ڕیشەی خراپیی هونەری گۆرانیی کوردی و چارەسەر[1]
ڕووکەشی ئۆباڵ
دە ساڵ پێش ئێستا ئۆباڵی خراپیی گۆرانیی کوردیمان دەخستە ملی عەزیز وەیسی. نەوەدەکان ئۆباڵەکە لە ملی عەلادین حەسەن و ئەمیر حەسەندا بوو، پێشتریش لە ملی برایانی زیزیدا بوو، ئێستا لە ملی هەندێک گەنجدایە.
ڕۆژانە خەڵکان دەبینم هێرش دەکەنە سەر ئەو گۆرانیبێژە گەنجانە، گوایە خراپن. کەسانی دیاری بواری موزیک و وێژە دەبینم باس لەوە دەکەن خەڵکانێکی خراپ بوون بە سەرپشکی گۆرانیی کوردی و ئۆباڵی خراپییەکە دەخەنە ئەستۆی ئەوان.
بۆ ئەوەی باشتر لە مەبەستەکانم تێبگەن، ئەوا پێویستە ئاماژە بە چەمکێکی گرنگ بدەم، ئەویش (ترێند)ە.
ترێند – trend
ترێند واتە باسی باو، دەتوانین وشەی «باوباس»ی بۆ داتبتاشین: لەوەتەی دونیا هەیە ترێند هەیە، تۆڕی کۆمەڵایەتی لە ئێستادا ئەم دیاردەیەی زەقتر کردووەتەوە: لەناکاو باسێک دەبێ بە باسی باو. دەزگا مێدیاییەکان و لاپەڕەکانی فەیسبووک خێرا دەکەونە ناو چەقی باسە باوەکەوە، کێشمەکێشێک دروست دەکەن کە خەڵک دەکەونە لایەنگرتن و تەنانەت شەڕ و ئاژاوەش. زۆر کەس نابینن کە زۆربەی لاپەڕەکانی فەیسبووک لە وروژاندنی باسی باودا هیچ ئامانجێکی دیاریکراویان نییە، بەڵکو تەنها زیادکردنی ڕەواجی لاپەڕەکەیان و قەرەباڵغکردن و بەرزکردنەوەی چالاکیی و شوێنکەوتەی خۆیانیان مەبەستە. ئەگەر سەرنجیش بدەی، زۆربەیان تەکنیکی پرسیار بە کار دەهێنن، بۆ نموونە دەپرسن: «ڕات چییە سەبارەت بە فڵان کەس» یان «کامیان ڕاستتری وت؟» بە زۆر ڕاتدەکێشنە ناو باسە باوەکەوە و وات لێ دەکەن بەشدار بیت. ئەم لاپەڕانە ڕاوە لایک و کۆمێنت و چالاکی دەکەن، هەندێکیان بێ هۆ، هەندێکیان هۆدار. دەیانەوێ لاپەڕەیەکی قەرەباڵغ و چالاک دروست بکەن بە ئامانجی فرۆشتنەوەیان.
مرۆڤ بە سروشت خولیایەکی سەیری بۆ باسی باو هەیە، هەر بڕوانە: بە نزیکی زۆربەی هەرەزۆری هەواڵەکان باسی باون، هەرگیز هەواڵەکان لە ئێستادا باسی شەڕێکی (سابوتای)ت بۆ ناکەن کە سەدان ساڵ لەمەوبەر ڕووی داوە، بەڵکو هەمیشە بۆ باسکردنی ڕووداوە باوەکانی ئەم چەند ڕۆژە هەڵپەیانە. ئەگەر مرۆڤ بە سروشتی خولیای شوێنکەوتنی باسی باوی نەبووایە، ئەوا لە جیهاندا ئەو هەموو کەناڵە هەواڵییانە دروست نەدەبوون. مرۆڤ بە سروشت حەزی لە هەواڵ و ترێندە، با خراپیش بن.
ترێند ڕەواجی بابەتی بە شت و کەسانێک دەدات کە ڕەنگە دوێنێ کەس ئاوڕی لێیان نەدابێتەوە. مەرج نییە بەهایان نەبووبێ، چونکە بەها و ڕەواج جیاوازن، بۆ نموونە ئەرستۆ کەسێکی بەهادارە، بەڵام ئەمڕۆ لەناو ترێنددا ڕەواجی نییە. بەڵام ئەگەر ئێستا من بڵێم دوێنێ نووسراوێکی ونبووی ئەرستۆ دۆزراوەتەوە باسی کورد دەکات، یەکسەر ئەرستۆ لە ترێنددا ڕەواج پەیدا دەکات. هێزی کێشکردنی ئەم ئارەزووەش وا دەکات زۆر خەڵک لەسەری بدوێن، ئەو کەسانە بە باش و خراپیانەوە هەمووان لە ناوەڕاستی بازنەی ترێندەکەدا دەخولێنەوە.
ڕەنگە کەسێک تا دوێنێ ڕۆژانە سەبارەت بە بابەتی جۆراوجۆر نووسیبێتی، بەڵام ئەمڕۆ لە باوباسدا بابەتێک دەنووسێ و سەرنج دەدەیت کە خەڵک زیاتر ئەو بابەتەی دەبینن بە بەراورد لەگەڵ بابەتە دوور-لە-باوباسەکانی دوێنێی. ئەم کەسەش کە دەبینێ ئەو بابەتەی لە باوباسدا نووسیویەتی ڕەواجی زیاترە، بە ئاگایی بێ یان بێئاگایی، ئەوا ئەو هێزی کێشکردنە وا دەکات ئەم کەسە ناچار بکات بەردەوام لە باوباسدا بنووسێ. بۆچی نا؟ زۆرترین لایک و کۆمێنتی بۆ دێت و ڕەواج بە بابەتەکانی دەدات، ڕەنگە دەرفەتی ناوبانگیشی بۆ بڕەخسێنێ. واتە تێگەیشتن لە باوباس و باوێتی کڕۆکی باسەکەیە.
زانین، نەزانین، شاتەشاتیزم
تەنها بە کردنەوەی فەیسبووکەکەت دەبینی کە کەسانێکی زۆر درکیان بە خراپیی ئەو جۆرە گۆرانییە باوانەی ئێستا کردووە، تەنانەت وتاریشیان لەسەریان نووسیوە، هەندێکیان پەڕتووکیان نووسیوە و ئەم باسانەیان لە پەڕتووکەکانیاندا باس کردووە. بەڵام دوو کێشە لە جۆرێتیی ئەم دەستنیشانکردن و ڕەخنانەدا هەن:
کێشەی یەکەم: زۆرێک لە ڕەخنەکان بە فەلسەفەی شاتەشاتیزم نووسراون و دەوترێن. شاتەشاتیزم واتە بە هاتوهاوار قسە لەسەر خراپی دەکرێ، گوایە ئەمە شتێکی باشە. بەڵام لە ڕاستیدا شاتەشات سەرچاوەکەی هەستوسۆز و دیاریکراوتریش: ئیگۆ و ڕقە. بەڵام زانست ئیگۆ و ڕقی تێدا نییە چونکە ڕق هەمیشە ئامانجی ڕووخاندنە نەک بونیادنان. ژیرانە بە مێژووی ژیانتدا بگەڕێ و بیر لەو بڕیارانە بکەرەوە کە لە ڕق و تووڕەییدا داوتن، لە خۆت بپرسە ئایا تا چەنێک ئەو بڕیارانە تەندروست بوون؟
کێشەی دووەم: زۆرێک لەو بەڕێزانەی کە ڕەخنە دەگرن، پێشنیاری چارە و جێگرەوە ناکەن. ئەمەش ئەوەندە زۆر بووە کە ئێستا زۆربەی خەڵک کەوتوونەتە ئەو خەیاڵەوە کە لەناو خراپیدا مەلە دەکەن، لە کاتێکدا ئەمە ڕاست نییە: باش هەن، ڕەنگە زۆر نەبن، بەڵام خۆ خۆیشمان ئەوەندە زۆر نین، بە هەموومان لەم هەرێمەدا گوایە پێنج ملیۆن کەس دەبین.
هەڵە هەمیشە لە ئەنجامی نەزانینەوە ڕوو دەدات، هیچ زانینێک دەرئەنجامی هەڵە ناهێنێت، بەڵکو هەر دەبێ نەزانینێک هەبووبێ تا دەرئەنجامێکی هەڵە ڕوو بدات. کەواتە ئەگەر شتێک بە هەڵە دەزانین، دەبێ چاک بزانین کە نەزانینێک لە پشتییەوە هەیە.
زۆر کەس ڕق بەرانبەر نەزانین نمایش دەکەن، بەڵام ئەمە هەڵەیەکی ترە، نەزانین بە ڕق چارە ناکرێ، نەزانین تاوان نییە، بەڵکو پێداگریکردن و سووربوون لەسەر نەزانین تاوانە. بۆیە ناکرێ ڕقت لە کەسێک بێ تەنها لەبەرئەوەی نەیزانیوە.
من باوەڕم بە خراپیی مرۆڤ نییە، مرۆڤەکان زۆربەیان چاکن، هەمیشەش ئەوە دەکەن کە پێیان وایە باشترینە. هەرگیز هیچ یەکێک لەو گۆرانیبێژانەی تۆ پێت وایە هونەری کوردییان شێواندووە، شەو بە خۆیان ناڵێن: «ئا با ئەمشەو زوو بنووین، چونکە بەیانی هونەری کوردی تێکدەدەین!» ئەو گۆرانیبێژانەی تۆ پێت وایە خراپن، زۆرێکیان دەناسم و هەندێکیان برادەری نزیکمن و هەندێکیشیان ئەگەر من ئەوان نەناسم، ئەوان من دەناسن، یان بە پێچەوانەوە. زۆربەیانم دوواندووە و سەداسەد لە ئامانجیان تێگەیشتووم کە ئەوان پێیان وایە خزمەت دەکەن، واتە ئەوان باشترین ئەوە دەکەن کە لە توانایاندایە. هیچیان هەرگیز بۆ چرکەیەک نییەتیان وا نەبووە کە هونەر بشێوێنن. کەواتە ئەگەر کارێکی هەڵەیان کردووە، ئەوا نەزانینێک لە پشتییەوە هەیە، ئەم نەزانینەش نابێ بە ڕق وەڵام بدرێتەوە.
زۆربەی هەرەزۆری هونەرکاران شایستەی ئەو هەموو سووکایەتی و ناشرینکردن و دزێواندنانە نین، چونکە هونەرکارانی کوردستان ئەگەر ئەو ناوبانگ و کارانەیان لە وڵاتێکی سەرمایەداریی وەکو وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا بە کار بهێنایە و بڵاو بکردایەتەوە زۆر زیاتر سامانیان دەست دەکەوت وەک لەوەی لێرە دەستیان کەوتووە. زۆربەی گۆرانیبێژە خراپە ئەمەریکییەکان خاوەنی ملیۆنان دۆلارن لە ڕێی بەرهەمە خراپەکانیانەوە. چونکە تۆ لەناویاندا نەژیاویت و دوورن لێتەوە، پێت وایە ئەوەی ئەوان دەیکەن لای خۆیان کەلتوورییە، کە وا نییە، بەڵکو باسوخواسی خراپیی ئەو هونەرانە لەوێش هەر هەیە.
دەوڵەمەندبوونی هونەرکاران پەیوەستە بە جێبەجێکردنی یاسای مافی خاوەندارێتییەوە کە ئەمە بۆ باسێکی تر هەڵدەگرین، بەڵام بە کورتی لێرە بە هۆی بەکارنەبوونی یاسای خاوەندارێتییەوە هونەرمەندان و هونەرکاران بە تەواوی پێشێل کراون، زۆربەی هەرەزۆریان نانەڕەقەیەکیش بە هونەرەکەیان پەیدا ناکەن. واتە هۆی هونەرکاریی ئەوان پاڵنەری دارایی نییە، زۆربەی جاریش ناوبانگەکەیان لێیان دەبێتە مۆتەکە، بۆیە ئەم کەسانە شایستەی ئەو هەموو ڕقە نین کە بەرانبەریان دەنوێنرێ. تەنانەت ئەم کەسانە کرۆکی کێشەکەش نین، بەڵکو بەرکاری کێشەکەن. ئێمە دەبێ کێشەکە لە کرۆکەوە چارە بکەین.
گۆشەکانی گۆرانی
گۆرانی پڕۆسەیەکی سیگۆشەییە، بەم شێوەیە:
گۆشەی یەکەم: گۆرانییەکەیە.
گۆشەی دووەم: گۆرانیبێژەکە و دەستەی پێکهێنانی گۆرانییەکەن.
گۆشەی سێیەم: گوێگرانن.
بە دوو گۆشەی یەکەم و دووەم گۆرانییەک پێک دێ، بەڵام هەرگیز بە بێ گۆشەی سێیەم ناچێتە مەیدانەوە.
پەروەردەی موزیکی
کە پەروەردەی تەندروستی موزیک نەما، ئەوا عەرەبانچێتیی هونەری دێتە کایەوە. وەک چۆن هەموو هەینییەک بەردەمی گۆڕستانەکان پڕ دەبێ لە عەرەبانە، ئەو عەرەبانچییانە خۆ هەمیشە لای ئەو گۆڕستانانەوە نین، بەڵکو ڕۆژانی تر کاری تر دەکەن، بەڵام کە دەبینرێ لەوێدا و لەو کاتە دیاریکراوەدا بازاڕێکی باش هەیە، ئەوا بە وروژم لەوێدا کار دەکەن و بەرهەمەکانیان ساغ دەکەنەوە.
گۆرانیبێژانیش هەمان سروشتی هەیە، خۆ زۆربەی هەرەزۆری ئەوانەی خەریکی گۆرانیبێژانن پەروەردەی موزیکییان نییە، بەڵکو زۆرێکیان خۆیان یان چواردەورەکەیان پێیان وایە بەهرەیەکی سروشتییان تێدایە، هەندێکیان بێ هیچ زانیارییەک تەنها حەزیان لە گۆرانیبێژانە. واتە پڕۆسەی بێپەروەردەییەکە هەردوو لای گرتووەتەوە، هەم خەڵک پەروەردەی سەرەتایی موزیکییان نییە، هەم گۆرانیبێژەکانیش.
باشە دەکرێ ئێمە هەمیشە سەرزەنشتی دوو گۆشەی یەکەمی گۆرانی بکەین و قسەیەک لەسەر گۆشەی سێیەم نەکەین کە گوێگرانن؟
گۆرانیبێژەکان بە زۆری وەک عەرەبانچییەکانی لای گۆڕستانەکان دەبینم، گوێگرانیش وەک سەردانکەرانی گۆڕستان دەبینم کە دەبنە کڕیار. پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە کە: بەڕێزم، ئەو کەسە لەوێدا عەرەبانەیەکی داناوە و پیسایی دەفرۆشێ، تۆ بۆچی دەیکڕی؟
هەرچەندە قێزەونیش بێ، بەڵام من ناتوانم تەنها سەرزەنشتی کابرای پیساییفرۆش بکەم، دڵنیاتان دەکەم ئەگەر پیسایی خواستی لەسەر نەبێ هەرگیز ناچێتە بازاڕەوە. ئەو هاوڕێیانەم کە لە بواری ئابووریدا قاڵن دەتوانن ئەم بیردۆزە پشتڕاست بکەنەوە.
کەواتە پاڵنەرەکە باوێتی و خواستە. گۆرانیبێژێک یان بەندبێژێک گۆرانییەکی دەرکردووە شەش ملیۆن بینەری لە یوتیوب هەبووە، لە کاتێکدا گوایە خۆمان پێنج ملیۆنین، ناکرێ بەم کەسە بڵێی: «تۆ هونەری کوردیت شێواندووە» ئەو کەسە تەواو مافی خۆیەتی بپرسێ: «ئەی بۆچی شەش ملیۆن کەس تەماشام دەکات؟» ناکرێ داوای لێ بکەی دەستبەرداری ئەو جۆرە هونەرە بێ کە خەریکییەتی، ئەو کەسە دیسان تەواو مافی خۆیەتی بپرسێ: «ئەی چاو لە کێ بکەین؟» ئایا بەڕاست ئێوە ئەو پرسیارەتان لە خۆتان کردووە کە ئایا ئەوان چاو لە کێ بکەن؟ ئەو کەسانەی کە ئێوە پێتان وایە خەریکی هونەرێکی پاک و بێگەردن بینەریان زۆر دەگمەنە، زۆر بە دەگمەنیش دەبنە باوباس. ئێ ناکرێ کەسێک شەش ملیۆن بینەری هەبێ چاو لە کەسێک بکا کە سەد بینەری هەیە، با شەش ملیۆنەکە هەمووشیان هەڵە بن. ئەم کارە دژی یاسای خواست و ڕەواج و باوێتییە.
ئۆباڵی ڕاستەقینە
کەواتە ئۆباڵی ڕاستەقینە لە ملی خەڵک و گوێگراندایە. با خواست لەسەر ئەو جۆرە گۆرانییە خراپانە نەبێ، بزانم یەک کەس دەبینی بیانبێژێ؟ تەنانەت گرەویش دەکەم لەسەر ئەوە. بەشدارێکی تری ئۆباڵەکەش ئەوانەن کە بازاڕکردن بۆ ئەو جۆرە گۆرانییانە دەکەن، وەک هەندێ مێدیا و لاپەڕەی فەیسبووک و ڕادیۆ.
چارە
کە ئێستا شوێنی برینەکەمان دەستنیشان کرد، ئەوا پێویستە بیر لە چارە بکەینەوە. چارەیش هەمیشە و هەمیشە و هەمیشە پەروەردە و ئاراستەکردنە، دەبێ پەروەردەی ڕاستەقینەی موزیک بخرێتە قۆناغی فێرکردنەوە، لە یەکەم قۆناغی خوێندنەوە بخوێنرێ، نابێ ئەم ئەرکە بە مامۆستایانی «سروود و گۆرانی» بسپرێررێ، بەڵکو دەبێ میتۆدێکی زانستی و شیاو و دڵگیر دابڕێژرێ و پاشان مامۆستایان بە وتنەوەیان ڕابهێنرێن، ئەم میتۆدە دەبێ ڕاستەوخۆش لە لایەن وەزارەتی پەروەردەوە چاودێری بکرێ.
واتە حکومەت دەبێ لەوە تێبگا کە هونەر ئامانجی هەیە و دەبێ ئاراستەی بکات. ئێمە لەسەر ئەم پارچە زەوییە نیازمان وایە وڵاتێک دروست بکەین تاتایە بمێنێتەوە و سەربەرز بێ، بۆیە دەبێ بە وریاییەوە مامەڵە لەگەڵ یەکە پێکهێنەرەکانیدا بکەین.
ڕەنگە ئێستا بپرسیت: ئەی نیمانە؟ وەڵامیش ئەوەیە کە بەڵێ هەمانە، بەڵام هەڵەیەکی ستراتیژیی تێدایە، موزیک تەواو فەرامۆش کراوە، ئەوەندەی خەڵک گوێ لە موزیک دەگرن، هەرگیز ئەوەندە خەریکی ئەندازە و جەبر نابن، کەچی موزیک فەرامۆش کراوە و جەبر و ئەندازە پێشتر خراوە. خودی تێڕوانینی حکومەتیش بۆ موزیک هەڵەیە، لە نیگای حکومەتدا موزیک واتە سروود، ئەمە کاتی خۆی حیزبی بەعس ئەم تێڕوانینەی دروست کرد تا مناڵ لە مناڵییەوە بکات بە سەربازی عێڕاق و «وەتەنولمەددا عەلەل ئوفوقی جەناحەن»یان پێ ئەزبەر بکات و بۆ جەنگ ئامادەیان بکات. ئێمەش ئەم میتۆدەمان بۆ کوردی وەرگێڕاوە و تەنها مناڵ فێری سروود دەکەین، کە ئەگەر ئێمەش فێریان نەکەین خۆیان هەر فێر دەبن. دەبێ سەرلەبەری میتۆدی موزیک بەو تێڕوانینە کۆنەی لاببرێ و بە شێوەی زانستی مناڵ فێر بکرێ، چاودێریش بکرێ و چالاکیش بکرێ. هاوکات حکومەت زیرەک بێت و هونەر ئاراستە بکات، بەڵام نەک بۆ ماڵی خۆیان، بەڵکو بۆ بونیادنانی وڵاتێک.
نەوە کۆنەکەش با بۆخۆیان خەریکی پیساییکڕین بن، کێشە نییە، سبەینێ دەمرن.
[1] لە ١٦ی ئابی ٢٠١٩دا نووسراوە. لە ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٢دا پێداچوونەوەی بۆ کراوە. لە ئێستادا لەگەڵ هەندێ لەم تێڕوانینانەدا نیم.
