دیدی هونەریی موزیکیم بۆ باری ڕامیاریی کوردی[1]
من خۆم بە هونەرمەند دەزانم، نەک ڕامیار، لە هەر جێیەکی ئەم گەردوونە و گەردوونەکانی تریشدا تۆزقاڵێک ڕێز لە هونەر بگیرێ، ئەو شوێنە بە ماڵ و وڵات و خاکی خۆمی دەزانم، هەر کەسێک دژی هونەر بێت دژی منیشە.
ڕەنگە هەر یەکێک لە حیزبە ڕامیارییەکان کەموزۆر شتی باش و خراپیان کردبێ. من زۆربەی کات دژی نوێ خۆم لە ڕابردوودا ناچەقێنم و بە پێچەوانەشەوە، هەموو نوێیەکیش بە باش نازانم. نازانم ئایا لە دیوەکانی تری ژیانەوە بزووتنەوەی گۆڕان چ خزمەتێکی باشی گەلی کردووە، بەڵام دەزانم کە لە هونەردا ڕەوتێکی بێهونەریی ساز داوە و ناهونەرمەندانێکی زۆری کردووە بە پێشەوای ئەم ڕەوتە بێهونەرییە. ئەم ڕەوتە بێهونەرییە ئەوەیە کە تەنها گۆرانی بەسەر ڕووخانی دەسەڵاتدا ببێژرێ. هەر شتێک دژی دەسەڵات بوو، هونەرە و هەر شتێک دژی دەسەڵات نەبوو بایەخی نییە. ئەگەر بچیتە «گردەکە» و داوای هاوکاریی هونەری بکەی بۆ گۆرانییەک کە بەسەر خۆشەویستیدایە، پێت دەڵێن: «ئێمە ئۆپۆزسیۆنین، خۆ دەسەڵات نین! پارەمان لە کوێ بوو؟ خۆمان بە خێری خەڵک دەژین». کەچی ئەگەر نەنکم بڕیار بدا گۆرانییەکی بێتام بەسەر ڕووخانی حکومەتدا ببێژێ، بزوتنەوەی گۆڕانی بە-خێری-خەڵک-ژیاو ئامادەیە پیتاکی بکا و بە شانازییەوە لە ڕادیۆ و کەناڵە تەلەفیزیۆنییەکەیاندا بۆی بڵاو دەکەنەوە و هانی دەدەن زیاتریش بکا.
ئەم جۆرە هونەرە پێی دەوترێ: «هونەری ئەرکدار» واتە ئەم هونەرە بۆ بۆنەیەک، دیاردەیەک یان کاتێکی دیاریکراو تەرخان کراوە، کە ئەو بۆنەیە یان ئەو دیاردەیە یان ئەو کاتە دیاریکراوە تەواو بوو، هونەرەکەش تەواو دەبێ. واتە ئەم هونەرە ڕێکەوتی ڕۆژی بەسەرچوونی لەسەرە[2].
بزووتنەوەی گۆڕان لە ئێستادا تا بینەقاقای لە هونەری ئەرکداردایە، ئەڵبەت ئەمە ئەوە ناگرێتەوە کە حیزبەکانی دەسەڵات لەم جۆرە هونەرە بە دوورن. بە لای منەوە لە ماوەی ڕابردوودا جوانترین گۆرانی تۆمار کرابێ، گۆرانییەکەی هانی موجتەهیدی بوو کە بۆ لیستی کوردستانیی بێژا. کە دەڵێم «جوانترین» مەبەستم جوانترینە لە ڕووی هونەرییەوە نەک لە ڕووی پەیامەوە، چونکە پەیام کاری من نییە قسەی لەسەر بکەم، وەک ئەلفرێد هیچکۆک دەڵێ: «پەیامناردن کاری وێستێرن یونیەنە[3]» ئەم گۆرانییە دەقی هاوڕێی خۆشەویستم کاک نەورۆز عەباسە کە بە نەورۆزی مانگر ناسراوە و موزیکی هاوڕێی خۆشەویستم کاک ئاکۆ عەزیز عینایەت بوو. بەڵام لە دوای ڕێکەوتی ٢٥ی تەممووزی ٢٠٠٩وە چەند کەستان بینی گوێ لەم گۆرانییە بگرێتەوە؟
هەموو دیکتاتۆرەکانی جیهان سەدان و هەزاران گۆرانییان بەسەردا بێژراوە. بەڵام بۆ نموونە ئەو ڕۆژەی گوریسەکەیان لە ملی دیکتاتۆری پێشووی عێڕاق ئاڵاند، پێش ملی خۆی لە ملی هەموو ئەو گۆرانی و شانامانەیان ئاڵاند کە بە باڵای خۆی و حیزبەکەیدا هەڵدرابوون.
ساڵی ١٨٦٩ خدیەوی ئیسماعیل، پاشای میسر، داوای لە جیوزێپێ ڤێردیی گەورە موزیکدانەری ئیتالیا کرد کە بۆ کردنەوەی نۆکەندی سوێس موزیکێک بنووسێ، لە بەرانبەر ئەم کارەشدا پێشداشت و پاداشتێکی بەنرخی بۆی تەرخان کردبوو، بەڵام ڤێردی داواکەی ڕەت کردەوە و بۆی نووسی: «من موزیکی بۆنە نانووسم!» ئەم ڕەتکردنەوەیەی ڤێردی لە دڵی خدیەوی ئیسماعیلدا بوو بە گرێ، دواتر خدیەوی داوای لێ کرد کە ئۆپێرایەک بنووسێ کە پەیوەندیی بە میسڕەوە هەبێ، ڤێردی ئەم داواکارییەی پەسەند کرد و دوو ساڵ دوای ئەوە ئۆپێرای عایدەی نووسی، ئەم ئۆپێرایە ئەوسا و ئێستاش یەکێکە لە نایابترین ئۆپێراکانی جیهان و تا ئەمڕۆش میسڕ شانازیی پێوە دەکا.
حیزبە ئیسلامییەکان هەندێکیان بە تەواوی هونەر و بە تایبەت موزیکیان حەرام کردووە. ئەوەی سەیر و سەمەرەیە ئەوەیە کە لە کەناڵەکانی خۆیانەوە موزیک پەخش دەکەن، بەڵام هێشتا پێیان نەزانیوە! بۆ نموونە هەواڵەکانیان بە موزیک دەست پێ دەکا! حیزبی ئیسلامی و ئیسلامی بە گشتی هیوایەتیان هوتافکێشانە، من بوومایە لە بری ئەوان لە بری موزیک، هوتافم دەکردە دەستپێکی هەواڵەکان! هەندێ جۆری دەنگبێژییان لا حەڵاڵە کە زیکر و شتی وایە، بەڵام نازانن کە کۆئەندامی دەنگی مرۆڤیش هەر ئامێرێکی موزیکیی ترە، تۆنەکانی موزیک لە ڕووی شەپۆلی دەنگی و لەرەلەرەوە ئەگەر لە ترومپێتێکەوە یان شمشاڵێکەوە یان ڤیۆلایەکەوە یان مرۆڤێکەوە بێنە دەرەوە، هەر هەمان شتن، ئەگەر ئەمیان حەرام بێ، دەبێ ئەوی تریشیان حەرام بێ. واتە حەرامکردنەکە دەبێ خودی تۆن بێ، نەک ئامێرەکان! من ئەمە بە تێنەگەیشتن و درکپێنەکردن و دووفاقەیی بیریی دەزانم.
ئیسلامییە میانڕەوەکانیش ئەو جۆرەی هونەریان پەسەند کردووە کە ستایشی خوا و پەیامبەر و ئاین دەکا، هەروەها هەوڵ دەدەن لە موزیکەکانیاندا دەف و نای و شمشاڵ ئامێری زاڵ بن، زۆر دژی هەندێ گۆرانیی دونیاییش نین، بە مەرجێک دەقەکانیان هۆنراوەی کلاسیکی، وەک نالی و مەحوی و ئەوان بێ. ڕەنگە تەنها لەبەر ئەو پێوەرە بێ کە ئەو هۆنەرە کلاسیکییانە خۆیان مەلا بوون یان هۆنراوەکانیان وشەی عەرەبیی زۆر تێدایە و ئیسلامیش هەر لە خۆیەوە زمانی عەرەبی لە زمانەکەی دایکی خۆی لا پیرۆزترە. تا ڕادەیەک ئەم موزیکە حەڵاڵکراوە ناونراوە «موزیکی سوننەتی» هەندێ جار من بۆ نوکتە دەڵێم: «نە موزیکە و نە سوننەتیشە!» هەندێک لەم سوننەتییانە پارەی باشیش بە هونەرە حەڵاڵکراوەکەیان پەیدا دەکەن.
هەندێک حیزبۆچکەی تر هەن کە نە دەسەڵاتدارن، نە ئۆپۆزسیۆن، تەنها کۆبوونەوە ڕامیارییەکانیان قەرەباڵغ کردووە و هیچی تر. ئەم حیزبۆچکانە پارەیەکی ئەوتۆیان پێنییە بازاڕی هونەر نەک گەرم بکەن، بەڵکو شلەتێنیش بکەن، نە پێشتر شتی وایان کردووە، بە پشتبەستنیش بە کارەکانی ئێستا و ڕابردوویان، ئەوا دەتوانین بڵێین لە ئایندەشدا خزمەتکردنی هونەریان لێ ناوەشێتەوە.
پارتی دیموکراتی کوردستان، ئەوەندەی من بزانم لە سەرکردایەتی و بنەماڵە فەرمانڕەواکەیدا کەسی تێدا نییە و ئەگەر هەڵەش نەبم پێشتریش کەسی تێدا نەبووە کە لە هونەر بزانێ، بەڵام بە درکپێکردن بەوەی کە هونەریش گرنگە، ئەرکی ڕابەرایەتیی هونەرییان بە کۆمەڵە خەڵکێک سپاردووە، ئەم کۆمەڵە ڕاسپێرراوانە هیچیان داهێنەر نین، هەرچی خاشاکی فارس و عەرەب و تورک هەیە بۆ ئێمەیان هێناوە و بەردەوام خەریکی زلکردنی هونەرکارە بێگانەکانن و هەر هونەرکارێکی کوردیش لاسایی ئەوان بکاتەوە بە چاکی دەزانن. ئەم ڕاسپێرراوانە ناوبەناو یەکێک لەو هونەرکارە دراوسێیانەش دەهێنن و لێرە کۆنسێرتێکی گرانبەها و گرانکەوتووی بۆ ساز دەدەن و دەیکەن بە هەواڵێکی مەزن. من پێم وایە لەبەرئەوەی کۆششێکی زۆر بە درێژایی مێژوو کراوە بۆ سڕینەوەی شوناس و کەلتووری کورد، ئەوا لە ئێستادا ئەرکی دەسەڵات ئەوەیە کە هونەر بە گەل بناسێنێ، هونەری ڕاستەقینە بکاتە کەلتوورێکی زیندوو، پاشان هاووڵاتییە پەروەردەکراوەکان خۆیان چ ڕێچکەیەک هەڵدەبژێرن، ئازادن. ئێمە ئەو ڕۆژە ئازاد دەبین کە لە بەرزڕوانینی عەرەب و فارس و تورک ڕزگارمان بوو، لەوەتەی هەین ژەهری ئەم گەلانە دەخۆین و دەخۆینەوە، لەناو دەروونماندا هەمیشە عەرەب و فارس و تورک لە ئێمە باشترن. بۆیە دەبێ تاکی کورد لەم خۆبەکەمزانینە ڕزگار بکرێن و چیتر خاشاکی ئەم دراوسێیانە دەرخواردی کورد نەدرێ.
پێم وا بێ ئەو بڕە پارەیەی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ هونەری دابین دەکا هیچ کامێک لە حیزبەکانی تر دابینیان ناکەن، بە بۆنەی ئەم ڕاسپاردنە هەڵەیەوە ئێستا ئەرکی هونەرمەندان لە یەکێکەوە بووە بە دوو ئەرک، ئێستا دەبێ هاووڵاتییان بە هونەر بناسێنن و ئەو هونەرە ساختەیەش لە مێشکیاندا بسڕنەوە.
یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانیش لە سەرکردایەتییەکەیدا هونەرمەندی تێدا نییە، ئەگەر هەڵە نەبم، ئەوا یەکێتی زووتر لە پارتی هەوڵی داوە هونەر بە کار بهێنێت. هەر لە زووەوە چەندین سروودی بەناوبانگی دەرکردووە، ئەم سروودانە بۆ خەباتی هاوچەرخ و بەرزکردنەوەی ورەی خەڵک پێویست بوون، واتە هونەرەکەیان زۆرتر هونەری ئەرکدار بووە. پاشان بە هۆی هەبوونی دەزگای مێدیاییشەوە کەمێک ڕەوتی هونەر بەرەوپێشتر چووە، بەڵام هەوڵەکان زیاتر خۆڕسک بوون نەک دروستکراو.
بەڵام من هێنانی ئۆپێرای کۆڵن بۆ نمایشکردنی ئۆپێرای فڕاندنەکەی حەرەمسەراکەی مۆتسارت بە گەورەترین ڕووداوی موزیکی دادەنێم کە هەرگیزاوهەرگیز لە سلێمانیدا ڕووی دابێ. هەروەها کەمە هاوکاریی هەندێک لە موزیککارە گەنجەکان و چاوپێکەوتن و ناساندنیان لە کەناڵە مێدیاییەکانەوە تا ڕادەیەکی کەم، نەک زۆر، بە ئەرێییانەی دەزانم. پێم وا بێ کەمێک کۆبینیی تاکی کوردیی فراوانتر کردووە کە تێبگەن موزیک کەمێک لەوە گەورەترە کە خەڵک بە گشتی لێی تێگەیشتوون.
لە کۆتاییدا دەبێ بڵێم کە پێویستە لە هونەری ئەرکدار دوور بکەوینەوە. یان ئەوەندە پێش هەموو جۆرەکانی تری هونەری نەخەین، چونکە هونەرێکە وەک مەحوی دەڵێ بە زایع دەچێ لە ما لا یەعنییا! پێویستە هونەر بۆ ڕۆشنبیرکردن و مێشککردنەوەی هاووڵاتییان بە کار بێ، نەک تەنها بەڕێکردنی کات. پێویستە کارێک بکەین کە هونەرمەندی کورد ئامادە بکەین بۆ ئەوەی ببنە ڕابەری ڕەوتی هونەر لە جیهاندا. ئەمە سەرمایەیەک و کاتێکی زۆری پێ دەچێ، بەڵام بە بڕوای من شایستەیە.
[1] لە ١ی تەممووزی ٢٠١٣دا نووسراوە.
[2] بە تێگەیشتن و تێڕوانینی ئێستام، کە لە ٢٨ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا پێداچوونەوەی ڕێنووس بۆ ئەم نووسینە دەکەم، پێم وایە کە کەوتوومەتە هەڵەوە، «هونەری ئەرکدار» و «هونەری بۆنەیی»م تێکەڵاو کردووە. ئەو جۆرە کارەی بزووتنەوەی گۆڕان ئەو کاتە و ئێستاش هەندێ لایەنی تری دژ بە دەسەڵات دەیکەن هونەرێکی بۆنەیی ئەرکدارە، نەک تەنها ئەرکدار. کێشەکەشم بە پلەی یەکەم لەگەڵ بۆنەیەتیی هونەرەکەدایە، ئەرکەکەش بە ئەرکێکی باش نازانم، بەڵام بە گشتی لە ئێستامدا دژی هونەری ئەرکدار نیم، بەڵام هێشتا دژی هونەری بۆنەییم.
[3] وێستێرن یونیەن کۆمپانیایەکی خزمەتگوزاریی دارایی و پەیوەندییە، ئێستا زیاتر لە بواری داراییدا کار دەکا، بەڵام کاتی خۆی بە خزمەتگوزاریی ناردنی تەلەگراف بەناوبانگ بوو، ئەوەی ئێمە پێی دەڵێین «بروسکە». بۆ سەرچاوەی وتەکە، بڕوانە پەڕتووکی هیچکۆک دەربارەی هیچکۆک Hitchcock on Hitchcock، بەرگی دووەم، گوڵبژێرێک لە نووسین و چاوپێکەوتنەکان، نووسینی ئەلفرێد هیچکۆک، دەزگای چاپی زانکۆی کالیفۆڕنیا. ٢٠١٤، لاپەڕە ٢١٨.
