۆشەویستیشی مردوویەکی جیهانی زیندووانە. ڕۆژ دێ و دەڕوا کۆمەڵێ گیانداری زەبەلاح دەست بەسەر شارەکەدا دەگرن و کچە ناچار دەبێ شوو بە پاشای ئەم زەبەلاحانە بکا. پاشتر کچە دەمرێ و شاشا و کچەکە لە جیهانی مردووان بە یەک شاددەبنەوە و هاوسەرگیری دەکەنەوە. زۆر نابا و لە ئەنجامی شەڕی ناوخۆی جیهانی زیندووان؛ پاشا زەبەلاحەکە دەکوژرێ و کە دێتە جیهانی مردووانەوە کچەکەی دەوێتەوە و شاشاش کە کوڕێکی ئاساییە، دەبێ ئێستا بەرەنگاری ئەم دەعبا زەبەلاحە ببێتەوە. لەم بیروبۆچوونانەدا بووم و بیرم لەوە دەکردەوە چۆن ئەم کێشە درامییانە چارە بکەم، ئیتر بەتەواوی دەستم لە پڕۆژەکە هەڵگرت تا ئایندەیەکی نادیار.

    لە ماوەی ڕابردوودا یەکەمم چاککردەوە و کەمێک خەریکی چاککردنەوەی دووەم و سێیەمیش بووم. بەڵام هێشتا تەواو نەبوون. لە ڕەنگڕێژییە نوێکەمدا هەندێ شتی ترم زیاکردووە و ڕەنگە لە ئایندەدا ببێ بە ئۆپێرا. ئەمڕۆ هەر چوار ڤیدیۆکەم لە یوتیوبەکەمدا بۆ تاتایە کردەوە، کە چاکمکردنەوە دووبارە بە ڤیدیۆی نوێ دەیانخەمەوە یوتیوب. هیوادارم چێژی لێببینن.

    سەمای جنۆکەکان یەکێکە لەو موزیکانەی کە لە خەیاڵمدان و خۆزگەم وایە لە پرسەکەمدا (ئەگەر وێراتان بۆم بگێڕن) لێیبدەن و سەمای لەگەڵ بکەن، چونکە من باوەڕم بەوە نییە مردوو پێویستی بە شیوەنی کەس هەبێ. ئەگەر منتان خۆشدەوێ دەبێ ڕێز لە بیروڕام بگرن و هەموو شتە ئۆتۆماتیکییەکانی پرسەگێڕان لە پرسەکەمدا نەکەن. ئەگەر لەخۆتانەوە وابکەن دڵنیا بن هیچیانم ناوێ و ئاسوودەش نابم و سوپاسی کەسیش ناکەم و لە بەردەرگاکە ناوی من لەسەر لافیتەکان بسڕنەوە، چونکە ئەوە ئەو شوێنە نییە کە من دەمەوێ. هەندێکتان چاک دەزانن لای من بۆنەی پرسەگێڕانی کوردی بە قێزەونترین دیاردە و نەریت دەزانم. لە ئەلف تا یای ئۆتۆماتیکییە و ناشرینە و لەگەڵ هیچیدا نیم. هەر لە پۆستی فەیسبووک و کۆمێنتەکانیەوە بگرە، تا لافیتەی ناشرینی ڕەش بە کوردییەکی هەڵە نووسراو و تا دواهەمین چای زیاکوڵاو و تەزبیحبادان و باسی عەرزە و خانووەکەی ماڵەوە و دواهەمین فاتیحاکەش. ئەگەر هیچ لەسەر من فێرنەبووبێتن؛ ئەوە بزانن: من ڕقم لە هەموو نەریتێکی ئۆتۆماتیکی و پرسیار لەسەر نەکراوە. من بە زیندوویی حەزناکەم لە هیچ شتێکی ئۆتۆماتیکیدا بەشدار ببم، کە مردیشم حەزدەکەم ڕێز لە بیروبۆچوونەکەم بگیرێ. خەمتان نەبێ؛ گەر وا بکەن دنیا کاول نابێ!

    بەڵێن بێ هەر دەرفەت هەبێ شاشایاد تەواوبکەم، بەشکم ببێ بە ئۆپێرایەکی کوردیی دانسقە. گلەییشم زۆر لێمەکەن… مرۆڤ بە تەنیا و بێ هاندەر، باوەڕ ناکەم زۆر لە من باشتر بێ.

    سوپاس.

    نەوا.

  • جوانی و ئەزموونی ژیان

    جوانی و ئەزموونی ژیان

     جوانی و ئەزموونی ژیان1

    دەقی گۆرانیی جوانیم لە ١٦ی کانوونی دووەمی ٢٠١٢دا تەواو کردووە. هەر لە سەرەتاشەوە دەمزانی کە ئەم دەقە بۆ گۆرانییە. وردەوردە موزیکەکەشم دانا و پاکنووسێکم لێی تەواو کرد. لە کۆتایی هەمان ساڵدا بەسەر تیپێکی موزیکدا دابەشم کرد.

    ئەو کاتە تازە میر شەماڵم ناسی، هەر زوو خۆشم ویست. میرە هەموو تایبەتمەندێتییەکی مرۆڤی بلیمەتی تێدا بە دی دەکرا. داوام لێی کرد ئەم گۆرانییەم بۆ تۆمار بکات. ئەویش دلێرانە بە دەنگمەوە هات. هەر لە ژووری نووستنەکەی خۆم تۆمارمان کرد و لە ٩ی نیسانی ٢٠١٣دا بڵاوم کردەوە.

    ئای ئەوە منم؟!

    سەرەتا ئەوەندە لە جۆشوخرۆشی ئەوەدا بووم کە یەکەم گۆرانیی خۆم، کە هی خۆم خۆمە بڵاو بووەتەوە: ئەو نەوایەی هەر لە منداڵییەوە دەیناسم دەیەویست ببێت بە گۆرانیبێژ و ئێستاش وا خەونی منداڵییەکەی بە دی دەهێنێت، چاو و گوێم وردەکارییەکانیان بە دی نەدەکرد.

    بەڵام دواتر وردەوردە هەندێک کێشەی گەورەم تێدا بە دی کرد، کە ئەو کاتە بە منیش و میرەش هەر ئەوەندەمان لێی دەزانی. هەندێک هاوڕێی نزیکیشم هەڵەکانیان خستبووە بەر نووکی نەشتەر و گەردبین و بەردەوام پێیان دەوتمەوە. سەرئەنجام وای کرد دوای ماوەیەک ئەوەندە لە بەرچاوم بکەوێت کە بڕیار بدەم لە یوتیوبەکەمدا بیسڕمەوە. لە کاتی سڕینەوەکەدا بیرێکم کردەوە: ڕەنگە بە باشی و تەواوی بیرم لەم بڕیارە نەکردبێتەوە، با جارێ تەنها جۆری بڵاوبوونەوەکەی بگۆڕم بە تایبەت – پڕایڤت، واشم کرد.

    جارێکی تر؟

    بڕیارم وا بوو لە ئایندەدا جارێکی تر دیسان تۆماری بکەمەوە. لە ٢٠١٨دا نۆتەکەم هێنایەوە و ئەم جارە پاکنووسێکی پیانۆ و دەنگم لێی تەواو کرد. لە ٢٠١٩دا دیسان پاکنووسێکی نوێم لێی تەواو کرد. لە ماوەی ڕابردوودا هەوڵم دا خۆم موزیکەکەی بە پیانۆیەک بژەنم و بە دەنگیش بیبێژم، لە کاتی پڕۆڤەدا هەندێک چاکسازیی نوێترم لە نۆتەکەدا کرد. بەستەری نۆتەکەی لە خوارەوە هەیە.

    چۆن بێگەردخواز بین؟

    ئەم گۆرانییە و چەند ئەزموونێکی تری خەوشدار منیان خستە تەمەنێک بیرکردنەوەی قووڵ لە کێشەکان و چۆنێتیی بەرهەمهێنان. چۆن بەرهەمەکانم هەڵەیان تێدا نەبێت و بێگەرد بن؟ بۆیە هەموو ڤیدیۆکانی یوتیوبم لابرد. بەردەوام لە گەڕاندا بووم بۆ وەڵامی ئەم هەموو ڕاڕایی و وێڵییە.

    بەڵام ئەزموون دەتباتە جێیەکی تر!

    دوای ماوەیەک بە ڕێبازی وابی-سابیی یاپانی و فەلسەفەی ستۆیی ئاشنا بووم کە تێڕوانینی ژیانمیان گۆڕی. وابی-سابی تێڕوانینێکە دەڵێت: چاکترە شت بە ناشرینییەکانیەوە قبوڵ بکرێت، چونکە ناشرینی بەها بە جوانی دەدات. ئەگەر تاریکی نەبێت، ڕووناکی هیچ بەهایەکی نییە. ئەگەر هەژاری نەبێت، دەوڵەمەندی هیچ بەهایەکی نییە. ئەگەر تەڕی نەبێت، وشکی هیچ بەهایەکی نییە.

    فەلسەفەی ستۆییش بە پوختی دەفەرمێت: دەبێت بەو شێوەیە بەرەوڕووی ژیان بچیت کە خۆی هەیە نەک بەو شێوەیەی تۆ دەتەوێت ببێت. تۆ دەسەڵاتت بەسەر هەور و باران و ساماڵدا نییە. تووڕەیی تۆ هیچ لە بارانبارین و ساماڵەکە ناگۆڕێت. بۆیە باشترە خۆت لەگەڵ سرووشتدا ئاشت بکەیتەوە، چونکە تۆ بەشێکی لە سرووشت.

    بیر بکەوە: دوو کەس دەست بۆ ئاگر نابەن، بەڵام یەکەمیان هەرگیز دەستی بۆ نەبردووە و لە کۆمەڵگاوە فێر کراوە کە نابێت دەست بۆ ئاگر ببەیت. دووەمیان جارێک دەستی بۆ ئاگر بردووە و دەستی سووتاوە. ئەگەرچی ئێستا هەردووکیان دەست بۆ ئاگر نابەن، بەڵام لای من ئەم دوو کەسە هاوسەنگ نین. ئەوەیان کە ئەزموونی کردووە داناترە لەوەیان کە بە ئۆتۆماتیکی وەریگرتووە. ئۆتۆماتیکەکە بۆ تاتایە ئەزموونێک قەرزارە.

    کۆمەڵگای هەموو جیهانیش هەزاران ساڵە و بەردەوام خەریکی بەرهەمهێنانی مرۆڤی ئۆتۆماتیکی و بیردۆزیین. بەڵام تەژیترین2 ژیان ئەو ژیانەیە کە خۆت ئەزموونت کردبێت. بەس ئەوەندە هەڵەکانت بشارەوە. بەس ئەوەندە کەموکورتییەکانت بپۆشە. ئەو هەڵە و ئەزموونە خراپانە بەرەو لوتکەی کامەرانیی ژیانت دەبەن.

    ئێستا باشە یان خراپە؟

    وەک دەبینن من تەمەنێکم لە هەوڵدان لە بێگەردخوازیدا3 بە سەر بردووە. ئێستا بە کامی باوەڕمەوە بێگەردخوازی بە هەڵە دەزانم. هەموو بێگەردخوازێکیش دوای کڵاوی بابردوو کەوتووە و بە دەستی خۆی کەلەپچەی خستووەتە قاچی خۆی تا هەنگاوێک نەڕوات. لەناو پێکهاتەی بێگەردخوازیدا تۆوی دڵشکان و تووڕەیی و خەمۆکی هەیە.

    تەنها دوو کەس هەڵە ناکەن: ئەو کەسەی کە هیچ ناکات و ئەو کەسەی مردووە. پشکێکی گەورەی جوانیی ژیان بەر هەڵەکان دەکەوێت: کەموکورتی بەها بە بێگەردی دەدات. ئەو بیردۆزانەی بۆ ژیان دانراون و بەردەوام پێت دەوترێت: «نابێت هەڵە بکەیت، نەکەیت هەڵە بکەیت، نەکەیت، نەکەیت…» خۆی هەڵەیە! چونکە ژیان ئەزموونێکە و پڕۆسەیەکە کە دەبێت پیایدا تێبپەڕیت. دەبێت خۆت ئەزموونی ڕاستی و هەڵە بکەیت، نەک هەر بە کەوچک بکرێت بە دەمتەوە کە چی ڕاستە و چی هەڵەیە و تۆش هەر سەر بلەقێنیت و ژیانت بە ڕێباز و تیۆری بە ڕێوە ببەیت.

    بە تۆ چی، کە نەتکردووە؟

     بیر بکەوە: دوو کەس، یەکێکیان بە شێوەی تیۆری و بیردۆزییانە هەموو زانیاری و نهێنییەکی پیانۆژەندن دەزانێت، بەڵام هەرگیز نە پیانۆی بە چاوی خۆی دیوە و نە پەنجەشی بەر دوگمەیەکی هیچ پیانۆیەک کەوتووە. کەسێکی تریش کە لەوانەیە بە هەندی ئەوی تریان لە تیۆریی پیانۆ نەزانێت، بەڵام پیانۆی هەیە و هەموو ڕۆژێک لەسەر پیانۆ دادەنیشێت و دەژەنێت. ئایا ئەم دوو کەسە وەک یەک وان؟ ئایا شایستەیە بەوەی کارەکە دەکات بڵێین پیانۆژەن و بەوەشیان کە نایکات هەر بڵێین پیانۆژەن؟

    ئەوەندەی تا ئێستا زانراوە: تۆ یەک جار هەلی ژیانت هەیە، ئیتر بۆچی ناژییت؟ بۆچی هەر خەریکی بیردۆز و ڕێباز و پەیڕەو و تیۆریت لە کاتێکدا هەلی ئەوەت هەیە بە کردارەکی بژییت؟ ئەم هەموو بیردۆزە بە کەڵکی چی دێن ئەگەر نەبنە هاندەرت بۆ تاقیکردنەوە؟ بە تۆ چی لە ڕووی زانستییەوە ماچ چەند کالۆری دەکوژێت یان ناکوژێت، یان دەنگی مچکەی ماچ چەند دێسیبڵ و هێرتزە، ئەگەر تا ئێستا خۆت ماچێکت نەکردبێت؟

    لە هەناوی هەڵەوە دێیتە دروستستان

    سەرنج بدە، هەموو کەسە هەرە مەزنەکانی جیهان کە هێز نەبووە بیانببەزێنێت سەرەتا شکستخواردوو بوون. دەبوو من لە هەموو کەس زووتر ئەمە فێر ببم، چونکە لە موزیکدا هەمیشە دەوترێت: چۆن دەبیت بە ژەنیارێکی باش؟ وەڵام: مەشق4، مەشق، مەشق! شکستخواردنیش وات لێ دەکات مەشق بکەیت تا باشتر ببیت. ئەزموون فێرت دەکات هەڵە دووبارە نەکەیتەوە. ئەو هەڵەیەی کردووتە پیرۆزە، چونکە ئەو هەڵەیە نەبووایە ڕێگای ڕاست وەکو نەخشی سەر ئەڵماس لە مێشکتدا هەڵنەدەکۆڵرا. ئەو ڕۆژەی ژیان وەک خۆی پەسەند دەکەیت ئەوە یەکەم ڕۆژی ژینی ئاسوودەییتە.

    گۆرانی هۆیەکی پەیوەندییە

    کە هەندێک جار کەسێک دەبینم ئەم گۆرانییە دەبێژێتەوە بست بست باڵای پێ دەکەم و پێم خۆشە کە بەرهەمی من بەو شێوەیە ببێتە وێردی سەر زمان. هەر لەم گۆرانییە خەوشدارەوە چەندین خەڵکی زۆر جوانم ناسیوە و گۆرانییەکە بووەتە کلیلی پەیوەندیی نێوان من و زۆر کەس و زۆر کەس و زۆر کەسی تریش.

    بە پێودانگی ئێستام تۆماری ئەم گۆرانییەم بە دڵ نییە، بێژانەکەی خۆمم بە دڵ نییە، ڤیدیۆکەم هەر زۆر زۆر بە دڵ نییە. بەڵام ئەمە بەرهەمی منی ئەو کاتەیە و چەندین کاژێری ژیانمم پێوە بە سەر بردووە و لە کاتی خۆیشیدا هەر ئەوەندەم لێی زانیوە.

    گۆرانییەکە خۆیشی وەک زۆربەی بەرهەمەکانی ترم لام خۆشەویستە، جگە لەوەی دەقەکەیم زۆر بە دڵە و پێم وایە نموونەی دەقێکی باشی گۆرانییە. منیش حەزم دەکرد بێ هیچ پێشینەیەک وەک لوتکەی هونەر دەربکەوم و بۆ تاتایە لێکۆڵەرانم سەرسام بکردایە چۆن بەو هەموو توانایەوە هیچ پێشینەیەکم نەبووە؟ بەڵام من مرۆڤم، کە هێنراومەتە ئەم جیهانەوە ڕستەیەکیشم لەگەڵدا نەهاتووە کە فێرم بکات چۆن بژیم. ژیان خۆی مامۆستا گەورەکەیە.

    هەڵە و ژین: هەڵەژین!5

    من هەڵەم کردووە، بە گەرەنتیش بەڵێنتان دەدەمێ کە لەمەودوا هەڵەی تر دەکەم. بەڵام ئەوەندەی بۆم بکرێت هەمان ئەم هەڵانە دووبارە ناکەمەوە. من بەردەوام خەریکی خۆپێشخستنم. بۆیە زۆر چاکە هەندێک جار ئاوڕ بدەیتەوە و ببینیت لە کوێوە بۆ کوێ هاتوویت و ئەزموونی ژیانت بە چاوی خۆت ببینیت.

    بۆیە بەرهەمەکانم کەموکورتن، جاروبار نەشاز دەکەم، لەوانەیە دەنگم خۆش نەبێت و بە دڵی زۆر کەس نەبێت، بینەر و بیسەرم ئێجگار کەمن، شێوازەکەم لەوانەیە ئێستا فلسێک نەکات، لەوانەشە سەرتاپا هەڵە بم و سەدان ساڵ دوای ئێستا زانست بیسەلمێنێت کە هونەر بەم شێوەیەی من ئێجگار گەوجانە بووە و سەرلەبەری هەڵە بووە… هەر چییەک بێت، بەڵام من هەم، کوڕی سەردەمەکەی خۆمم و کەس هەرگیز ناتوانێت بڵێت: «نەوا نەبووە و هەوڵی نەداوە و نەژیاوە»، چونکە نەوا هەبووە و هەوڵیشی داوە و ژیاویشە و لەمەودوا باشتریش دەژی و باشتریش هەوڵ دەدات.

    ئەوە ئەم گۆرانییەم بۆ تاتایە کردەوە و چیش نەبووە با ببێت. ئەگەر دەرفەتیشم هەبوو یەکێکی باشتر لەمە تۆمار دەکەم. تا ئەو ڕۆژە با ئەمە هەبێت. وردەوردە ڤیدیۆکانی تریش دەپشکنمەوە و دیسان ئازادیان دەکەم.

    سوپاسێکی زۆری میرە گیان دەکەم کە ئەم بەرهەمەی بۆم تۆمار کرد. داوای لێبوردنیشی لێ دەکەم کە لەوانەیە هەندێک جار چاکەی ئەوم کەم نرخاندبێت.

    لێرە کلیک بکە بۆ داگرتنی نۆتەی گۆرانیی جوانی

    لێرە کلیک بکە بۆ خوێندنەوەی دەقی هۆنراوەی جوانی

    1. لە ٣٠ی ئایاری ٢٠٢٠دا نووسیومە. لە ٤ی شوباتی ٢٠٢٢، ٢٥-٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا پیایدا چوومەتەوە. ↩︎
    2. تەژی: پڕی، لێوانلێوی. لێرەدا مەبەست لە ژیانێکی پڕ لە ژیانە. ↩︎
    3. بێگەردخوازی: پێرفێکشنست: کەسێک کە بەردەوام بە دوای ئەوەوەیە هەموو شت بێگەرد و بێخەوش و بێ نەنگی بێت. ↩︎
    4. مەشق: زۆر جار لە بواری هونەردا هەر پێی دەڵێن پڕۆڤە. پڕۆڤە: لە پرۆڤارێی ئیتالییەوە هاتووە، واتە هەوڵدان. ئێستا تا ڕادەیەکی زۆر بووە بە زاراوەیەکی هونەری بۆ مەشق و ڕاهێنان. ↩︎
    5. هەڵەژین: لە هەڵە و ژین پێک هاتووە. واتە ژینی هەڵە، هەڵە و ژیان، ژیان لە نێو هەڵەدا. خۆم لە پێداچوونەوەی ٢٨ی شوباتی ٢٠٢٥دا ئەم وشەیەم لێکدا. ↩︎